शिव पुराण · अध्याय 4.4

॥ सूत उवाच ॥
कदाचित्स ऋषिश्रेष्ठो ह्यत्रिर्ब्रह्मविदां वरः ॥
जागृतश्च जलं देहि प्रत्युवाच प्रियामिति

सापि साध्वी त्ववश्यं च गृहीत्वाथ कमण्डलुम् ॥
जगाम विपिने तत्र जलं मे नीयते कुतः

किं करोमि क्व गच्छामि कुतो नीयेत वै जलम्॥
इति विस्मयमापन्ना तां गंगां हि ददर्श सा

तामनुव्रजती यावत् साब्रवीच्च सदा हि ताम् ॥
गंगा सरिद्वरा देवी बिभ्रती सुन्दरां तनुम्

गंगोवाच ॥
प्रसन्नास्मि च ते देवि कुत्र यासि वदाधुना॥
धन्या त्वं सुभगे सत्यं तवाज्ञां च करोम्यहम्

सूत उवाच॥
तद्वचश्च तदा श्रुत्वा ऋषिपत्नी तपस्विनी॥
प्रत्युवाच वचः प्रीत्या स्वयं सुचकिता द्विजाः

अनसूयोवाच ॥
का त्वं कमलपत्राक्षि कुतो वा त्वं समागता ॥
तथ्यं ब्रूहि कृपां कृत्वा साध्वी सुप्रवदा सती

सूत उवाच॥
इत्युक्ते च तया तत्र मुनिपत्न्या मुनीश्वराः॥
सरिद्वरा दिव्यरूपा गंगा वाक्यमथाब्रवीत्

गंगोवाच॥
स्वामिनः सेवनं दृष्ट्वा शिवस्य च परात्मनः ॥
साध्वि धर्मं च ते दृष्ट्वा स्थितास्मि तव सन्निधौ

अहं गंगा समायाता भजनात्ते शुचिस्मिते॥
वशीभूता ह्यहं जाता यदिच्छसि वृणीष्व तत्

सूत उवाच॥
इत्युक्ते गंगया साध्वी नमस्कृत्य पुरः स्थिता ॥
उवाचेति जलं देहि चेत्प्रसन्ना ममाऽधुना

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा गर्तं कुर्ष्विति साऽब्रवीत् ।
शीघ्रं चायाच्च तत्कृत्वा स्थिता तत्क्षणमात्रतः

तत्र सा च प्रविष्टा च जलरूपमभूत्तदा ॥
आश्चर्य्यं परमं गत्वा गृहीतं च जलं तया

उवाच वचनं चैतल्लोकानां सुखहेतवे ॥
अनसूया मुनेः पत्नी दिव्यरूपां सरिद्वराम्

अनसूयोवाच ॥
यदि त्वं सुप्रसन्ना मे वर्तसे च कृपामयि ॥
स्थातव्यं च त्वया तावन्मत्स्वामी यावदा व्रजेत्

सूत उवाच ॥
इति श्रुत्वानसूयाया वचनं सुखदं सताम्॥
गंगोवाच प्रसन्नाति ह्यत्रेर्दास्यसि मेऽनघे

इत्युक्ते च तया तत्र ह्यनपायि कृतन्तथा ॥
स्वामिने तज्जलं दिव्यं दत्त्वा तत्पुरतः स्थिता

स ऋषिश्चापि सुप्रीत्या स्वाचम्य विधिपूर्वकम् ॥
पपौ दिव्यं जलं तच्च पीत्वा सुखमवाप ह

अहो नित्यं जलं यच्च पीयते तज्जलं न हि ॥
विचार्येति च तेनाशु परितश्चावलोकितम्

शुष्कान्वृक्षान्समालोक्य दिशो रूक्षतरास्तथा॥
उवाच तामृषिश्रेष्ठो न जातं वर्षणं पुनः

तदुक्तं तत्समाकर्ण्य नेतिनेति प्रियान्तदा ॥
तामुवाच पुनः सोऽपि जलं नीतं कुतस्त्वया

इत्युक्ते तु तदा तेन विस्मयं परमं गता ॥
अनसूया स्वमनसि सचिन्ता तु मुनीश्वराः

निवेद्यते मया चेद्वै तदोत्कर्षो भवेन्मम ॥
निवेद्यते यदा नैव व्रतभङ्गो भवेन्मम

नोभयं च तथा स्याद्वै निवेद्यं तत्तथा मम ॥
इति यावद्विचार्येत तावत्पृष्टा पुनः पुनः

अथानुग्रहतः शंभोः प्राप्तबुद्धिः पतिव्रता ॥
उवाच श्रूयतां स्वामिन्यज्जातं कथयामि ते

अनसूयोवाच ॥
शंकरस्य प्रतापाच्च तवैव सुकृतैस्तथा ॥
गंगा समागतात्रैव तदीयं सलिलन्त्विदम्

सूत उवाच ॥
एवं वचस्तदा श्रुत्वा मुनिर्विस्मयमानसः ॥
प्रियामुवाच सुप्रीत्या शंकरं मनसा स्मरन्

अत्रिरुवाच ॥
प्रिये सुन्दरि त्वं सत्यमथ वाचं व्यलीककाम् ॥
ब्रवीषि च यथार्थं त्वं न मन्ये दुर्लभन्त्विदम्

असाध्यं योगिभिर्यच्च देवैरपि सदा शुभे ॥
तच्चैवाद्य कथं जातं विस्मयः परमो मम

यद्येवं दृश्यते चेद्वै तन्मयेहं न चान्यथा ॥
इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच पतिप्रिया

अनसूयोवाच ॥
आगम्यतां मया सार्द्धं त्वया नाथ महामुने ॥
सरिद्वराया गंगाया द्रष्टुमिच्छा भवेद्यदि

सूत उवाच ॥
इत्युक्त्वा तु समादाय पतिं तं सा पतिव्रता ॥
गता द्रुतं शिवं स्मृत्वा यत्र गंगा सरिद्वरा

दर्शयामास तां तत्र गंगां पत्ये पतिव्रता ॥
गर्ते च संस्थितां तत्र स्वयं दिव्यस्वरूपिणीम्

तत्र गत्वा ऋषिश्रेष्ठो गर्तं च जलपूरितम् ॥
आकण्ठं सुन्दरं दृष्ट्वा धन्येयमिति चाब्रवीत्

किं मदीयं तपश्चैव किमन्येषां पुनस्तदा ॥
इत्युक्तो मुनिशार्दूलो भक्त्या तुष्टाव तां तदा

ततो हि स मुनिस्तत्र सुस्नातः सुभगे जले ॥
आचम्य पुनरेवात्र स्तुतिं चक्रे पुनः पुनः

अनसूयापि संस्नाता सुन्दरे तज्जले तदा ॥
नित्यं चक्रे मुनिः कर्म सानसूयापि सुव्रता

ततस्सोवाच तां गंगा गम्यते स्वस्थलं मया ॥
इत्युक्ते च पुनः साध्वी तामुवाच सरिद्वराम्

अनसूयोवाच ॥
यदि प्रसन्ना देवेशि यद्यस्ति च कृपा मयि ॥
त्वया स्थेयं निश्चलत्वादस्मिन्देवि तपोवने

महतां च स्वभावश्च नांगीकृत्य परित्यजेत्॥
इत्युक्ता च करौ बद्ध्वा तां तुष्टाव पुनःपुनः

ऋषिश्चापि तथोवाच त्वया स्थेयं सरिद्वरे ॥
सानुकूला भव त्वं हि सनाथान्देवि नः कुरु

तदीयं तद्वचः श्रुत्वा रम्यं गंगा सरिद्वरा ॥
प्रसन्नमानसा गंगाऽनसूयां वाक्यमब्रवीत्

गंगोवाच ॥
शंकरार्चनसंभूतफलं वर्षस्य यच्छसि ॥
स्वामिनश्च तदा स्थास्ये देवानामुपकारणात।

तथा दानैर्न मे तुष्टिस्तीर्थस्नानैस्तथा च वै ॥
यज्ञैस्तथाथ वा योगैर्यथा पातिव्रतेन च

पतिव्रतां यथा दृष्ट्वा मनसः प्रीणनं भवेत् ॥
तथा नान्यैरुपायैश्च सत्यं मे व्याहृतं सति

पतिव्रतां स्त्रियं दृष्ट्वा पापनाशो भवेन्मम ॥
शुद्धा जाता विशेषेण गौरीतुल्या पतिव्रता

तस्माच्च यदि लोकस्य हिताय तत्प्रयच्छसि ॥
तर्ह्यहं स्थिरतां यास्ये यदि कल्याणमिच्छसि । ४७ ॥
सूत उवाच ॥
इत्येवं वचनं श्रुत्वाऽनसूया सा पतिव्रता ॥
गंगायै प्रददौ पुण्यं सर्वं तद्वर्षसंभवम्

महतां च स्वभावो हि परेषां हितमावहेत् ॥
सुवर्णं चन्दनं चेक्षुरसस्तत्र निदर्शनम्

एतद्दृष्ट्वानसूयं तत्कर्म पातिव्रतं महत् ॥
प्रसन्नोभून्महादेवः पार्थिवादाविराशु वै

शंभुरुवाच ॥
दृष्ट्वा ते कर्म साध्व्येतत् प्रसन्नोऽस्मि पतिव्रते ॥
वरं ब्रूहि प्रिये मत्तो यतः प्रियतरासि मे

अथ तौ दम्पती शंभुमभूतां सुन्दराकृतिम् ॥
पञ्चवक्त्रादिसंयुक्तं हरं प्रेक्ष्य सुविस्मितौ

नत्वा स्तुत्वा करौ बद्ध्वा महाभक्तिसमन्वितौ ॥
अवोचेतां समभ्यर्च्य शंकरं लोकशंकरम्

दम्पती ऊचतुः ॥
यदि प्रसन्नो देवेश प्रसन्ना जगदम्बिका ॥
अस्मिंस्तपोवने तिष्ठ लोकानां सुखदो भव

प्रसन्ना च तदा गंगा प्रसन्नश्च शिवस्तदा ॥
उभौ तौ च स्थितौ तत्र यत्रासीदृषिसत्तमः

अत्रीश्वरश्च नाम्नासीदीश्वरः परदुःखहा ॥
गंगा सापि स्थिता तत्र तदा गर्तेथ मायया

तद्दिनं हि समारभ्य तत्राक्षय्यजलं सदा ॥
हस्तमात्रे हि तद्गर्ते गंगा मन्दाकिनी ह्यभूत्

तत्रैव ऋषयो दिव्याः समाजग्मुस्सहांगनाः ॥
तीर्थात्तीर्थाच्च ते सर्वे ते पुरा निर्गता द्विजाः

यवाश्च व्रीहयश्चैव यज्ञयागपरायणाः ॥
युक्ता ऋषिवरैस्तैश्च होमं चक्रुश्च ते जनाः

कर्मभिस्तैश्च संतुष्टा वृष्टिं चक्रुर्घनास्तदा ॥
आनन्दः परमो लोके बभूवातिमुनीश्वराः

अत्रीश्वरस्य माहात्म्यमित्युक्तं वः सुखावहम् ॥
भुक्तिमुक्तिप्रदं सर्वकामदं भक्ति वर्द्धनम्

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायामत्रीश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः