શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.17

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
પારાશર્ય્ય સુસંક્ષેપાચ્છૃણુ ત્વં વદતો મમ ॥
મણ્ડલં ચ ભુવસ્સમ્યક્ સપ્તદ્વીપાદિસંયુતમ્

જંબૂ પ્લક્ષશ્શાલ્મલિશ્ચ કુશઃ ક્રૌઞ્ચશ્ચ શાકકઃ ॥
પુષ્પકસ્સપ્તમસ્સર્વે સમુદ્રૈસ્સપ્તભિર્વૃતાઃ

લવણેક્ષુરસૌ સર્પિ
ર્દવિ
દુગ્ધજલાશયાઃ॥
જમ્બુદ્વીપસ્સમસ્તાનામેતેષાં મધ્યતઃ સ્થિતઃ

તસ્યાપિ મેરુઃ કાલેયમધ્યે કનકપર્વતઃ ॥
પ્રવિષ્ટઃ ષોડશાધસ્તાદ્યોજનૈસ્તસ્ય ચોચ્છ્રયઃ

ચતુરશીતિમાનૈસ્તૈર્દ્વાત્રિંશન્મૂર્ધ્નિ વિસ્તૃતઃ ॥
ભૂમિપૃષ્ઠસ્થશૈલોઽયં વિસ્તરસ્તસ્ય સર્વતઃ

મૂલે ષોડશસાહસ્રઃ કર્ણિકાકાર સંસ્થિતઃ ॥
હિમવાન્ હેમકૂટશ્ચ નિષધશ્ચાસ્ય દક્ષિણે

નીલઃ શ્વેતશ્ચ શૃઙ્ગી ચ ઉત્તરે વર્ષપર્વતાઃ ॥
દશસાહસ્રિકં હ્યેતે રત્નવંતોઽરુણપ્રભાઃ

સહસ્રયોજનોત્સેધાસ્તાવદ્વિસ્તારિણશ્ચ તે॥
ભારતં પ્રથમં વર્ષં તતઃ કિંપુરુષં સ્મૃતમ્

હરિવર્ષં તતો ઽન્યદ્વૈ મેરોર્દક્ષિણતો મુને ॥
રમ્યકં ચોત્તરે પાર્શ્વે તસ્યાંશે તુ હિરણ્મયમ્

ઉત્તરે કુરવશ્ચૈવ યથા વૈ ભારતં તથા॥
નવસાહસ્રમેકૈકમેતેષાં મુનિસત્તમ

ઇલાવૃતં તુ તન્મધ્યે તન્મધ્યે મેરુરુચ્છ્રિતઃ ॥
મેરોશ્ચતુર્દ્દિશં તત્ર નવસાહસ્રમુચ્છ્રિતમ્

ઇલાવૃતમૃષિશ્રેષ્ઠ ચત્વારશ્ચાત્ર પર્વતાઃ ॥
વિષ્કંભા રચિતા મેરોર્યોજિતાઃ પુનરુચ્છ્રિતાઃ

પૂર્વે હિ મન્દરો નામ દક્ષિણે ગન્ધમાદનઃ ॥
વિપુલઃ પશ્ચિમે ભાગે સુપાર્શ્વશ્ચોત્તરે સ્થિતઃ

કદંબો જંબુવૃક્ષશ્ચ પિપ્પલો વટ એવ ચ ॥
એકાદશશતાયામાઃ પાદપા ગિરિકેતવઃ

જમ્બૂદ્વીપસ્ય નામ્નો વૈ હેતું શૃણુ મહામુને ॥
વિરાજંતે મહાવૃક્ષાસ્તત્સ્વભાવં વદામિ તે

મહાગજ પ્રમાણાનિ જમ્બ્વાસ્તસ્યાઃ ફલાનિ ચ ॥
પતંતિ ભૂભૃતઃ પૃષ્ઠે શીર્ય્યમાણાનિ સર્વતઃ

રસેન તેષાં વિખ્યાતા જમ્બૂનદીતિ વૈ ॥
પરિતો વર્તતે તત્ર પીયતે તન્નિવાસિભિઃ

ન સ્વેદો ન ચ દૌર્ગંધ્યં ન જરા ચેન્દ્રિયગ્રહઃ ॥
તસ્યાસ્તટે સ્થિતાનાન્તુ જનાનાં તન્ન જાયતે

તીરમૃત્સ્નાં ચ સમ્પ્રાપ્ય મુખવાયુવિશોષિતામ્ ॥
જામ્બૂનદાખ્યં ભવતિ સુવર્ણં સિદ્ધભૂષણમ્

ભદ્રાશ્વં પૂર્વતો મેરોઃ કેતુમાલં ચ પશ્ચિમે ॥
વર્ષે દ્વે તુ મુનિશ્રેષ્ઠ તયોર્મધ્ય ઇલાવૃતમ્

વનં ચૈત્રરથં પૂર્વે દક્ષિણે ગન્ધમાદનઃ ॥
વિભ્રાજં પશ્ચિમે તદ્વદુત્તરે નન્દનં સ્મૃતમ્

અરુણોદં મહાભદ્રં શીતોદં માનસં સ્મૃતમ્ ॥
સરાંસ્યેતાનિ ચત્વારિ દેવભોગ્યાનિ સર્વશઃ

શીતાંજનઃ કુરુંગશ્ચ કુરરો માલ્યવાંસ્તથા ॥
ચૈકૈકપ્રમુખા મેરોઃ પૂર્વતઃ કેસરાચલાઃ

ત્રિકૂટશ્શિશિરશ્ચૈવ પતંગો રુચકસ્તથા॥
નિષધઃ કપિલાયાશ્ચ દક્ષિણે કેસરાચલાઃ

સિની
વાસઃ કુસુંભશ્ચ કપિલો નારદસ્તથા ॥
નાગાદયશ્ચ ગિરયઃ પશ્ચિમે કેસરાચલાઃ।૨૫॥
શંખચૂડોઽથ ઋષભો હંસો નામ મહીધરઃ॥
કાલંજરાદ્યાશ્ચ તથા ઉત્તરે કેસરાચલાઃ

મેરોરુપરિ મધ્યે હિ શાતકૌંભં વિધેઃ પુરમ્॥
ચતુર્દ્દશસહસ્રાણિ યોજનાનિ ચ સંખ્યયા

અષ્ટાનાં લોકપાલાનાં પરિતસ્તદનુક્રમાત્॥
યથાદિશં યથારૂપં પુરોઽષ્ટાવુપકલ્પિતાઃ

તસ્યાં ચ બ્રહ્મણઃ પુર્ય્યાં પાતયિત્વેન્દુમણ્ડલમ્ ॥
વિષ્ણુપાદવિનિષ્ક્રાંતા ગંગા પતતિ વૈ નદી

સીતા ચાલકનંદા ચ ચક્ષુર્ભદ્રા ચ વૈ ક્રમાત્ ॥
સા તત્ર પતિતા દિક્ષુ ચતુર્દ્ધા પ્રત્યપદ્યત

સીતા પૂર્વેણ શૈલં હિ નન્દા ચૈવ તુ દક્ષિણે ॥
સા ચક્ષુઃ પશ્ચિમે ચૈવ ભદ્રા ચોત્તરતો વ્રજેત્

ગિરીનતીત્ય સકલાંશ્ચતુર્દ્દિક્ષુ મહાંબુધિમ્ ॥
સા યયૌ પ્રયતા સૂતા ગંગા ત્રિપથગામિની

સુનીલનિષધૌ યૌ તૌ માલ્યવદ્ગન્ધમાદનૌ ॥
તેષાં મધ્યગતો મેરુઃ કર્ણિકાકારસંસ્થિતઃ

ભારતઃ કેતુમાલશ્ચ ભદ્રાશ્વઃ કુરવસ્તથા ॥
પત્રાણિ લોકપદ્મસ્ય મર્યાદાલોકપર્વતાઃ

જઠરં દેવકૂટશ્ચ આયામે દક્ષિણોત્તરે ॥
ગન્ધમાદનકૈલાસૌ પૂર્વપશ્ચિમતો ગતૌ

પૂર્વપશ્ચિમતો મેરોર્નિષધો નીલપર્વતઃ ॥
દક્ષિણોત્તરમાયાતૌ કર્ણિકાંતર્વ્યવસ્થિતૌ

જઠરાદ્યાઃ સ્થિતા મેરોર્યેષાં દ્વૌ દ્વૌ વ્યવસ્થિતૌ ॥
કેસરાઃ પર્વતા એતે શ્વેતાદ્યાઃ સુમનોરમાઃ

શૈલાનામુત્તરે દ્રોણ્યસ્સિદ્ધચારણસેવિતાઃ॥
સુરમ્યાણિ તથા તાસુ કાનનાનિ પુરાણિ ચ

સર્વેષાં ચૈવ દેવાનાં યક્ષગંધર્વરક્ષસામ્ ॥
ક્રીડંતિ દેવદૈતેયાશ્શૈલપ્રાયેષ્વહર્નિશમ્

ધર્મિણામાલયા હ્યેતે ભૌમાસ્સ્વર્ગાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
ન તેષુ પાપકર્તારો યાંતિ પશ્યંતિ કુત્રચિત્

યાનિ કિંપુરુષાદીનિ વર્ષાણ્યષ્ટૌ મહામુને ॥
ન તેષુ શોકો નાપત્ત્યો નોદ્વેગઃ ક્ષુદ્ભયાદિકમ્

સ્વસ્થાઃ પ્રજા નિરાતંકાસ્સર્વદુઃખવિવર્જિતાઃ ॥
દશદ્વાદશવર્ષાણાં સહસ્રાણિ સ્થિરાયુષઃ

કૃતત્રેતાદિકાશ્ચૈવ ભૌમાન્યંભાંસિ સર્વતઃ ॥
ન તેષુ વર્ષતે દેવસ્તેષુ સ્થાનેષુ કલ્પના

સપ્તસ્વેતેષુ નદ્યશ્ચ સુજાતાસ્સ્વર્ણવા લુકાઃ ॥
શતશસ્સંતિ ક્ષુદ્રાશ્ચ તાસુ ક્રીડારતા જનાઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં બ્રહ્માણ્ડકથને જમ્બૂદ્વીપવર્ષવર્ણનં નામ સપ્તદશોધ્યાયઃ