શિવ પુરાણ · અધ્યાય 4.4

॥ સૂત ઉવાચ ॥
કદાચિત્સ ઋષિશ્રેષ્ઠો હ્યત્રિર્બ્રહ્મવિદાં વરઃ ॥
જાગૃતશ્ચ જલં દેહિ પ્રત્યુવાચ પ્રિયામિતિ

સાપિ સાધ્વી ત્વવશ્યં ચ ગૃહીત્વાથ કમણ્ડલુમ્ ॥
જગામ વિપિને તત્ર જલં મે નીયતે કુતઃ

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કુતો નીયેત વૈ જલમ્॥
ઇતિ વિસ્મયમાપન્ના તાં ગંગાં હિ દદર્શ સા

તામનુવ્રજતી યાવત્ સાબ્રવીચ્ચ સદા હિ તામ્ ॥
ગંગા સરિદ્વરા દેવી બિભ્રતી સુન્દરાં તનુમ્

ગંગોવાચ ॥
પ્રસન્નાસ્મિ ચ તે દેવિ કુત્ર યાસિ વદાધુના॥
ધન્યા ત્વં સુભગે સત્યં તવાજ્ઞાં ચ કરોમ્યહમ્

સૂત ઉવાચ॥
તદ્વચશ્ચ તદા શ્રુત્વા ઋષિપત્ની તપસ્વિની॥
પ્રત્યુવાચ વચઃ પ્રીત્યા સ્વયં સુચકિતા દ્વિજાઃ

અનસૂયોવાચ ॥
કા ત્વં કમલપત્રાક્ષિ કુતો વા ત્વં સમાગતા ॥
તથ્યં બ્રૂહિ કૃપાં કૃત્વા સાધ્વી સુપ્રવદા સતી

સૂત ઉવાચ॥
ઇત્યુક્તે ચ તયા તત્ર મુનિપત્ન્યા મુનીશ્વરાઃ॥
સરિદ્વરા દિવ્યરૂપા ગંગા વાક્યમથાબ્રવીત્

ગંગોવાચ॥
સ્વામિનઃ સેવનં દૃષ્ટ્વા શિવસ્ય ચ પરાત્મનઃ ॥
સાધ્વિ ધર્મં ચ તે દૃષ્ટ્વા સ્થિતાસ્મિ તવ સન્નિધૌ

અહં ગંગા સમાયાતા ભજનાત્તે શુચિસ્મિતે॥
વશીભૂતા હ્યહં જાતા યદિચ્છસિ વૃણીષ્વ તત્

સૂત ઉવાચ॥
ઇત્યુક્તે ગંગયા સાધ્વી નમસ્કૃત્ય પુરઃ સ્થિતા ॥
ઉવાચેતિ જલં દેહિ ચેત્પ્રસન્ના મમાઽધુના

ઇત્યેતદ્વચનં શ્રુત્વા ગર્તં કુર્ષ્વિતિ સાઽબ્રવીત્ ।
શીઘ્રં ચાયાચ્ચ તત્કૃત્વા સ્થિતા તત્ક્ષણમાત્રતઃ

તત્ર સા ચ પ્રવિષ્ટા ચ જલરૂપમભૂત્તદા ॥
આશ્ચર્ય્યં પરમં ગત્વા ગૃહીતં ચ જલં તયા

ઉવાચ વચનં ચૈતલ્લોકાનાં સુખહેતવે ॥
અનસૂયા મુનેઃ પત્ની દિવ્યરૂપાં સરિદ્વરામ્

અનસૂયોવાચ ॥
યદિ ત્વં સુપ્રસન્ના મે વર્તસે ચ કૃપામયિ ॥
સ્થાતવ્યં ચ ત્વયા તાવન્મત્સ્વામી યાવદા વ્રજેત્

સૂત ઉવાચ ॥
ઇતિ શ્રુત્વાનસૂયાયા વચનં સુખદં સતામ્॥
ગંગોવાચ પ્રસન્નાતિ હ્યત્રેર્દાસ્યસિ મેઽનઘે

ઇત્યુક્તે ચ તયા તત્ર હ્યનપાયિ કૃતન્તથા ॥
સ્વામિને તજ્જલં દિવ્યં દત્ત્વા તત્પુરતઃ સ્થિતા

સ ઋષિશ્ચાપિ સુપ્રીત્યા સ્વાચમ્ય વિધિપૂર્વકમ્ ॥
પપૌ દિવ્યં જલં તચ્ચ પીત્વા સુખમવાપ હ

અહો નિત્યં જલં યચ્ચ પીયતે તજ્જલં ન હિ ॥
વિચાર્યેતિ ચ તેનાશુ પરિતશ્ચાવલોકિતમ્

શુષ્કાન્વૃક્ષાન્સમાલોક્ય દિશો રૂક્ષતરાસ્તથા॥
ઉવાચ તામૃષિશ્રેષ્ઠો ન જાતં વર્ષણં પુનઃ

તદુક્તં તત્સમાકર્ણ્ય નેતિનેતિ પ્રિયાન્તદા ॥
તામુવાચ પુનઃ સોઽપિ જલં નીતં કુતસ્ત્વયા

ઇત્યુક્તે તુ તદા તેન વિસ્મયં પરમં ગતા ॥
અનસૂયા સ્વમનસિ સચિન્તા તુ મુનીશ્વરાઃ

નિવેદ્યતે મયા ચેદ્વૈ તદોત્કર્ષો ભવેન્મમ ॥
નિવેદ્યતે યદા નૈવ વ્રતભઙ્ગો ભવેન્મમ

નોભયં ચ તથા સ્યાદ્વૈ નિવેદ્યં તત્તથા મમ ॥
ઇતિ યાવદ્વિચાર્યેત તાવત્પૃષ્ટા પુનઃ પુનઃ

અથાનુગ્રહતઃ શંભોઃ પ્રાપ્તબુદ્ધિઃ પતિવ્રતા ॥
ઉવાચ શ્રૂયતાં સ્વામિન્યજ્જાતં કથયામિ તે

અનસૂયોવાચ ॥
શંકરસ્ય પ્રતાપાચ્ચ તવૈવ સુકૃતૈસ્તથા ॥
ગંગા સમાગતાત્રૈવ તદીયં સલિલન્ત્વિદમ્

સૂત ઉવાચ ॥
એવં વચસ્તદા શ્રુત્વા મુનિર્વિસ્મયમાનસઃ ॥
પ્રિયામુવાચ સુપ્રીત્યા શંકરં મનસા સ્મરન્

અત્રિરુવાચ ॥
પ્રિયે સુન્દરિ ત્વં સત્યમથ વાચં વ્યલીકકામ્ ॥
બ્રવીષિ ચ યથાર્થં ત્વં ન મન્યે દુર્લભન્ત્વિદમ્

અસાધ્યં યોગિભિર્યચ્ચ દેવૈરપિ સદા શુભે ॥
તચ્ચૈવાદ્ય કથં જાતં વિસ્મયઃ પરમો મમ

યદ્યેવં દૃશ્યતે ચેદ્વૈ તન્મયેહં ન ચાન્યથા ॥
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રત્યુવાચ પતિપ્રિયા

અનસૂયોવાચ ॥
આગમ્યતાં મયા સાર્દ્ધં ત્વયા નાથ મહામુને ॥
સરિદ્વરાયા ગંગાયા દ્રષ્ટુમિચ્છા ભવેદ્યદિ

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તુ સમાદાય પતિં તં સા પતિવ્રતા ॥
ગતા દ્રુતં શિવં સ્મૃત્વા યત્ર ગંગા સરિદ્વરા

દર્શયામાસ તાં તત્ર ગંગાં પત્યે પતિવ્રતા ॥
ગર્તે ચ સંસ્થિતાં તત્ર સ્વયં દિવ્યસ્વરૂપિણીમ્

તત્ર ગત્વા ઋષિશ્રેષ્ઠો ગર્તં ચ જલપૂરિતમ્ ॥
આકણ્ઠં સુન્દરં દૃષ્ટ્વા ધન્યેયમિતિ ચાબ્રવીત્

કિં મદીયં તપશ્ચૈવ કિમન્યેષાં પુનસ્તદા ॥
ઇત્યુક્તો મુનિશાર્દૂલો ભક્ત્યા તુષ્ટાવ તાં તદા

તતો હિ સ મુનિસ્તત્ર સુસ્નાતઃ સુભગે જલે ॥
આચમ્ય પુનરેવાત્ર સ્તુતિં ચક્રે પુનઃ પુનઃ

અનસૂયાપિ સંસ્નાતા સુન્દરે તજ્જલે તદા ॥
નિત્યં ચક્રે મુનિઃ કર્મ સાનસૂયાપિ સુવ્રતા

તતસ્સોવાચ તાં ગંગા ગમ્યતે સ્વસ્થલં મયા ॥
ઇત્યુક્તે ચ પુનઃ સાધ્વી તામુવાચ સરિદ્વરામ્

અનસૂયોવાચ ॥
યદિ પ્રસન્ના દેવેશિ યદ્યસ્તિ ચ કૃપા મયિ ॥
ત્વયા સ્થેયં નિશ્ચલત્વાદસ્મિન્દેવિ તપોવને

મહતાં ચ સ્વભાવશ્ચ નાંગીકૃત્ય પરિત્યજેત્॥
ઇત્યુક્તા ચ કરૌ બદ્ધ્વા તાં તુષ્ટાવ પુનઃપુનઃ

ઋષિશ્ચાપિ તથોવાચ ત્વયા સ્થેયં સરિદ્વરે ॥
સાનુકૂલા ભવ ત્વં હિ સનાથાન્દેવિ નઃ કુરુ

તદીયં તદ્વચઃ શ્રુત્વા રમ્યં ગંગા સરિદ્વરા ॥
પ્રસન્નમાનસા ગંગાઽનસૂયાં વાક્યમબ્રવીત્

ગંગોવાચ ॥
શંકરાર્ચનસંભૂતફલં વર્ષસ્ય યચ્છસિ ॥
સ્વામિનશ્ચ તદા સ્થાસ્યે દેવાનામુપકારણાત।

તથા દાનૈર્ન મે તુષ્ટિસ્તીર્થસ્નાનૈસ્તથા ચ વૈ ॥
યજ્ઞૈસ્તથાથ વા યોગૈર્યથા પાતિવ્રતેન ચ

પતિવ્રતાં યથા દૃષ્ટ્વા મનસઃ પ્રીણનં ભવેત્ ॥
તથા નાન્યૈરુપાયૈશ્ચ સત્યં મે વ્યાહૃતં સતિ

પતિવ્રતાં સ્ત્રિયં દૃષ્ટ્વા પાપનાશો ભવેન્મમ ॥
શુદ્ધા જાતા વિશેષેણ ગૌરીતુલ્યા પતિવ્રતા

તસ્માચ્ચ યદિ લોકસ્ય હિતાય તત્પ્રયચ્છસિ ॥
તર્હ્યહં સ્થિરતાં યાસ્યે યદિ કલ્યાણમિચ્છસિ । ૪૭ ॥
સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યેવં વચનં શ્રુત્વાઽનસૂયા સા પતિવ્રતા ॥
ગંગાયૈ પ્રદદૌ પુણ્યં સર્વં તદ્વર્ષસંભવમ્

મહતાં ચ સ્વભાવો હિ પરેષાં હિતમાવહેત્ ॥
સુવર્ણં ચન્દનં ચેક્ષુરસસ્તત્ર નિદર્શનમ્

એતદ્દૃષ્ટ્વાનસૂયં તત્કર્મ પાતિવ્રતં મહત્ ॥
પ્રસન્નોભૂન્મહાદેવઃ પાર્થિવાદાવિરાશુ વૈ

શંભુરુવાચ ॥
દૃષ્ટ્વા તે કર્મ સાધ્વ્યેતત્ પ્રસન્નોઽસ્મિ પતિવ્રતે ॥
વરં બ્રૂહિ પ્રિયે મત્તો યતઃ પ્રિયતરાસિ મે

અથ તૌ દમ્પતી શંભુમભૂતાં સુન્દરાકૃતિમ્ ॥
પઞ્ચવક્ત્રાદિસંયુક્તં હરં પ્રેક્ષ્ય સુવિસ્મિતૌ

નત્વા સ્તુત્વા કરૌ બદ્ધ્વા મહાભક્તિસમન્વિતૌ ॥
અવોચેતાં સમભ્યર્ચ્ય શંકરં લોકશંકરમ્

દમ્પતી ઊચતુઃ ॥
યદિ પ્રસન્નો દેવેશ પ્રસન્ના જગદમ્બિકા ॥
અસ્મિંસ્તપોવને તિષ્ઠ લોકાનાં સુખદો ભવ

પ્રસન્ના ચ તદા ગંગા પ્રસન્નશ્ચ શિવસ્તદા ॥
ઉભૌ તૌ ચ સ્થિતૌ તત્ર યત્રાસીદૃષિસત્તમઃ

અત્રીશ્વરશ્ચ નામ્નાસીદીશ્વરઃ પરદુઃખહા ॥
ગંગા સાપિ સ્થિતા તત્ર તદા ગર્તેથ માયયા

તદ્દિનં હિ સમારભ્ય તત્રાક્ષય્યજલં સદા ॥
હસ્તમાત્રે હિ તદ્ગર્તે ગંગા મન્દાકિની હ્યભૂત્

તત્રૈવ ઋષયો દિવ્યાઃ સમાજગ્મુસ્સહાંગનાઃ ॥
તીર્થાત્તીર્થાચ્ચ તે સર્વે તે પુરા નિર્ગતા દ્વિજાઃ

યવાશ્ચ વ્રીહયશ્ચૈવ યજ્ઞયાગપરાયણાઃ ॥
યુક્તા ઋષિવરૈસ્તૈશ્ચ હોમં ચક્રુશ્ચ તે જનાઃ

કર્મભિસ્તૈશ્ચ સંતુષ્ટા વૃષ્ટિં ચક્રુર્ઘનાસ્તદા ॥
આનન્દઃ પરમો લોકે બભૂવાતિમુનીશ્વરાઃ

અત્રીશ્વરસ્ય માહાત્મ્યમિત્યુક્તં વઃ સુખાવહમ્ ॥
ભુક્તિમુક્તિપ્રદં સર્વકામદં ભક્તિ વર્દ્ધનમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ચતુર્થ્યાં કોટિરુદ્રસંહિતાયામત્રીશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ