શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.2.39

બ્રહ્મોવાચ ॥
ક્ષુવસ્ય હિતકૃત્યેન દધીચસ્યાશ્રમં યયૌ॥
વિપ્રરૂપમથાસ્થાય ભગવાન્ ભક્તવત્સલઃ ૧॥
દધીચં પ્રાહ વિપ્રર્ષિમભિવંદ્ય જગદ્ગુરુઃ॥
ક્ષુવકાર્ય્યાર્થમુદ્યુક્તશ્શૈવેન્દ્રં છલમાશ્રિતઃ

વિષ્ણુરુવાચ ॥
ભો ભો દધીચ વિપ્રર્ષે ભવાર્ચનરતાવ્યય ॥
વરમેકં વૃણે ત્વત્તસ્તદ્ભવાન્ દાતુમર્હતિ

બ્રહ્મોવાચ ॥
યાચિતો દેવદેવેન દધીચશ્શૈવસત્તમઃ ॥
ક્ષુવકાર્યાર્થિના શીઘ્રં જગાદ વચનં હરિમ્

દધીચ ઉવાચ ॥
જ્ઞાતં તવેપ્સિતં વિપ્ર ક્ષુવકાર્યાર્થમાગતઃ ॥
ભગવાન્ વિપ્રરૂપેણ માયી ત્વમસિ વૈ હરિઃ

ભૂતં ભવિષ્યં દેવેશ વર્તમાનં જનાર્દન ॥
જ્ઞાનં પ્રસાદાદ્રુદ્રસ્ય સદા ત્રૈકાલિકં મમ

ત્વાં જાનેહં હરિં વિષ્ણું દ્વિજત્વં ત્યજ સુવ્રત ॥
આરાધિતોઽસિ ભૂપેન ક્ષુવેણ ખલબુદ્ધિના

જાને તવૈવ ભગવન્ ભક્તવત્સલતાં હરે ॥
છલં ત્યજ સ્વરૂપં હિ સ્વીકુરુ સ્મર શંકરમ્

અસ્તિ ચેત્કસ્યચિદ્ભીતિર્ભવાર્ચનરતસ્ય મે ॥
વક્તુમર્હસિ યત્નેન સત્યધારણપૂર્વકમ્

વદામિ ન મૃષા ક્વાપિ શિવસ્મરણસક્તધીઃ ॥
ન બિભેમિ જગત્યસ્મિન્દેવદૈત્યાદિકાદપિ

વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
ભયં દધીચ સર્વત્ર નષ્ટં ચ તવ સુવ્રત ॥
ભવાર્ચનરતો યસ્માદ્ભવાન્સર્વજ્ઞ એવ ચ

બિભેમીતિ સકૃદ્વક્તુમર્હસિ ત્વં નમસ્તવ ॥
નિયોગાન્મમ રાજેન્દ્ર ક્ષુવાત્ પ્રતિસહસ્ય ચ

બ્રહ્મોવાચ ॥
એવં શ્રુત્વાપિ તદ્વાક્યં વિષ્ણોસ્સ તુ મહામુનિઃ ॥
વિહસ્ય નિર્ભયઃ પ્રાહ દધીચશ્શૈવસત્તમઃ

દધીચ ઉવાચ ॥।
ન બિભેમિ સદા ક્વાપિ કુતશ્ચિદપિ કિંચન ॥
પ્રભાવાદ્દેવદેવસ્ય શંભોસ્સાક્ષાત્પિનાકિનઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥
તતસ્તસ્ય મુનેઃ શ્રુત્વા વચનં કુપિતો હરિઃ ॥
ચક્રમુદ્યમ્ય સંતસ્થૌ દિધક્ષુમુનિસત્તમમ્

અભવત્કુંઠિતં તત્ર વિપ્રે ચક્રં સુદારુણમ્ ॥
પ્રભાવાચ્ચ તદીશસ્ય નૃપતેસ્સંનિધાવપિ

દૃષ્ટ્વા તં કુંઠિતાસ્યં તચ્ચક્રં વિષ્ણું જગાદ હ ॥
દધીચસ્સસ્મિતં સાક્ષાત્સદસદ્વ્યક્તિ કારણમ્

દધીચ ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્ ભવતા લબ્ધં પુરાતીવ સુદારુણમ્ ॥
સુદર્શનમિતિ ખ્યાતં ચક્રં વિષ્ણોઃ પ્રયત્નતઃ ॥
ભવસ્ય તચ્છુભં ચક્રં ન જિઘાંસતિ મામિહ

ભગવાનથ ક્રુદ્ધોઽસ્મૈ સર્વાસ્ત્રાણિ ક્રમાદ્ધરિઃ ॥
બ્રહ્માસ્ત્રાદ્યૈઃ શરૈશ્ચાસ્ત્રૈઃ પ્રયત્નં કર્તુમર્હસિ

બ્રહ્મોવાચ ॥
સ તસ્ય વચનં શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા નિર્વીર્ય્યમાનુષમ્ ॥
સસર્જાથ ક્રુધા તસ્મૈ સર્વાસ્ત્રાણિ ક્રમાદ્ધરિઃ

ચક્રુર્દેવાસ્તતસ્તસ્ય વિષ્ણોસ્સાહાય્યમાદરાત્ ॥
દ્વિજેનૈકેન સંયોદ્ધું પ્રસૃતસ્ય વિબુદ્ધયઃ

ચિક્ષિપુઃ સ્વાનિ સ્વાન્યાશુ શસ્ત્રાણ્યસ્ત્રાણિ સર્વતઃ ॥
દધીચોપરિ વેગેન શક્રાદ્યા હરિપાક્ષિકાઃ

કુશમુષ્ટિમથાદાય દધીચસ્સંસ્મરન્ શિવમ્ ॥
સસર્જ સર્વદેવેભ્યો વજ્રાસ્થિ સર્વતો વશી

શંકરસ્ય પ્રભાવાત્તુ કુશમુષ્ટિર્મુનેર્હિ સા ॥
દિવ્યં ત્રિશૂલમભવત્ કાલાગ્નિસદૃશં મુને

દગ્ધું દેવાન્ મતિં ચક્રે સાયુધં સશિખં ચ તત્ ॥
પ્રજ્વલત્સર્વતશ્શૈવં યુગાંતાગ્ર્યધિકપ્રભમ્

નારાયણેન્દુમુખ્યૈસ્તુ દેવૈઃ ક્ષિપ્તાનિ યાનિ ચ ॥
આયુધાનિ સમસ્તાનિ પ્રણેમુસ્ત્રિશિખં ચ તત્ ॥ ૨૬ ।
દેવાશ્ચ દુદ્રુવુસ્સર્વે ધ્વસ્તવીર્યા દિવૌકસઃ ॥
તસ્થૌ તત્ર હરિર્ભીતઃ કેવલં માયિનાં વરઃ

સસર્જ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સ્વદેહાત્પુરુષોત્તમઃ ॥
આત્મનસ્સદૃશાન્ દિવ્યાન્ લક્ષલક્ષાયુતાન્ ગણાન્

તે ચાપિ યુયુધુસ્તત્ર વીરા વિષ્ણુગણાસ્તતઃ ॥
મુનિનૈકેન દેવર્ષે દધીચેન શિવાત્મના

તતો વિષ્ણુગણાન્ તાન્વૈ નિયુધ્ય બહુશો રણે ॥
દદાહ સહસા સર્વાન્ દધી ચશ્શૈવ સત્તમઃ

તતસ્તદ્વિસ્મયાથાય દધીચેસ્ય મુનેર્હરિઃ ॥
વિશ્વમૂર્તિરભૂચ્છીઘ્રં મહામાયાવિશારદઃ

તસ્ય દેહે હરેઃ સાક્ષાદપશ્યદ્દ્વિજસત્તમઃ ॥
દધીચો દેવતાદીનાં જીવાનાં ચ સહસ્રકમ્

ભૂતાનાં કોટયશ્ચૈવ ગણાનાં કોટયસ્તથા ॥
અંડાનાં કોટયશ્ચૈવ વિશ્વમૂતસ્તનૌ તદા

દૃષ્ટ્વૈતદખિલં તત્ર ચ્યાવનિસ્સતતં તદા ॥
વિષ્ણુમાહ જગન્નાથં જગત્સ્તુ વમજં વિભુમ્

દધીચ ઉવાચ ॥
માયાં ત્યજ મહાબાહો પ્રતિભાસો વિચારતઃ ॥
વિજ્ઞાતાનિ સહસ્રાણિ દુર્વિજ્ઞેયાનિ માધવ

મયિ પશ્ય જગત્સર્વં ત્વયા યુક્તમતંદ્રિતઃ ॥
બ્રહ્માણં ચ તથા રુદ્રં દિવ્યાં દૃષ્ટિં દદામિ તે

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા દર્શયામાસ સ્વતનૌ નિખિલં મુનિઃ ॥
બ્રહ્માંડં ચ્યાવનિશ્શંભુતેજસા પૂર્ણદેહકઃ

દદાહ વિષ્ણું દેવેશં દધીચશ્શૈવસત્તમઃ ॥
સંસ્મરઞ્ શંકરં ચિત્તે વિહસન્ વિભયસ્સુધીઃ

દધીચ ઉવાચ ॥
માયયા ત્વનયા કિં વા મંત્રશક્ત્યાથ વા હરે ॥
સત્કામાયામિમાં તસ્માદ્યોદ્ધુમર્હસિ યત્નતઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥
એતચ્છુત્વા મુનેસ્તસ્ય વચનં નિર્ભયસ્તદા॥
શંભુતેજોમયં વિષ્ણુશ્ચુકોપાતીવ તં મુનિમ્

દેવાશ્ચ દુદ્રુવુર્ભૂયો દેવં નારાયણં ચ તમ્ ॥
યોદ્ધુકામાશ્ચ મુનિના દધીચેન પ્રતાપિના

એતસ્મિન્નંતરે તત્રાગમન્મત્સંગતઃ ક્ષુવઃ ॥
અવારયંતં નિશ્ચેષ્ટં પદ્મયોનિં હરિં સુરાન્

નિશમ્ય વચનં મે હિ બ્રાહ્મણો ન વિનિર્જિતઃ ॥
જગામ નિકટં તસ્ય પ્રણનામ મુનિં હરિઃ

ક્ષુવો દીનતરો ભૂત્વા ગત્વા તત્ર મુનીશ્વરમ્ ॥
દધીચમભિવાદ્યૈવ પ્રાર્થયામાસ વિક્લવઃ

ક્ષુવ ઉવાચ ॥
પ્રસીદ મુનિશાર્દૂલ શિવભક્તશિરોમણે ॥
પ્રસીદ પરમેશાન દુર્લક્ષ્યે દુર્જનૈસ્સહ

બ્રહ્મોવાચ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય રાજ્ઞસ્સુરગણસ્ય હિ ॥
અનુજગ્રાહ તં વિપ્રો દધીચસ્તપસાં નિધિઃ

અથ દૃષ્ટ્વા રમેશાદીન્ ક્રોધવિહ્વલિતો મુનિઃ ॥
હૃદિ સ્મૃત્વા શિવં વિષ્ણું શશાપ ચ સુરાનપિ

દધીચ ઉવાચ ॥
રુદ્રકોપાગ્નિના દેવાસ્સદેવેંદ્રા મુનીશ્વરાઃ ॥
ધ્વસ્તા ભવંતુ દેવેન વિષ્ણુના ચ સમં ગણૈઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
એવં શપ્ત્વા સુરાન્ પ્રેક્ષ્ય ક્ષુવમાહ તતો મુનિઃ ॥
દેવૈશ્ચ પૂજ્યો રાજેન્દ્ર નૃપૈશ્ચૈવ દ્વિજોત્તમઃ

બ્રાહ્મણા એવ રાજેન્દ્ર બલિનઃ પ્રભવિષ્ણવઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા સ સ્ફુટ વિપ્રઃ પ્રવિવેશ નિજાશ્રમમ્

દધીચમભિવંદ્યૈવ ક્ષુવો નિજગૃહં ગતઃ ॥
વિષ્ણુર્જગામ સ્વં લોકં સુરૈસ્સહ યથાગતમ્

તદેવં તીર્થમભવત્ સ્થાનેશ્વર ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥
સ્થાનેશ્વરમનુપ્રાપ્ય શિવસાયુજ્યમાપ્નુયાત્

કથિતસ્તવ સંક્ષેપાદ્વાદઃ ક્ષુવદધીચયોઃ ॥
નૃપાપ્તશાપયોસ્તાત બ્રહ્મવિષ્ણ્વોઃ શિવં વિના

ય ઇદં કીત્તયેન્નિત્યં વાદં ક્ષુવદધીચયોઃ ॥
જિત્વાપમૃત્યું દેહાન્તે બ્રહ્મલોકં પ્રયાતિ સઃ ॥

રણે યઃ કીર્તયિત્વેદં પ્રવિશેત્તસ્ય સર્વદા ॥
મૃત્યુભીતિભવેન્નૈવ વિજયી ચ ભવિષ્યતિ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં દ્વિતીયે સતીખણ્ડે વિષ્ણુદધીચયુદ્ધવર્ણનો નામ નવત્રિંશોઽધ્યાયઃ