શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.5.54

વ્યાસ ઉવાચ ॥
અનિરુદ્ધે હૃતૈ પૌત્રે કૃષ્ણસ્ય મુનિસત્તમ ॥
કુંભાંડસુતયા કૃષ્ણઃ કિમકાર્ષીદ્ધિ તદ્વદ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
તતો ગતેઽનિરુદ્ધે તુ તત્સ્ત્રીણાં રોદનસ્વનમ્ ॥
શ્રુત્વા ચ વ્યથિતઃ કૃષ્ણો બભૂવ મુનિસત્તમ

અપશ્યતાં ચાનિરુદ્ધં તદ્બંધૂનાં હરેસ્તથા ॥
ચત્વારો વાર્ષિકા માસા વ્યતીયુરનુશોચતામ્

નારદાત્તદુપાકર્ણ્ય વાર્તાં બદ્ધસ્ય કર્મ ચ ॥
આસન્સુવ્યથિતાસ્સર્વે વૃષ્ણયઃ કૃષ્ણદેવતાઃ

!
કૃષ્ણસ્તદ્વૃત્તમખિલં શ્રુત્વા યુદ્ધાય ચાદરાત્ ॥
જગામ શોણિતપુરં તાર્ક્ષ્યમાહૂય તત્ક્ષણાત્

પ્રદ્યુમ્નો યુયુધાનશ્ચ ગતસ્સાંબોથ સારણઃ ॥
નંદોપનંદભદ્રાદ્યા રામકૃષ્ણાનુવર્તિનઃ

અક્ષૌહિણીભિર્દ્વાદશભિસ્સમેતાસર્વતો દિશમ્ ॥
રુરુધુર્બાણનગરં સમંતાત્સાત્વતર્ષભાઃ

ભજ્યમાનપુરોદ્યાનપ્રાકારાટ્ટાલગોપુરમ્ ॥
વીક્ષ્યમાણો રુષાવિષ્ટસ્તુલ્યસૈન્યોભિનિર્યયૌ

બાણાર્થે ભગવાન્ રુદ્રસ્સસુતઃ પ્રમથૈર્વૃતઃ ॥
આરુહ્ય નન્દિવૃષભં યુદ્ધં કર્ત્તું સમાયયૌ

આસીત્સુતુમુલં યુદ્ધમદ્ભુતં લોમહર્ષણમ્ ॥
કૃષ્ણાદિકાનાં તૈસ્તત્ર રુદ્રાદ્યૈર્બાણરક્ષકૈઃ

કૃષ્ણશંકરયોરાસીત્પ્રદ્યુમ્નગુહયોરપિ॥
કૂષ્માંડકૂપકર્ણાભ્યાં બલેન સહ સંયુગઃ

સાંબસ્ય બાણપુત્રેણ બાણેન સહ સાત્યકેઃ ॥
નન્દિના ગરુડસ્યાપિ પરેષાં ચ પરૈરપિ

બ્રહ્માદયસ્સુરાધીશા મુનયઃ સિદ્ધચારણાઃ ॥
ગંધર્વાઽપ્સરસો યાનૈર્વિમાનૈર્દ્રષ્ટુમાગમન્

પ્રમથૈર્વિવિધાકારૈ રેવત્યંતૈઃ સુદારુણમ્ ॥
યુદ્ધં બભૂવ વિપ્રેન્દ્ર તેષાં ચ યદુવંશિનામ્

ભ્રાત્રા રામેણ સહિતઃ પ્રદ્યુમ્નેન ચ ધીમતા॥
કૃષ્ણશ્ચકાર સમરમતુલં પ્રમથૈસ્સહ

તત્રાગ્નિનાઽભવદ્યુદ્ધં યમેન વરુણેન ચ ॥
વિમુખેન ત્રિપાદેન જ્વરેણ ચ ગુહેન ચ

પ્રમથૈર્વિવિધાકારૈસ્તેષામન્યં તદારુણમ્ ॥
યુદ્ધં બભૂવ વિકટં વૃષ્ણીનાં રોમહર્ષણમ્

વિભીષિકાભિર્બહ્વીભિઃ કોટરીભિઃ પદેપદે ॥
નિર્લ્લજ્જાભિશ્ચ નારીભિઃ પ્રબલાભિરદૂરતઃ

શંકરાનુચરાઞ્શૌરિર્ભૂતપ્રમથગુહ્યકાન્ ॥
દ્રાવયામાસ તીક્ષ્ણાગ્રૈઃ શરૈઃ શાર્ઙ્ગધનુશ્ચ્યુતૈઃ

એવં પ્રદ્યુમ્નપ્રમુખા વીરા યુદ્ધમહોત્સવાઃ ॥
ચક્રુર્યુદ્ધં મહાઘોરં શત્રુસૈન્યં વિનાશયન્

વિશીર્યમાણં સ્વબલં દૃષ્ટ્વા રુદ્રોત્યમર્ષણઃ॥
ક્રોધં ચકાર સુમહન્નનાદ ચ મહોલ્બણમ્

તચ્છ્રુત્વા શંકરગણા વિનેદુર્યુયુધુશ્ચ તે ॥
મર્દયન્પ્રતિયોદ્ધારં વર્દ્ધિતાશ્શંભુતેજસા

પૃથગ્વિધાનિ ચાયુક્તં શાર્ઙ્ગાસ્ત્રાણિ પિનાકિને ॥
પ્રત્યક્ષૈશ્શમયામાસ શૂલપાણિરવિસ્મિતઃ

બ્રહ્માસ્ત્રસ્ય ચ બ્રહ્માસ્ત્રં વાયવ્યસ્ય ચ પાર્વતમ્ ॥
આગ્નેયસ્ય ચ પાર્જન્યં નૈજં નારાયણસ્ય ચ

કૃષ્ણસૈન્યં વિદુદ્રાવ પ્રતિવીરેણ નિર્જિતમ્ ॥
ન તસ્થૌ સમરે વ્યાસ પૂર્ણરુદ્રસુતેજસા

વિદ્રાવિતે સ્વસૈન્યે તુ શ્રીકૃષ્ણશ્ચ પરંતપઃ ॥
સ્વં જ્વરં શીતલાખ્યં હિ વ્યસૃજદ્દારુણં મુને

વિદ્રાવિતે કૃષ્ણસૈન્યે કૃષ્ણસ્ય શીતલજ્વરઃ ॥
અભ્યપદ્યત તં રુદ્રં મુને દશદિશો દહન્

મહેશ્વરોથઽ તં દૃષ્ટ્વાયાંતં સ્વં વિસૃજજ્જ્વરમ્॥
માહેશ્વરો વૈષ્ણવશ્ચ યુયુધાતે જ્વરાવુભૌ

વૈષ્ણવોઽથ સમાક્રદન્માહેશ્વરબલાર્દિતઃ ॥
અલબ્ધ્વા ભયમન્યત્ર તુષ્ટાવ વૃષભધ્વજમ્

અથ પ્રસન્નો ભગવાન્વિષ્ણુજ્વરનુતો હરઃ ॥
વિષ્ણુશીતજ્વરં પ્રાહ શરણાગતવત્સલઃ

મહેશ્વર ઉવાચ ॥
શીતજ્વર પ્રસન્નોઽહં વ્યેતુ તે મજ્જ્વરાદ્ભયમ્ ॥
યો નૌ સ્મરતિ સંવાદં તસ્ય ન સ્યાજ્જ્વરાદ્ભયમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્તો રુદ્રમાનમ્ય ગતો નારાયણજ્વરઃ ॥
તં દૃષ્ટ્વા ચરિતં કૃષ્ણો વિસિસ્માય ભયાન્વિતઃ

સ્કન્દ પ્રદ્યુમ્નબાણૌઘૈરર્દ્યમાનોઽથ કોપિતઃ ॥
જઘાન શક્ત્યા પ્રદ્યુમ્નં દૈત્યસંઘાત્યમર્ષણઃ

સ્કંદપ્રાપ્તિહતસ્તત્ર પ્રદ્યુમ્નઃ પ્રબલોપિ હિ॥
અસૃગ્વિમુંચન્ગાત્રેભ્યો બલેનાપાક્રમદ્રણાત્

કુંભાંડકૂપકર્ણાભ્યાં નાનાસ્ત્રૈશ્ચ સમાહતઃ ॥
દુદ્રાવ બલભદ્રોપિ ન તસ્થેપિ રણે બલી

કૃત્વા સહસ્રં કાયાનાં પીત્વા તોયં મહાર્ણવાત્ ॥
ગરુડો નાશયત્યર્થાઽઽવર્તૈર્મેઘાર્ણવાંબુભિઃ

અથ ક્રુદ્ધો મહેશસ્ય વાહનો વૃષભો બલી ॥
વેગેન મહતારં વૈ શૃંગાભ્યાં નિજઘાન તમ્

શૃંગઘાતવિશીર્ણાંગો ગરુડોઽતીવ વિસ્મિતઃ ॥
વિદુદ્રાવ રણાત્તૂર્ણં વિહાય ચ જનાર્દનમ્

એવં જાતે ચરિત્રં તુ ભગવાન્દેવકીસુતઃ ॥
ઉવાચ સારથિં શીઘ્રં રુદ્રતેજોતિવિસ્મિતઃ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥
હે સૂત શૃણુ મદ્વાક્યં રથં મે વાહય દ્રુતમ્ ॥
મહાદેવસમીપસ્થો યથા સ્યાં ગદિતું વચઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્તો હરિણા સૂતો દારુકસ્સ્વગુણાગ્રણીઃ ॥
દ્રુતં તં વાહયામાસ રથં રુદ્રસમીપતઃ

અથ વિજ્ઞાપયામાસ નતો ભૂત્વા કૃતાંજલિઃ ॥
શ્રીકૃષ્ણઃ શંકરં ભક્ત્યા પ્રપન્નો ભક્તવત્સલમ્

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥
દેવદેવ મહાદેવ શરણાગતવત્સલ ॥
નમામિ ત્વાઽનંતશક્તિં સર્વાત્માનં પરેશ્વરમ્

વિશ્વોત્પત્તિસ્થાનનાશહેતું સજ્જ્ઞપ્તિ માત્રકમ્ ॥
બ્રહ્મલિંગં પરં શાંતં કેવલં પરમેશ્વરમ્

કાલો દૈવં કર્મ જીવસ્સ્વભાવો દ્રવ્યમેવ ચ ॥
ક્ષેત્રં ચ પ્રાણ આત્મા ચ વિકારસ્તત્સમૂહકઃ

બીજરોહપ્રવાહસ્તુ ત્વન્માયૈષા જગત્પ્રભો ॥
તન્નિબંધં પ્રપદ્યેહ ત્વામહં પરમેશ્વરમ્

નાના ભાવૈર્લીલયૈવ સ્વીકૃતૈર્નિર્જરાદિકાન્ ॥
નૂનં બિભષિં લોકેશો હંસ્યુન્માર્ગાન્સ્વભાવતઃ

ત્વં હિ બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્ગૂઢં બ્રહ્મણિ વાઙ્મયે ॥
યં પશ્યંત્યમલાત્માનમાકાશમિવ કેવલમ્

ત્વમેવ ચાદ્યઃ પુરુષોઽદ્વિતીયસ્તુર્ય આત્મદૃક્ ॥
ઈશો હેતુરહેતુશ્ચ સવિકારઃ પ્રતીયસે

સ્વમાયયા સર્વગુણપ્રસિદ્ધ્યૈ ભગવન્પ્રભો ॥
સર્વાન્વિતઃ પ્રભિન્નશ્ચ સર્વતસ્ત્વં મહેશ્વર

યથૈવ સૂર્યોઽપિહિતશ્છાયારૂપાણિ ચ પ્રભો ॥
સ્વચ્છાયયા સંચકાસ્તિ હ્યયં પરમદૃગ્ભવાન્

ગુણેનાપિહિતોપિ ત્વં ગુણે વ ગુણાન્ વિભો ॥
સ્વપ્રદીપશ્ચકાસ્સિ ત્વં ભૂમન્ ગિરિશ શંકર

ત્વન્માયામોહિતધિયઃ પુત્રદારગૃહાદિષુ ॥
ઉન્મજ્જંતિ નિમજ્જંતિ પ્રસક્તા વૃજિનાર્ણવે

દૈવદત્તમિમં લબ્ધ્વા નૃલોકમજિતેન્દ્રિયઃ ॥
યો નાદ્રિયેત ત્વત્પાદૌ સ શોચ્યો હ્યાત્મવંચકઃ

ત્વદાજ્ઞયાહં ભગવાન્બાણદોશ્છેત્તુમાગતઃ ॥
ત્વયૈવ શપ્તો બાણોઽયં ગર્વિતો ગર્વહારિણા । ૫૫ ॥
નિવર્ત્તસ્વ રણા દ્દેવ ત્વચ્છાપો ન વૃથા ભવેત્ ॥
આજ્ઞાં દેહિ પ્રભો મે ત્વં બાણસ્ય ભુજકૃંતને

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય વચશ્શંભુઃ શ્રીકૃષ્ણસ્ય મુનીશ્વર ॥
પ્રત્યુવાચ પ્રસન્નાત્મા કૃષ્ણસ્તુત્યા મહેશ્વરઃ

મહેશ્વર ઉવાચ ॥
સત્યમુક્તં ત્વયા તાત મયા શપ્તો હિ દૈત્યરાટ્ ॥
મદાજ્ઞયા ભવાન્પ્રાપ્તો બાણદોદંડકૃંતને

કિં કરોમિ રમાનાથ ભક્તાધીનસ્સદા હરે ॥
પશ્યતો મે કથં વીર સ્યાદ્બાણભુજકૃંતનમ્

અતસ્ત્વં જૃંભણાસ્ત્રેણ માં જંભય મદાજ્ઞયા ॥
તતસ્ત્વં કુરુ કાર્યં સ્વં યથેષ્ટં ચ સુખી ભવ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્તશ્શંકરેણાથ શાર્ઙ્ગપાણિસ્તુ વિસ્મિતઃ ॥
સ્વરણસ્થાનમાગત્ય મુમોદ સ મુનીશ્વરઃ

જૃંભણાસ્ત્રં મુમોચાથ સંધાય ધનુષિ દ્રુતમ્ ॥
પિનાકપાણયે વ્યાસ નાનાસ્ત્રકુશલો હરિઃ

મોહયિત્વા તુ ગિરિશં જૃંભણાસ્ત્રેણ જૃંભિતમ્ ॥
બાણસ્ય પૃતનાં શૌરિર્જઘાનાસિગદર્ષ્ટિભિઃ

ઇતિ શિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પઞ્ચમે યુદ્ધખંડે બાણાઽસુરરુદ્રકૃષ્ણાદિયુદ્ધવર્ણનં નામ ચતુઃપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ