શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.5.53

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
અથ બાણાસુરઃ ક્રુદ્ધસ્તત્ર ગત્વા દદર્શ તમ્ ॥
દિવ્યલીલાત્તવપુષં પ્રથમે વયસિ સ્થિતમ્

તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતં વાક્યં કિં કારણમથાબ્રવીત્ ॥
બાણઃ ક્રોધ પરીતાત્મા યુધિ શૌંડો હસન્નિવ

અહો મનુષ્યો રૂપાઢ્યસ્સાહસી ધૈર્યવાનિતિ ॥
કોયમાગતકાલશ્ચ દુષ્ટભાગ્યો વિમૂઢધીઃ

યેન મે કુલચારિત્રં દૂષિતં દુહિતા હિતા ॥
તં મારયધ્વં કુપિતાશ્શીઘ્રં શસ્ત્રૈસ્સુદારુણૈઃ

દુરાચારં ચ તં બદ્ધ્વા ઘોરે કારા ગૃહે તતઃ ॥
રક્ષધ્વં વિકટે વીરા બહુકાલં વિશેષતઃ

ન જાને કોયમભયઃ કો વા ઘોરપરાક્રમઃ ॥
વિચાર્યેતિ મહાબુદ્ધિસ્સં દિગ્ધોઽભૂચ્છરાસુરઃ

તતો દૈત્યેન સૈન્યં તુ દશસાહસ્રકં શનૈઃ ॥
વધાય તસ્ય વીરસ્ય વ્યાદિષ્ટં પાપબુદ્ધિના

તદાદિષ્ટાસ્તુ તે વીરાઃ સર્વતોન્તઃપુરં દ્રુતમ્ ॥
છાદયામાસુરત્યુગ્રાશ્છિંદિ ભિંદીતિ વાદિનઃ

શત્રુસૈન્યં તતો દૃષ્ટ્વા ગર્જમાનઃ સ યાદવઃ ॥
અંતઃપુરં દ્વારગતં પરિઘં ગૃહ્ય ચાતુલમ્

નિષ્ક્રાંતો ભવનાત્તસ્માદ્વજ્રહસ્ત ઇવાંતકઃ ॥
તેન તાન્કિંકરાન્ હત્વા પુનશ્ચાંતઃપુરં યયૌ

એવં દશસહસ્રાણિ સૈન્યાનિ મુનિસત્તમ ॥
જઘાન રોષરક્તાક્ષો વર્દ્ધિતશ્શિવતેજસા

લક્ષે હતેઽથ યોધાનાં તતો બાણાસુરો રુષા ॥
કુભાંડં સ ગૃહીત્વા તુ યુદ્ધે શૌંડં સમાહ્વયત્

અનિરુદ્ધં મહાબુદ્ધિં દ્વન્દ્વયુદ્ધે મહા હવે ॥
પ્રાદ્યુમ્નિં રક્ષિતં શૈવતેજસા પ્રજ્વલત્તનુમ્

તતો દશસહસ્રાણિ તુરગાણાં રથોત્તમાન્ ॥
યુદ્ધપ્રાપ્તેન ખડ્ગેન દૈત્યેન્દ્રસ્ય જઘાન સઃ

તદ્વધાય તતશ્શક્તિં કાલવૈશ્વાનરોપમામ્ ॥
અનિરુદ્ધો ગૃહીત્વા તાં તયા તં નિજઘાન હિ

રથોપસ્થે તતો બાણસ્તેન શક્ત્યાહતો દૃઢમ્ ॥
સ સાશ્વસ્તત્ક્ષણં વીરસ્તત્રૈવાંતરધીયત

તસ્મિંસ્ત્વદર્શનં પ્રાપ્તે પ્રાદ્યુમ્નિરપરાજિતમ્ ॥
આલોક્ય કકુભસ્સર્વાસ્તસ્થૌ ગિરિરિવાચલઃ

અદૃશ્યમાનસ્તુ તદા કૂટયોધસ્સ દાનવઃ ॥
નાનાશસ્ત્રસહસ્રૈસ્તં જઘાન હિ પુનઃ પુનઃ

છદ્મનાં નાગપાશૈસ્તં બબંધ સ મહાબલઃ ॥
બલિપુત્રો મહાવીરશ્શિવભક્તશ્શરાસુરઃ

તં બદ્ધ્વા પંજરાંતઃસ્થં કૃત્વા યુદ્ધાદુપારમત્॥
ઉવાચ બાણઃ સંકુદ્ધસ્સૂતપુત્રં મહાબલમ્

બાણાસુર ઉવાચ॥
સૂતપુત્ર શિરશ્છિંધિ પુરુષસ્યાસ્ય વૈ લઘુ ॥
યેન મે દૂષિતં પૂતં બલાદ્દુષ્ટેન સત્કુલમ્

છિત્વા તુ સર્વગાત્રાણિ રાક્ષસેભ્યઃ પ્રયચ્છ ભોઃ ॥
અથાસ્ય રક્તમાંસાનિ ક્રવ્યાદા અપિ ભુંજતામ્

અગાધે તૃણસંકીર્ણે કૂપે પાતકિનં જહિ ॥
કિં બહૂક્ત્યા સૂતપુત્ર મારણીયો હિ સર્વથા

સનત્કુ માર ઉવાચ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ધર્મબુદ્ધિર્નિશાચરઃ ॥
કુંભાંડસ્ત્વબ્રવીદ્વાક્યં બાણં સન્મંત્રિસત્તમમ્

કુંભાંડ ઉવાચ ॥
નૈતત્કર્તું સમુચિતં કર્મ દેવ વિચાર્યતામ્॥
અસ્મિન્હતે હતો હ્યાત્મા ભવેદિતિ મતિર્મમ

અયં તુ દૃશ્યતે દેવ તુલ્યો વિષ્ણોઃ પરાક્રમૈઃ॥
વર્ધિતશ્ચન્દ્ર ચૂડસ્ય ત્વદ્દુષ્ટસ્ય સુતેચસા

અથ ચન્દ્રલલાટસ્ય સાહસેન સમત્સ્વયમ્ ॥
ઇમામવસ્થાં પ્રાપ્તોસિ પૌરુષે સંવ્યવસ્થિતઃ

અયં શિવપ્રસાદાદ્વૈ કૃષ્ણપૌત્રો મહાબલઃ ॥
અસ્માંસ્તૃણોપમાન્ વેત્તિ દષ્ટોપિ ભુજગૈર્બલાત્

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
એતદ્વાક્યં તુ બાણાય કથયિત્વા સ દાનવઃ ॥
અનિરુદ્ધમુવાચેદં રાજનીતિવિદુત્તમઃ

કુંભાંડ ઉવાચ ॥
કોસિ કસ્યાસિ રે વીર સત્યં વદ મમાગ્રતઃ ॥
કેન વા ત્વમિહાનીતો દુરાચાર નરાધમ

દૈત્યેન્દ્રં સ્તુહિ વીરં ત્વં નમસ્કુરુ કૃતાજલિઃ ॥
જિતોસ્મીતિ વચો દીનં કથયિત્વા પુનઃપુનઃ

એવં કૃતે તુ મોક્ષસ્સ્યાદન્યથા બંધનાદિ ચ ॥
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય પ્રતિવાક્યમુવાચ સઃ

અનિરુદ્ધ ઉવાચ ॥
દૈત્યાઽધમસખે કરર્પિડોપજીવક ॥
નિશાચર દુરાચાર શત્રુધર્મં ન વેત્સિ ભોઃ

દૈન્યં પલાયનં ચાથ શૂરસ્ય મરણાધિકમ્॥
વિરુદ્ધં ચોપશલ્યં ચ ભવેદિતિ મતિર્મમ

ક્ષત્રિયસ્ય રણે શ્રેયો મરણં સન્મુખે સદા ॥
ન વીરમાનિનો ભૂમૌ દીનસ્યેવ કૃતાંજલિઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યાદિ વીરવાક્યાનિ બહૂનિ સ જગાદ તમ્ ॥
તદાકર્ણ્ય સબાણોઽસૌ વિસ્મિતોઽભૂચ્ચુકોપ ચ

તદોવાચ નભોવાણી બાણસ્યાશ્વાસનાય હિ ॥
શૃણ્વતાં સર્વવીરાણામનિરુદ્ધસ્ય મંત્રિણઃ

વ્યોમવાણ્યુવાચ ॥
ભો ભો બાણ મહાવીર ન ક્રોધં કર્તુમર્હસિ ॥
બલિપુત્રોસિ સુમતે શિવભક્ત વિચાર્યતામ્

શિવસ્સર્વેશ્વરસ્સાક્ષી કર્મણાં પરમેશ્વરઃ ॥
તદધીનમિદં સર્વં જગદ્વૈ સચરાચરમ્

સ એવ કર્તા ભર્તા ચ સંહર્તા જગતાં સદા॥
રજસ્સત્ત્વતમોધારી વિધિવિષ્ણુહરાત્મકઃ

સર્વસ્યાંતર્ગતઃ સ્વામી પ્રેરકસ્સર્વતઃ પરઃ ॥
નિર્વિકાર્યવ્યયો નિત્યો માયાધીશોપિ નિર્ગુણઃ

તસ્યેચ્છયાઽબલો જ્ઞેયો બલી બલિ વરાત્મજ ॥
ઇતિ વિજ્ઞાય મનસિ સ્વસ્થો ભવ મહામતે

ગર્વાપહારી ભગવાન્ના નાલીલાવિશારદઃ॥
નાશયિષ્યતિ તે ગર્વમિદાનીં ભક્તવત્સલઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ॥
ઇત્યાભાષ્ય નભોવાણી વિરરામ મહામુને ॥
બાણાસુરસ્તદ્વચનાદનિરુદ્ધં ન જઘ્નિવાન્ ॥

કિં તુ સ્વાન્તઃપુરં ગત્વા પપૌ પાનમનુત્તમમ્ ॥
મદ્વાક્યં ચ વિસસ્માર વિજહાર વિરુદ્ધધીઃ

તતોનિરુદ્ધો બદ્ધસ્તુ નાગભોગૈર્વિષોલ્બણૈઃ ॥
પ્રિયયાઽતૃપ્તચેતાસ્તુ દુર્ગાં સસ્માર તત્ક્ષણાત્

અનિરુદ્ધ ઉવાચ ॥
શરણ્યે દેવિ બદ્ધોસ્મિ દહ્યમાનસ્તુ પન્નગૈઃ ॥
આગચ્છ મે કુરુ ત્રાણં યશોદે ચંડરોષિણિ

શિવભક્તે મહાદેવિ સૃષ્ટિસ્થિત્યંતકારિણી ॥
ત્વાં વિના રક્ષકો નાન્યસ્તસ્માદ્રક્ષ શિવે હિ મામ્

સનત્કુમાર ઉવાચ॥
તેનેત્થં તોષિતા તત્ર કાલી ભિન્નાંજનપ્રભા ॥
જ્યેષ્ઠકૃષ્ણચતુર્દશ્યાં સંપ્રાપ્તાસીન્મહાનિશિ

ગુરુભિર્મુષ્ટિનિર્ઘાતૈર્દારયામાસ પંજરમ્ ॥
શરાંસ્તાન્ભસ્મસાત્કૃત્વા સર્પરૂપાન્ભયાનકાન્

મોચયિત્વા નિરુદ્ધં તુ તતશ્ચાંતઃપુરં તતઃ ॥
પ્રવેશયિત્વા દુર્ગા તુ તત્રૈવાદર્શનં ગતા

ઇત્થં દેવ્યાઃ પ્રસાદાત્તુ શિવશક્તેર્મુનીશ્વર ॥
કૃચ્છ્રમુક્તોનિરુદ્ધોભૂત્સુખી ચૈવ ગતવ્યથઃ

અથ લબ્ધજયો ભૂત્વાનિરુદ્ધશ્શિવશક્તિતઃ॥
પ્રાદ્યુમ્નિર્બાણતનયાં પ્રિયાં પ્રાપ્ય મુમોદ ચ

પૂર્વંવદ્વિજહારાસૌ? તયા સ્વપ્રિયયા સુખી॥
પીતપાનસ્સુરક્તાક્ષસ્સ બાણસુતયા તતઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પઞ્ચમે યુદ્ધખંડે ઊષાચરિત્રે અનિરુદ્ધોષાવિહારવર્ણનંનામ ત્રિપંચાશત્તમો ઽધ્યાય