શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.5.1

॥ શ્રીગણેશાય નમઃ ॥
॥ શ્રીગૌરીશંકરાભ્યાં નમઃ ॥
॥ નારદ ઉવાચ ॥
શ્રુતમસ્માભિરાનંદપ્રદં ચરિતમુત્તમમ્ ॥
ગૃહસ્થસ્યૈવ શંભોશ્ચ ગણસ્કંદાદિસત્કથમ્

ઇદાનીં બ્રૂહિ સુપ્રીત્યા ચરિતં વરમુત્તમમ્ ॥
શંકરો હિ યથા રુદ્રો જઘાન વિહરન્ખલાન્

કથં દદાહ ભગવાન્નગરાણિ સુરદ્વિષામ્ ॥
ત્રીણ્યેકેન ચ બાણેન યુગપત્કેન વીર્યવાન્

એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ ચરિતં શશિમૌલિનઃ ॥
દેવર્ષિસુખદં શશ્વન્માયાવિહરતઃ પ્રભોઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
એવમેતત્પુરા પૃષ્ટો વ્યાસેન ઋષિસત્તમઃ ॥
સનત્કુમારં પ્રોવાચ તદેવ કથયામ્યહમ્

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
શૃણુ વ્યાસ મહાપ્રાજ્ઞ ચરિતં શશિમૌલિનઃ ॥
યથા દદાહ ત્રિપુરં બાણેનૈકેન વિશ્વ હૃત્

શિવાત્મજેન સ્કન્દેન નિહતે તારકાસુરે॥
તત્પુત્રાસ્તુ ત્રયો દૈત્યાઃ પર્યતપ્યન્મુનીશ્વર

તારકાખ્યસ્તુ તજ્જેષ્ઠો વિદ્યુન્માલી ચ મધ્યમઃ ॥
કમલાક્ષઃ કનીયાંશ્ચ સર્વે તુલ્યબલાસ્સદા

જિતેન્દ્રિયાસ્સસન્નદ્ધાસ્સંયતાસ્સત્યવાદિનઃ ॥
દૃઢચિત્તા મહાવીરા દેવદ્રોહિણ એવ ચ

તે તુ મેરુગુહાં ગત્વા તપશ્ચક્રુર્મહાદ્ભુતમ્ ॥
ત્રયસ્સર્વાન્સુભોગાંશ્ચ વિહાય સુમનોહરાન્

વસંતે સર્વકામાંશ્ચ ગીતવાદિત્રનિસ્સ્વનમ્ ॥
વિહાય સોત્સવં તેપુસ્ત્રયસ્તે તારકાત્મજાઃ

ગ્રીષ્મે સૂર્યપ્રભાં જિત્વા દિક્ષુ પ્રજ્વાલ્ય પાવકમ્ ॥
તન્મધ્યસંસ્થાઃ સિદ્ધ્યર્થં જુહુવુર્હવ્યમાદરાત્

મહાપ્રતાપપતિતાસ્સર્વેપ્યાસન્ સુમૂર્છિતાઃ ॥
વર્ષાસુ ગતસંત્રાસા વૃષ્ટિં મૂર્દ્ધન્યધારયન્

શરત્કાલે પ્રસૂતં તુ ભોજનં તુ બુભુક્ષિતાઃ ॥
રમ્યં સ્નિગ્ધં સ્થિરં હૃદ્યં ફલં મૂલમનુત્તમમ્

સંયમાત્ક્ષુત્તૃષો જિત્વા પાનાન્યુચ્ચાવચાન્યપિ ॥
બુભુક્ષિતેભ્યો દત્ત્વા તુ બુભૂવુરુપલા ઇવ

સંસ્થિતાસ્તે મહાત્માનો નિરાધારાશ્ચતુર્દિશમ્ ॥
હેમંતે ગિરિમાશ્રિત્ય ધૈર્યેણ પરમેણ તુ

તુષારદેહસંછન્ના જલક્લિન્નેન વાસસા ॥
આસાદ્ય દેહં ક્ષૌમેણ શિશિરે તોયમધ્યગાઃ

અનિર્વિણ્ણાસ્તતસ્સર્વે ક્રમશોઽવર્દ્ધયંસ્તપઃ ॥
તેપુસ્ત્રયસ્તે તત્પુત્રા વિધિમુદ્દિશ્ય સત્તમાઃ

તપ ઉગ્રં સમાસ્થાય નિયમે પરમે સ્થિતા ॥
તપસા કર્ષયામાસુર્દેહાન્ સ્વાન્ દાનવોત્તમાઃ

વર્ષાણાં શતકં ચૈવ પદમેકં નિધાય ચ ॥
ભૂમૌ સ્થિત્વા પરં તત્ર તેપુસ્તે બલવત્તરાઃ

તે સહસ્રં તુ વર્ષાણાં વાતભક્ષાસ્સુદારુણાઃ ॥
તપસ્તેપુર્દુરાત્માનઃ પરં તાપમુપાગતાઃ

વર્ષાણાં તુ સહસ્રં વૈ મસ્તકેનાસ્થિતાસ્તથા ॥
વર્ષાણાં તુ શતેનૈવ ઊર્દ્ધ્વબાહવ આસિતાઃ

એવં દુઃખં પરં પ્રાપ્તા દુરાગ્રહપરા ઇમે ॥
ઈદૃક્તે સંસ્થિતા દૈત્યા દિવારાત્રમતંદ્રિતા

એવં તેષાં ગતઃ કાલો મહાન્ સુતપતાં મુને ॥
બ્રહ્માત્મનાં તારકાણાં ધર્મેણેતિ મતિર્મમ

પ્રાદુરાસીત્તતો બ્રહ્મા સુરાસુરગુરુર્મહાન્ ॥
સંતુષ્ટસ્તપસા તેષાં વરં દાતું મહાયશાઃ

મુનિદેવાસુરૈસ્સાર્દ્ધં સાંત્વપૂર્વમિદં વચઃ ॥
તતસ્તાનબ્રવીત્સર્વાન્ સર્વભૂતપિતામહઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥
પ્રસન્નોઽસ્મિ મહાદૈત્યા યુષ્માકં તપસા મુને ॥
સર્વં દાસ્યામિ યુષ્મભ્યં વરં બ્રૂત યદીપ્સિતમ્

કિમર્થં સુતપસ્તપ્તં કથયધ્વં સુરદ્વિષાં ॥
સર્વેષાં તપસો દાતા સર્વકર્તાસ્મિ સર્વદા

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા શનૈસ્તે સ્વાત્મનો ગતમ્ ॥
ઊચુઃ પ્રાંજલયસ્સર્વે પ્રણિપત્ય પિતામહમ્

દૈત્યા ઊચુઃ ॥
યદિ પ્રસન્નો દેવેશ યદિ દેયો વરસ્ત્વયા ॥
અવધ્યત્વં ચ સર્વેષાં સર્વભૂતેષુ દેહિનઃ

સ્થિરાન્ કુરુ જગન્નાથ પાંતુ નઃ પરિપંથિનઃ ॥
જરારોગાદયસ્સર્વે નાસ્માન્મૃત્યુરગાત્ ક્વચિત્

અજરાશ્ચામરાસ્સર્વે ભવામ ઇતિ નો મતમ્ ॥
સમૃત્યવઃ કરિષ્યામસ્સર્વાનન્યાંસ્ત્રિલોકકે

લક્ષ્મ્યા કિં તદ્વિપુલયા કિં કાર્યં હિ પુરોત્તમૈઃ ॥
અન્યૈશ્ચ વિપુલૈર્ભોગૈસ્સ્થાનૈશ્વર્યેણ વા પુનઃ

યત્રૈવ મૃત્યુના ગ્રસ્તો નિયતં પંચભિર્દિનૈઃ ॥
વ્યર્થં તસ્યાખિલં બ્રહ્મન્ નિશ્ચિતં ન ઇતીવ હિ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તેષાં દૈત્યાનાં ચ તપસ્વિનામ્ ॥
પ્રત્યુવાચ શિવં સ્મૃત્વા સ્વપ્રભું ગિરિશં વિધિઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥
નાસ્તિ સર્વામરત્વં ચ નિવર્તધ્વમતોઽસુરાઃ ॥
અન્યં વરં વૃણીધ્વં વૈ યાદૃશો વો હિ રોચતે

જાતો જનિષ્યતે નૂનં જંતુઃ કોપ્યસુરાઃ ક્વચિત્ ॥
અજરશ્ચામરો લોકે ન ભવિષ્યતિ ભૂતલે

ઋતે તુ ખંડપરશોઃ કાલકાલાદ્ધરેસ્તથા ॥
તૌ ધર્માધર્મપરમાવવ્યક્તૌ વ્યક્તરૂપિણૌ

સંપીડનાય જગતો યદિ સ ક્રિયતે તપઃ ॥
સફલં તદ્ગતં વેદ્યં તસ્માત્સુવિહિતં તપઃ

તદ્વિચાર્ય સ્વયં બુદ્ધ્યા ન શક્યં યત્સુરાસુરૈઃ ॥
દુર્લભં વા સુદુસ્સાધ્યં મૃત્યું વંચયતાનઘાઃ

તત્કિંચિન્મરણે હેતું વૃણીધ્વં સત્ત્વમાશ્રિતાઃ ॥
યેન મૃત્યુર્નૈવ વૃતો રક્ષતસ્તત્પૃથક્ પૃથક્

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
એતદ્વિધિવચઃ શ્રુત્વા મુહૂર્ત્તં ધ્યાનમાસ્થિતાઃ ॥
પ્રોચુસ્તે ચિંતયિત્વાથ સર્વલોકપિતામહમ્

દૈત્યા ઊચુઃ॥
ભગવન્નાસ્તિ નો વેશ્મ પરાક્રમવતામપિ ॥
અધૃષ્યાઃ શાત્રવાનાં તુ યન્ન વત્સ્યામહે સુખમ્

પુરાણિ ત્રીણિ નો દેહિ નિર્માયાત્યદ્ભુતાનિ હિ ॥
સર્વસંપત્સમૃદ્ધાન્ય પ્રધૃષ્યાણિ દિવૌકસામ્

વયં પુરાણિ ત્રીણ્યેવ સમાસ્થાય મહીમિમામ્॥
ચરિષ્યામો હિ લોકેશ ત્વત્પ્રસાદાજ્જગદ્ગુરો

તારકાક્ષસ્તતઃ પ્રાહ યદભેદ્યં સુરૈરપિ ॥
કરોતિ વિશ્વકર્મા તન્મમ હેમમયં પુરમ્

યયાચે કમલાક્ષસ્તુ રાજતં સુમહત્પુરમ્ ॥
વિદ્યુન્માલી ચ સંહૃષ્ટો વજ્રાયસમયં મહત્

પુરેષ્વેતેષુ ભો બ્રહ્મન્નેકસ્થાનસ્થિતેષુ ચ ॥
મધ્યાહ્નાભિજિતે કાલે શીતાંશૌ પુષ્પ સંસ્થિતે

ઉપર્યુપર્યદૃષ્ટેષુ વ્યોમ્નિ લીલાભ્રસંસ્થિતે ॥
વર્ષત્સુ કાલમેઘેષુ પુષ્કરાવર્તનામસુ

તથા વર્ષસહસ્રાતે સમેષ્યામઃ પરસ્પરમ્ ॥
એકીભાવં ગમિષ્યંતિ પુરાણ્યેતાનિ નાન્યથા

સર્વદેવમયો દેવસ્સર્વેષાં મે કુહેલયા॥
અસંભવે રથે તિષ્ઠન્ સર્વોપસ્કરણાન્વિતે

અસંભાવ્યૈકકાંડેન ભિનત્તુ નગરાણિ નઃ ॥
નિર્વૈરઃ કૃત્તિવાસાસ્તુ યોસ્માકમિતિ નિત્યશઃ ॥ ૫૨ ।
વંદ્યઃ પૂજ્યોભિવાદ્યશ્ચ સોસ્માકં નિર્દહેત્કથમ્ ॥
ઇતિ ચેતસિ સંધાય તાદૃશો ભુવિ દુર્લભઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તેષાં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
એવમસ્તીતિ તાન્ પ્રાહ સૃષ્ટિકર્તા સ્મરઞ્શિવમ્

આજ્ઞાં દદૌ મયસ્યાપિ કુત્ર ત્વં નગરત્રયમ્ ॥
કાંચનં રાજતં ચૈવ આયસં ચેતિ ભો મય

ઇત્યાદિશ્ય મયં બ્રહ્મા પ્રત્યક્ષં પ્રાવિશદ્દિવમ્ ॥
તેષાં તારકપુત્રાણાં પશ્યતાં નિજધામ હિ

તતો મયશ્ચ તપસા ચક્રે ધીરઃ પુરાણ્યથ ॥
કાંચનં તારકાક્ષસ્ય કમલાક્ષસ્ય રાજતમ્

વિદ્યુન્માલ્યાયસં ચૈવ ત્રિવિધં દુર્ગમુત્તમમ્ ॥
સ્વર્ગે વ્યોમ્નિ ચ ભૂમૌ ચ ક્રમાજ્જ્ઞેયાનિ તાનિ વૈ

દત્વા તેભ્યો સુરેભ્યશ્ચ પુરાણિ ત્રીણિ વૈ મયઃ ॥
પ્રવિવેશ સ્વયં તત્ર હિતકામપરાયણઃ

એવં પુત્રત્રયં પ્રાપ્ય પ્રવિષ્ટાસ્તારકાત્મજાઃ ॥
બુભુજુસ્સકલાન્ભોગાન્મહાબલપરાક્રમાઃ

કલ્પદ્રુમૈશ્ચ સંકીર્ણં ગજવાજિસમાકુલમ્ ॥
નાનાપ્રાસાદસંકીર્ણં મણિજાલસમા વૃતમ્

॥
સૂર્યમણ્ડલસંકાશૈર્વિમાનૈસ્સર્વતોમુખૈઃ ॥
પદ્મરાગમયૈશ્ચૈવ શોભિતં ચન્દ્રસન્નિભૈઃ

પ્રાસાદૈર્ગોપુરૈર્દિવ્યૈઃ કૈલાસશિખરોપમૈઃ ॥
દિવ્યસ્ત્રીજનસંકીર્ણૈર્ગંધર્વૈસ્સિદ્ધચારણૈઃ

રુદ્રાલયૈઃ પ્રતિગૃહમગ્નિહોત્રૈઃ પ્રતિષ્ઠિતૈઃ ॥
દ્વિજોત્તમૈશ્શાસ્ત્ર જ્ઞૈશ્શિવભક્તિરતૈસ્સદા

વાપીકૂપતડાગૈશ્ચ દીર્ઘિકાભિસ્સુશોભિતમ્ ॥
ઉદ્યાનવનવૃક્ષૈશ્ચ સ્વર્ગચ્યુત ગુણોત્તમૈઃ

નદીનદસરિન્મુખ્યપુષ્કરૈઃ શોભિતં સદા ॥
સર્વકામફલાદ્યૈશ્ચાનેકૈર્વૃક્ષૈર્મનોહરમ્

મત્તમાતંગયૂથૈશ્ચ તુરંગૈશ્ચ સુશોભનૈઃ ॥
રથૈશ્ચ વિવિધાકારૈશ્શિબિકાભિરલંકૃતમ્

સમયાદિશિકૈશ્ચૈવ ક્રીડાસ્થાનૈઃ પૃથક્પૃથક્ ॥
વેદાધ્યયનશાલાભિર્વિવિધાભિઃ પૃથક્પૃથક્

અદૃષ્ટં મનસા વાચા પાપાન્વિતનરૈસ્સદા ॥
મહાત્મભિશ્શુભાચારૈઃ પુણ્યવદ્ભિઃ પ્રવીક્ષ્યતે

પતિવ્રતાભિઃ સર્વત્ર પાવિતં સ્થલમુત્તમમ્ ॥
પતિસેવનશીલાભિર્વિમુખાભિઃ કુધર્મતઃ

દૈત્યશૂરૈર્મહાભાગૈસ્સદારૈસ્સસુતૈર્દ્વિજૈઃ ॥
શ્રૌતસ્માર્તાર્થતત્ત્વજ્ઞૈસ્સ્વધર્મનિરતૈર્યુતમ્

વ્યૂઢોરસ્કૈર્વૃષસ્કંધૈસ્સામયુદ્ધધરૈસ્સદા॥
પ્રશાંતૈઃ કુપિતૈશ્ચૈવ કુબ્જૈર્વામનકૈસ્તથા

નીલોત્પલદલપ્રખ્યૈર્નીલકુંચિતમૂર્દ્ધજૈઃ ॥
મયેન રક્ષિતૈસ્સર્વૈશ્શિક્ષિતૈર્યુદ્ધલાલસૈઃ

વરસમરરતૈર્યુતં સમંતાદજશિવપૂજનયા વિશુદ્ધવીર્યૈઃ ॥
રવિમરુતમહેન્દ્રસંનિકાશૈસ્સુરમથનૈસ્સુદૃઢૈસ્સુસેવિતં યત્

શાસ્ત્રવેદપુરાણેષુ યેયે ધર્માઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
શિવપ્રિયાસ્સદા દેવાસ્તે ધર્માસ્તત્ર સર્વતઃ

એવં લબ્ધવરાસ્તે તુ દૈતેયાસ્તારકાત્મજાઃ ॥
શૈવં મયમુપાશ્રિત્ય નિવસંતિ સ્મ તત્ર હ

સર્વં ત્રૈલોક્યમુત્સાર્ય પ્રવિશ્ય નગરાણિ તે ॥
કુર્વંતિ સ્મ મહદ્રાજ્યં શિવમાર્ગરતાસ્સદા

તતો મહાન્ ગતઃ કાલો વસતાં પુણ્યકર્મણામ્ ॥
યથાસુખં યથાજોષં સદ્રાજ્યં કુર્વતાં મુને

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પઞ્ચમે યુદ્ધખણ્ડે ત્રિપુરવધોપાખ્યાને ત્રિપુરવર્ણનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ