શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.2.3

બ્રહ્મોવાચ ॥
તતસ્તે મુનયઃ સર્વે તદાભિપ્રાયવેદિનઃ ॥
ચક્રુસ્તદુચિતં નામ મરીચિપ્રમુખાસ્સુતાઃ

મુખાવલોકનાદેવ જ્ઞાત્વા વૃત્તાંતમન્યતઃ ॥
દક્ષાદયશ્ચ સ્રષ્ટારઃ સ્થાનં પત્નીં ચ તે દદુઃ

તતો નિશ્ચિત્ય નામાનિ મરીચિપ્રમુખા દ્વિજાઃ ॥
ઊચુસ્સંગતમેતસ્મૈ પુરુષાય મમાત્મજાઃ

ઋષય ઊચુઃ ॥
યસ્માત્પ્રમથસે તત્ત્વં જાતોસ્માકં યથા વિધેઃ ॥
તસ્માન્મન્મથનામા ત્વં લોકે ખ્યાતો ભવિષ્યસિ

જગત્સુ કામરૂપસ્ત્વં ત્વત્સમો ન હિ વિદ્યતે॥
અતસ્ત્વં કામનામાપિ ખ્યાતો ભવ મનોભવ

મદનાન્મદનાખ્યસ્ત્વં જાતો દર્પાત્સદર્પકઃ ॥
તસ્માત્કંદર્પનામાપિ લોકે ખ્યાતો ભવિષ્યસિ

ત્વત્સમં સર્વદેવાનાં યદ્વીર્યં ન ભવિષ્યતિ ॥
તતઃ સ્થાનાનિ સર્વાણિ સર્વવ્યાપી ભવાંસ્તતઃ

દક્ષોયં ભવતે પત્ની સ્વયં દાસ્યતિ કામિનીમ્ ॥
આદ્યઃ પ્રજાપતિર્યો હિ યથેષ્ટં પુરુષોત્તમઃ

એષા ચ કન્યકા ચારુરૂપા બ્રહ્મમનોભવા ॥
સંધ્યા નામ્નેતિ વિખ્યાતા સર્વલોકે ભવિષ્યતિ

બ્રહ્મણો ધ્યાયતો યસ્માત્સમ્યગ્જાતા વરાંગના ॥
અતસ્સંધ્યેતિ વિખ્યાતા ક્રાંતાભા તુલ્યમલ્લિકા

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
કૌસુમાનિ તથાસ્ત્રાણિ પંચાદાય મનોભવઃ ॥
પ્રચ્છન્નરૂપી તત્રૈવ ચિંતયામાસ નિશ્ચયમ્

હર્ષણં રોચનાખ્યં ચ મોહનં શોષણં તથા ॥
મારણં ચેતિ પ્રોક્તાનિ મુનેર્મોહકરાણ્યપિ

બ્રહ્મણા મમ યત્કર્મ સમુદ્દિષ્ટં સનાતનમ્ ॥
તદિહૈવ કરિષ્યામિ મુનીનાં સન્નિધૌ વિધે

તિષ્ઠંતિ મુનયશ્ચાત્ર સ્વયં ચાપિ પ્રજાપતિઃ ॥
એતેષાં સાક્ષિભૂતં મે ભવિષ્યંત્યદ્ય નિશ્ચયમ્

સંધ્યાપિ બ્રહ્મણા પ્રોક્તા ચેદાનીં પ્રેષયેદ્વચઃ ॥
ઇહ કર્મ પરીક્ષ્યૈવ પ્રયોગાન્મોહયામ્યહમ્

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇતિ સંચિત્ય મનસા નિશ્ચિત્ય ચ મનોભવઃ ॥
પુષ્પજં પુષ્પજાતસ્ય યોજયામાસ માર્ગણૈઃ

આલીઢસ્થાનમાસાદ્ય ધનુરાકૃષ્ય યત્નતઃ ॥
ચકાર વલયાકારં કામો ધન્વિવરસ્તદા

સંહિતે તેન કોદંડે મારુતાશ્ચ સુગંધયઃ ॥
વવુસ્તત્ર મુનિશ્રેષ્ઠ સમ્યગાહ્લાદકારિણઃ

તતસ્તાનપિ ધાત્રાદીન્ સર્વાનેવ ચ માનસાન્ ॥
પૃથક્ પુષ્પશરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્મોહયામાસ મોહનઃ

તતસ્તે મુનયસ્સર્વે મોહિતાશ્ચાપ્યહં મુને ॥
સહિતો મનસા કંચિદ્વિકારં પ્રાપુરાદિતઃ

સંધ્યાં સર્વે નિરીક્ષંતસ્સવિકારં મુહુર્મુહુઃ ॥
આસન્ પ્રવૃદ્ધમદનાઃ સ્ત્રી યસ્માન્મદનૈધિની

તતઃ સર્વાન્સ મદનો મોહયિત્વા પુનઃપુનઃ ॥
યથેન્દ્રિયવિકારં ત પ્રાપુસ્તાનકરોત્તથા

ઉદીરિતેંદ્રિયો ધાતા વીક્ષ્યાહં સ યદા ચ તામ્ ॥
તદૈવ ચોનપંચાશદ્ભાવા જાતાશ્શરીરતઃ

સાપિ તૈર્વીક્ષ્યમાણાથ કંદર્પશરપાતનાત્ ॥
ચક્રે મુહુર્મુહુર્ભાવાન્કટાક્ષાવરણાદિકાન્

નિસર્ગસુંદરી સંધ્યા તાન્ભાવાન્ માનસોદ્ભવાન્ ॥
કુર્વંત્યતિતરાં રેજે સ્વર્ણદીવ તનૂર્મિભિઃ

અથ ભાવયુતાં સંધ્યાં વીક્ષ્યાકાર્ષં પ્રજાપતિઃ ॥
ધર્માભિપૂરિત તનુરભિલાષમહં મુને

તતસ્તે મુનયસ્સર્વે મરીચ્યત્રિમુખા અપિ ॥
દક્ષાદ્યાશ્ચ દ્વિજશ્રેષ્ઠ પ્રાપુર્વેકારિકેન્દ્રિયમ્

દૃષ્ટ્વા તથાવિધા દક્ષમરીચિપ્રમુખાશ્ચ મામ્ ॥
સંધ્યાં ચ કર્મણિ નિજે શ્રદ્દધે મદનસ્તદા

યદિદં બ્રહ્મણા કર્મ મમોદ્દિષ્ટં મયાપિ તત્ ॥
કર્તું શક્યમિતિ હ્યદ્ધા ભાવિતં સ્વભુવા તદા

ઇત્થં પાપગતિં વીક્ષ્ય ભ્રાતૄણાં ચ પિતુસ્તથા ॥
ધર્મસ્સસ્માર શંભું વૈ તદા ધર્માવનં પ્રભુમ્

સંસ્મરન્મનસા ધર્મં શંકરં ધર્મપાલકમ્ ॥
તુષ્ટાવ વિવિધૈર્વાક્યૈર્દીનો ભૂત્વાજસંભવઃ

ધર્મ ઉવાચ ॥
દેવદેવ મહાદેવ ધર્મપાલ નમોસ્તુ તે ॥
સૃષ્ટિસ્થિતિવિનાશાનાં કર્તા શંભો ત્વમેવ હિ

સૃષ્ટૌ બ્રહ્મા સ્થિતૌ વિષ્ણુઃ પ્રલયે હરરૂપધૃક્ ॥
રજસ્સત્ત્વતમોભિશ્ચ ત્રિગુણૈરગુણઃ પ્રભો

નિસ્ત્રૈગુણ્યઃ શિવઃ સાક્ષાત્તુર્યશ્ચ પ્રકૃતેઃ પરઃ ॥
નિર્ગુણો નિર્વિકારી ત્વં નાનાલીલાવિશારદઃ

રક્ષરક્ષ મહાદેવ પાપાન્માં દુસ્તરાદિતઃ ॥
મત્પિતાયં તથા ચેમે ભ્રાતરઃ પાપબુદ્ધયઃ

બ્રહ્મોવાચ॥
ઇતિ સ્તુતો મહેશાનો ધર્મેણૈવ પરઃ પ્રભુઃ ॥
તત્રાજગામ શીઘ્રં વૈ રક્ષિતું ધર્મમાત્મભૂઃ

જાતો વિયદ્ગતશ્શંભુર્વિધિં દૃષ્ટ્વા તથાવિધમ્॥
માં દક્ષાદ્યાંશ્ચ મનસા જહાસોપજહાસ ચ

સ સાધુવાદં તાન્ સર્વાન્વિહસ્ય ચ પુનઃ પુનઃ ॥
ઉવાચેદં મુનિશ્રેષ્ઠ લજ્જયન્ વૃષભધ્વજઃ

શિવ ઉવાચ ॥
અહો બ્રહ્મંસ્તવ કથં કામભાવસ્સમુદ્ગતઃ ॥
દૃષ્ટ્વા ચ તનયાં નૈવ યોગ્યં વેદાનુસારિણામ્

યથા માતા ચ ભગિની ભ્રાતૃપત્ની તથા સુતા ॥
એતઃ કુદૃષ્ટ્યા દ્રષ્ટવ્યા ન કદાપિ વિપશ્ચિતા

એષ વૈ વેદમાર્ગસ્ય નિશ્ચયસ્ત્વન્મુખે સ્થિતઃ ॥
કથં તુ કામમાત્રેણ સ તે વિસ્મારિતો વિધે

ધૈર્યે જાગરિતં બ્રહ્મન્મનસ્તે ચતુરાનન ॥
કથં ક્ષુદ્રેણ કામેન રંતું વિગટિતં વિધે ॥ । ૪૨ ॥
એકાંતયોગિનસ્તસ્માત્સર્વદાદિત્યદર્શિનઃ ॥
કથં દક્ષમરીચ્યાદ્યા લોલુપાઃ સ્ત્રીષુ માનસાઃ

કથં કામોપિ મંદાત્મા પ્રાબલ્યાત્સોધુનૈવ હિ ॥
વિકૃતાન્બાણૈઃ કૃતવાનકાલજ્ઞોલ્પચેતનઃ

ધિક્તં શ્રુતં સદા તસ્ય યસ્ય કાંતા મનોહરત્ ॥
ધૈર્યાદાકૃષ્ય લૌલ્યેષુ મજ્જયત્યપિ માનસમ્

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા લોકે સોહં શિવસ્ય ચ ॥
વ્રીડયા દ્વિગુણીભૂતસ્સ્વેદાર્દ્રસ્ત્વભવં ક્ષણાત્

તતો નિગૃહ્યૈંદ્રિયકં વિકારં ચાત્યજં મુને ॥
જિઘૃક્ષુરપિ તદ્ભીત્યા તાં સંધ્યાં કામરૂપિણીમ્

મચ્છરીરાત્તુ ઘર્માંભો યત્પપાત દ્વિજોત્તમ ॥ ધર્માંભો
અગ્નિષ્વાત્તાઃ પિતૃગણા જાતાઃ પિતૃગણાસ્તતઃ

ભિન્નાંજનનિભાસ્સર્વે ફુલ્લરાજીવલોચનાઃ ॥
નિતાંતયતયઃ પુણ્યાસ્સંસારવિમુખાઃ પરે

સહસ્રાણાં ચતુઃષષ્ટિરગ્નિષ્વાત્તાઃ પ્રકીર્તિતા ॥
ષડશીતિસહસ્રાણિ તથા બર્હિષદો મુને

ઘર્માંભઃ પતિતં ભૂમૌ તદા દક્ષશરીરતઃ ॥
સમસ્તગુણસંપન્ના તસ્માજ્જાતા વરાંગના

તન્વંગી સમમધ્યા ચ તનુરોમાવલી શ્રુતા ॥
મૃદ્વંગી ચારુદશના નવકાંચનસુપ્રભા

સર્વાવયવરમ્યા ચ પૂર્ણચન્દ્રાનનામ્બુજા ॥
નામ્ના રતિરિતિ ખ્યાતા મુનીનામપિ મોહિની

મરીચિપ્રમુખા ષડ્ વૈ નિગૃહીતેન્દ્રિયક્રિયાઃ ॥
ઋતે ક્રતું વસિષ્ઠં ચ પુલસ્ત્યાંગિરસૌ તથા ॥

ક્રત્વાદીનાં ચતુર્ણાં ચ બીજં ભૂમૌ પપાત ચ ॥
તેભ્યઃ પિતૃગણા જાતા અપરે મુનિસત્તમ

સોમપા આજ્યપા નામ્ના તથૈવાન્યે સુકાલિનઃ ॥
હવિષ્મંતસ્તુ તાસ્સર્વે કવ્યવાહાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

ક્રતોસ્તુ સોમપાઃ પુત્રા વસિષ્ઠાત્કાલિનસ્તથા ॥
આજ્યપાખ્યાઃ પુલસ્ત્યસ્ય હવિષ્મંતોંગિરસ્સુતાઃ

જાતેષુ તેષુ વિપ્રેન્દ્ર અગ્નિષ્વાત્તાદિકેષ્વથ॥
લોકાનાં પિતૃવર્ગેષુ કવ્યવાહ સ સમંતતઃ

સંધ્યા પિતૃપ્રસૂર્ભૂત્વા તદુદ્દેશયુતાઽભવત્ ॥
નિર્દોષા શંભુસંદૃષ્ટા ધર્મકર્મપરાયણા

એતસ્મિન્નંતરે શમ્ભુરનુગૃહ્યાખિલાન્દ્વિજાન્ ॥
ધર્મં સંરક્ષ્ય વિધિવદંતર્ધાનં ગતો દ્રુતમ્

અથ શંકરવાક્યેન લજ્જિતોહં પિતામહઃ ॥
કંદર્પ્પાયાકોપિંત હિ ભ્રુકુટીકુટિલાનનઃ

દૃષ્ટ્વા મુખમભિપ્રાયં વિદિત્વા સોપિ મન્મથઃ ॥
સ્વબાણાન્સંજહારાશુ ભીતઃ પશુપતેર્મુને

તતઃ કોપસમાયુક્તઃ પદ્મયોનિરહં મુને ॥
અજ્વલં ચાતિબલવાન્ દિધક્ષુરિવ પાવકઃ

ભવનેત્રાગ્નિનિર્દગ્ધઃ કંદર્પો દર્પમોહિતઃ ॥
ભવિષ્યતિ મહાદેવે કૃત્વા કર્મં સુદુષ્કરમ્

ઇતિ વેધાસ્ત્વહં કામમક્ષયં દ્વિજસત્તમ ॥
સમક્ષં પિતૃસંઘસ્ય મુનીનાં ચ યતાત્મનામ્

ઇતિ ભીતો રતિપતિસ્તત્ક્ષણાત્ત્યક્તમાર્ગણઃ ॥
પ્રાદુર્બભૂવ પ્રત્યક્ષં શાપં શ્રુત્વાતિદારુણમ્

બ્રહ્માણં મામુવાચેદં સ દક્ષાદિસુતં મુને ॥
શૃણ્વતાં પિતૃસંઘાનાં સંધ્યાયાશ્ચ વિગર્વધીઃ

કામ ઉવાચ ॥
કિમર્થં ભવતા બ્રહ્મઞ્ શપ્તોહમિતિ દારુણમ્ ॥
અનાગાસ્તવ લોકેશ ન્યાય્યમાર્ગાનુસારિણઃ

ત્વયા ચોક્તં નુ મત્કર્મ યત્તદ્બ્રહ્મન્ કૃતં મયા ॥
તત્ર યોગ્યો ન શાપો મે યતો નાન્યત્કૃતં મયા

અહં વિષ્ણુસ્તથા શંભુઃ સર્વે ત્વચ્છ રગોચરાઃ ॥
ઇતિ યદ્ભવતા પ્રોક્તં તન્મયાપિ પરીક્ષિતમ્

નાપરાધો મમાપ્યત્ર બ્રહ્મન્ મયિ નિરાગસિ ॥
દારુણઃ સમયશ્ચૈવ શાપો દેવ જગત્પતે

બ્રહ્મોવાચ॥
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા બ્રહ્માહં જગતાં પતિઃ ॥
પ્રત્યવોચં યતાત્માનં મદનં દમયન્મુહુઃ॥

બ્રહ્મોવાચ ॥
આત્મજા મમ સંધ્યેયં યસ્માદેતત્સ કામતઃ ॥
લક્ષ્યીકૃતોહં ભવતા તતશ્શાપો મયા કૃતઃ

અધુના શાંતરોષોહં ત્વાં વદામિ મનોભવ ॥
શૃણુષ્વ ગતસંદેહસ્સુખી ભવ ભયં ત્યજ

ત્વં ભસ્મ ભૂત્વા મદન ભર્ગલોચનવહ્નિના ॥
તથૈવાશુ સમં પશ્ચાચ્છરીરં પ્રાપયિષ્યસિ

યદા કરિષ્યતિ હરોંજસા દારપરિગ્રહમ્ ॥
તદા સ એવ ભવતશ્શરીરં પ્રાપયિષ્યતિ

બ્રહ્મોવાચ ॥
એવમુક્ત્વાથ મદનમહં લોકપિતામહઃ ॥
અંતર્ગતો મુનીન્દ્રાણાં માનસાનાં પ્રપશ્યતામ્

ઇત્યેવં મે વચશ્શ્રુત્વા મદનસ્તેપિ માનસાઃ ॥
સંબભૂવુસ્સુતાસ્સર્વે સુખિનોઽરં ગૃહં ગતાઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં દ્વિતીયે સતીખંડે કામશાપાનુગ્રહો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ