શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.1.6

॥બ્રહ્મોવાચ॥
ભો બ્રહ્મન્સાધુ પૃષ્ટોઽહં ત્વયા વિબુધસત્તમ ॥
લોકોપકારિણા નિત્યં લોકાનાં હિતકામ્યયા

યચ્છ્રુત્વા સર્વલોકાનાં સર્વપાપક્ષયો ભવેત્ ॥
તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શિવતત્ત્વમનામયમ્

શિવતત્ત્વં મયા નૈવ વિષ્ણુનાપિ યથાર્થતઃ ॥
જ્ઞાતશ્ચ પરમં રૂપમદ્ભુતં ચ પરેણ ન

મહાપ્રલયકાલે ચ નષ્ટે સ્થાવરજંગમે ॥
આસીત્તમોમયં સર્વમનર્કગ્રહતારકમ્

અચન્દ્રમનહોરાત્રમનગ્ન્યનિલભૂજલમ્ ॥
અપ્રધાનં વિયચ્છૂન્યમન્યતેજોવિવર્જિતમ્

અદૃષ્ટત્વાદિરહિતં શબ્દસ્પર્શસમુજ્ઝિતમ્ ॥
અવ્યક્તગંધરૂપં ચ રસત્યક્તમદિઙ્મુખમ્

ઇત્થં સત્યંધતમસે સૂચીભેદ્યં નિરંતરે ॥
તત્સદ્બ્રહ્મેતિ યચ્છ્રુત્વા સદેકં પ્રતિપદ્યતે

ઇતીદૃશં યદા નાસીદ્યત્તત્સદસદાત્મકમ્ ॥
યોગિનોંતર્હિતાકાશે યત્પશ્યંતિ નિરંતરમ્

અમનોગોચરમ્વાચાં વિષયન્ન કદાચન ॥
અનામરૂપવર્ણં ચ ન ચ સ્થૂલં ન યત્કૃશમ્

અહ્રસ્વદીર્ઘમલઘુગુરુત્વપરિવર્જિતમ્ ॥
ન યત્રોપચયઃ કશ્ચિત્તથા નાપચયોઽપિ ચ

અભિધત્તે સ ચકિતં યદસ્તીતિ શ્રુતિઃ પુનઃ ॥
સત્યં જ્ઞાનમનંતં ચ પરાનંદમ્પરમ્મહઃ ॥ ૧ ૧॥
અપ્રમેયમનાધારમવિકારમનાકૃતિ ॥
નિર્ગુણં યોગિગમ્યઞ્ચ સર્વવ્યાપ્યેકકારકમ્

નિર્વિકલ્પં નિરારંભં નિર્માયં નિરુપદ્રવમ્ ॥
અદ્વિતીયમનાદ્યન્તમવિકાશં ચિદાત્મકમ્

યસ્યેત્થં સંવિકલ્પંતે સંજ્ઞાસંજ્ઞોક્તિતઃ સ્મ વૈ ॥
કિયતા ચૈવ કાલેન દ્વિતીયેચ્છાઽભવત્કિલ

અમૂર્તેન સ્વમૂર્તિશ્ચ તેનાકલ્પિ સ્વલીલયા ॥
સર્વૈશ્વર્યગુણોપેતા સર્વજ્ઞાનમયી શુભા

સર્વગા સર્વરૂપા ચ સર્વદૃક્સર્વકારિણી ॥
સર્વેકવંદ્યા સર્વાદ્યા સર્વદા સર્વસંસ્કૃતિઃ

પરિકલ્યેતિ તાં મૂર્તિમૈશ્વરીં શુદ્ધરૂપિણીમ્ ॥
અદ્વિતીયમનાદ્યંતં સર્વાભાસં ચિદાત્મકમ્ ॥
અંતર્દધે પરાખ્યં યદ્બ્રહ્મ સર્વગમવ્યયમ્

અમૂર્તે યત્પરાખ્યં વૈ તસ્ય મૂર્તિસ્સદાશિવઃ ॥
અર્વાચીનાઃ પરાચીના ઈશ્વરં તં જગુર્બુધાઃ ॥

શક્તિસ્તદૈકલેનાપિ સ્વૈરં વિહરતા તનુઃ ॥
સ્વવિગ્રહાત્સ્વયં સૃષ્ટા સ્વશરીરાનપાયિની

પ્રધાનં પ્રકૃતિ તાં ચ માયાં ગુણવતીં પરામ્ ॥
બુદ્ધિતત્ત્વસ્ય જનનીમાહુર્વિકૃતિવર્જિતામ્

સા શક્તિરમ્બિકા પ્રોક્તા પ્રકૃતિસ્સકલેશ્વરી॥
ત્રિદેવજનની નિત્યા મૂલકારણમિત્યુત

અસ્યા અષ્ટૌ ભુજાશ્ચાસન્વિચિત્રવદના શુભા ॥
રાકાચન્દ્રસહસ્રસ્ય વદને ભાશ્ચ નિત્યશઃ

નાનાભરણસંયુક્તા નાનાગતિસમન્વિતા ॥
નાનાયુધધરા દેવી ફુલ્લપંકજલોચના

અચિંત્યતેજસા યુક્તા સર્વયોનિસ્સમુદ્યતા ॥
એકાકિની યદા માયા સંયોગાચ્ચાપ્યનેકિકા

પરઃ પુમાનીશ્વરસ્સ શિવશ્શંભુરનીશ્વરઃ ॥
શીર્ષે મન્દાકિનીધારી ભાલચન્દ્રસ્ત્રિલોચનઃ

પંચવક્ત્રઃ પ્રસન્નાત્મા દશબાહુસ્ત્રિશૂલધૃક્ ॥
કર્પૂરગૌરસુસિતો ભસ્મોદ્ધૂલિતવિગ્રહઃ

યુગપચ્ચ તયા શક્ત્યા સાકં કાલસ્વરૂપિણા ॥
શિવલોકાભિધં ક્ષેત્રં નિર્મિતં તેન બ્રહ્મણા

તદેવ કાશિકેત્યેતત્પ્રોચ્યતે ક્ષેત્રમુત્તમમ્ ॥
પરં નિર્વાણસંખ્યાનં સર્વોપરિ વિરાજિતમ્

તાભ્યાં ચ રમમાણાભ્યાં ચ તસ્મિન્ક્ષેત્રે મનોરમે ॥
પરમાનંદરૂપાભ્યાં પરમાનન્દરૂપિણી

મુને પ્રલયકાલેપિ ન તત્ક્ષેત્રં કદાચન ॥
વિમુક્તં હિ શિવાભ્યાં યદવિમુક્તં તતો વિદુઃ

અસ્યાનન્દવનં નામ પુરાકારિ પિનાકિના ॥
ક્ષેત્રસ્યાનંદહેતુત્વાદવિમુક્તમનંતરમ્

અથાનન્દવને તસ્મિઞ્ચ્છિવયો રમમાણયોઃ॥
ઇચ્છેત્યભૂત્સુરર્ષે હિ સૃજ્યઃ કોપ્યપરઃ કિલ

યસ્મિન્યસ્ય મહાભારમાવાં સ્વસ્વૈરચારિણૌ ॥
નિર્વાણધારણં કુર્વઃ કેવલં કાશિશાયિનૌ

સ એવ સર્વં કુરુતાં સ એવ પરિપાતુ ચ ॥
સ એવ સંવૃણોત્વં તે મદનુગ્રહતસ્સદા

ચેતસ્સમુદ્રમાકુંચ્ય ચિંતાકલ્લોલલોલિતમ્ ॥
સત્ત્વરત્નં તમોગ્રાહં રજોવિદ્રુમવલ્લિતમ્

યસ્ય પ્રસાદાત્તિષ્ઠાવસ્સુખમાનંદકાનને॥
પરિક્ષિપ્તમનોવૃત્તૌ બહિશ્ચિંતાતુરે સુખમ્

સંપ્રધાર્ય્યેતિ સ વિભુસ્તયા શક્ત્યા પરેશ્વરઃ ॥
સવ્યે વ્યાપારયાંચક્રે દશમેંઽગેસુધાસવમ્

તતઃ પુમાનાવિરાસીદેકસ્ત્રૈલોક્યસુંદરઃ ॥
શાંતસ્સત્ત્વગુણોદ્રિક્તો ગાંભીર્ય્યામિતસાગરઃ

તથા ચ ક્ષમયા યુક્તો મુનેઽલબ્ધોપમો ઽભવત્ ॥
ઇન્દ્રનીલદ્યુતિઃ શ્રીમાન્પુણ્ડરીકોત્તમેક્ષણઃ

સુવર્ણકૃતિભૃચ્છ્રેષ્ઠ દુકૂલયુગલાવૃતઃ ॥
લસત્પ્રચંડદોર્દણ્ડયુગલોહ્યપરાજિતઃ

તતસ્સ પુરુષશ્શંભું પ્રણમ્ય પરમેશ્વરમ્ ॥
નામાનિ કુરુ મે સ્વામિન્વદ કર્મં જગાવિતિ

તચ્છ્રુત્વા વચનમ્પ્રાહ શંકરઃ પ્રહસન્પ્રભુઃ ॥
પુરુષં તં મહેશાનો વાચા મેઘગભીરયા

શિવ ઉવાચ॥
વિષ્ણ્વિતિવ્યાપકત્વાત્તે નામ ખ્યાતં ભવિષ્યતિ॥
બહૂન્યન્યાનિ નામાનિ ભક્તસૌખ્યકરાણિ હ

તપઃ કુરુ દૃઢો ભૂત્વા પરમં કાર્યસાધનમ્ ॥
ઇત્યુક્ત્વા શ્વાસમાર્ગેણ દદૌ ચ નિગમં તતઃ

તતોઽચ્યુતશ્શિવં નત્વા ચકાર વિપુલં તપઃ ॥
અંતર્દ્ધાનં ગતશ્શક્ત્યા સલોકઃ પરમેશ્વરઃ

દિવ્યં દ્વાદશ સાહસ્રં વર્ષં તપ્ત્વાપિ ચાચ્યુતઃ ॥
ન પ્રાપ સ્વાભિલષિતં સર્વદં શંભુદર્શનમ્

તત્તત્સંશયમાપન્નશ્ચિંતિતં હૃદિ સાદરમ્ ॥
મયાદ્ય કિં પ્રકર્તવ્યમિતિ વિષ્ણુશ્શિવં સ્મરન્

એતસ્મિન્નંતરે વાણી સમુત્પન્ના શિવાચ્છુભા ॥
તપઃ પુનઃ પ્રકર્ત્તવ્યં સંશયસ્યાપનુત્તયે

તતસ્તેન ચ તચ્છ્રુત્વા તપસ્તપ્તં સુદારુણમ્ ॥
બહુકાલં તદા બ્રહ્મધ્યાનમાર્ગપરેણ હિ

તતસ્સ પુરુષો વિષ્ણુઃ પ્રબુદ્ધો ધ્યાનમાર્ગતઃ ॥
સુપ્રીતો વિસ્મયં પ્રાપ્તઃ કિં યત્તવ મહા ઇતિ

પરિશ્રમવતસ્તસ્ય વિષ્ણોઃ સ્વાઙ્ગેભ્ય એવ ચ ॥
જલધારા હિ સંયાતા વિવિધાશ્શિવમાયયા

અભિવ્યાપ્તં ચ સકલં શૂન્યં યત્તન્મહામુને ॥
બ્રહ્મરૂપં જલમભૂત્સ્પર્શનાત્પાપનાશનમ્

તદા શ્રાંતશ્ચ પુરુષો વિષ્ણુસ્તસ્મિઞ્જલે સ્વયમ્ ॥
સુષ્વાપ પરમ પ્રીતો બહુકાલં વિમોહિતઃ

નારાયણેતિ નામાપિ તસ્યસીચ્છ્રુતિસંમતમ્ ॥
નાન્યત્કિંચિત્તદા હ્યાસીત્પ્રાકૃતં પુરુષં વિના

એતસ્મિન્નન્તરે કાલે તત્ત્વાન્યાસન્મહાત્મનઃ ॥
તત્પ્રકારં શૃણુ પ્રાજ્ઞ ગદતો મે મહામતે

પ્રકૃતેશ્ચ મહાનાસીન્મહતશ્ચ ગુણાસ્ત્રયઃ ॥
અહંકારસ્તતો જાતસ્ત્રિવિધો ગુણભેદતઃ

તન્માત્રાશ્ચ તતો જાતઃ પઞ્ચભૂતાનિ વૈ તતા ॥
તદૈવ તાનીન્દ્રિયાણિ જ્ઞાનકર્મમયાનિ ચ

તત્ત્વાનામિતિ સંખ્યાનમુક્તં તે ઋષિસત્તમ ॥
જડાત્મકઞ્ચ તત્સર્વં પ્રકૃતેઃ પુરુષં વિના

તત્તદૈકીકૃતં તત્ત્વં ચતુર્વિંશતિસંખ્યકમ્॥
શિવેચ્છયા ગૃહીત્વા સ સુષ્વાપ બ્રહ્મરૂપકે

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં સૃષ્ટિવ્યાખ્યને પ્રથમખંડે વિષ્ણૂત્પત્તિવર્ણનો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ