શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.1.16

બ્રહ્મોવાચ ॥
શબ્દાદીનિ ચ ભૂતાનિ પંચીકૃત્વાહમાત્મના ॥
તેભ્યઃ સ્થૂલં નભો વાયું વહ્નિં ચૈવ જલં મહીમ્

પર્વતાંશ્ચ સમુદ્રાંશ્ચ વૃક્ષાદીનપિ નારદ ॥
કલાદિયુગપર્યેતાન્કાલાનન્યાનવાસૃજમ્

સૃષ્ટ્યંતાનપરાંશ્ચાપિ નાહં તુષ્ટોઽભવ ન્મુને ॥
તતો ધ્યાત્વા શિવં સામ્બં સાધકાનસૃજં મુને

મરીચિં ચ સ્વનેત્રાભ્યાં હૃદયાદ્ભૃગુમેવ ચ ॥
શિરસોઽગિરસં વ્યાનાત્પુલહં મુનિસત્તમમ્

ઉદાનાચ્ચ પુલસ્ત્યં હિ વસિષ્ઠઞ્ચ સમાનતઃ ॥
ક્રતું ત્વપાનાચ્છ્રોત્રાભ્યામત્રિં દક્ષં ચ પ્રાણતઃ

અસૃજં ત્વાં તદોત્સંગાચ્છાયાયાઃ કર્દમં મુનિમ્ ॥
સંકલ્પાદસૃજં ધર્મં સર્વસાધનસાધનમ્

એવમેતાનહં સૃષ્ટ્વા કૃતાર્થસ્સાધકોત્તમાન્ ॥
અભવં મુનિશાર્દૂલ મહાદેવપ્રસાદતઃ

તતો મદાજ્ઞયા તાત ધર્મઃ સંકલ્પસંભવઃ ॥
માનવં રૂપમાપન્નસ્સાધકૈસ્તુ પ્રવર્તિતઃ

તતોઽસૃજં સ્વગાત્રેભ્યો વિવિધેભ્યોઽમિતાન્સુતાન્ ॥
સુરાસુરાદિકાંસ્તેભ્યો દત્ત્વા તાં તાં તનું મુને

તતોઽહં શંકરેણાથ પ્રેરિતોંઽતર્ગતેન હ ॥
દ્વિધા કૃત્વાત્મનો દેહં દ્વિરૂપશ્ચાભવં મુને

અર્દ્ધેન નારી પુરુષશ્ચાર્દ્ધેન સંતતો મુને ।
સ તસ્યામસૃજદ્દ્વંદ્વં સર્વસાધનમુત્તમમ્

સ્વાયંભુવો મનુસ્તત્ર પુરુષઃ પરસાધનમ્ ॥
શતરૂપાભિધા નારી યોગિની સા તપસ્વિની

સા પુનર્મનુના તેન ગૃહીતાતીવ શોભના ॥
વિવાહવિધિના તાતાઽસૃજત્સર્ગં સમૈથુનમ્

તસ્યાં તેન સમુત્પન્નસ્તનયશ્ચ પ્રિયવ્રતઃ ॥
તથૈવોત્તાનપાદશ્ચ તથા કન્યાત્રયં પુનઃ

આકૂતિર્દેવહૂતિશ્ચ પ્રસૂતિરિતિ વિશ્રુતાઃ ॥
આકૂતિં રુચયે પ્રાદાત્કર્દમાય તુ મધ્યમામ્

દદૌ પ્રસૂતિં દક્ષાયોત્તાનપાદાનુજાં સુતાઃ ॥
તાસાં પ્રસૂતિપ્રસવૈસ્સર્વં વ્યાપ્તં ચરાચરમ્

આકૂત્યાં ચ રુચેશ્ચાભૂદ્વંદ્વં યજ્ઞશ્ચ દક્ષિણા ॥
યજ્ઞસ્ય જજ્ઞિરે પુત્રા દક્ષિણાયાં ચ દ્વાદશ

દેવહૂત્યાં કર્દમાચ્ચ બહ્વ્યો જાતાસ્સુતા મુને ॥
દશાજ્જાતાશ્ચતસ્રશ્ચ તથા પુત્ર્યશ્ચ વિંશતિઃ

ધર્માય દત્તા દક્ષેણ શ્રદ્ધાદ્યાસ્તુ ત્રયોદશ ॥
શૃણુ તાસાં ચ નામાનિ ધર્મસ્ત્રીણાં મુનીશ્વર

શ્રદ્ધા લક્ષ્મીર્ધૃતિસ્તુષ્ટિઃ પુષ્ટિર્મેધા તથા ક્રિયા ॥
વસુઃર્બુદ્ધિ લજ્જા શાંતિઃ સિદ્ધિઃ કીર્તિસ્ત્રયોદશ

તાભ્યાં શિષ્ટા યવીયસ્ય એકાદશ સુલોચનાઃ ॥
ખ્યાતિસ્સત્પથસંભૂતિઃ સ્મૃતિઃ પ્રીતિઃ ક્ષમા તથા

સન્નતિશ્ચાનુરૂપા ચ ઊર્જા સ્વાહા સ્વધા તથા ॥
ભૃગુર્ભવો મરીચિશ્ચ તથા ચૈવાંગિરા મુનિઃ

પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચૈવ ક્રતુશ્ચર્ષિવરસ્તથા ॥
અત્રિર્વાસિષ્ઠો વહ્નિશ્ચ પિતરશ્ચ યથાક્રમમ્

ખ્યાતાસ્તા જગૃહુઃ કન્યા ભૃગ્વાદ્યાસ્સાધકા વરાઃ ॥
તતસ્સંપૂરિતં સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

એવં કર્માનુરૂપેણ પ્રણિનામંબિકાપતે॥
આજ્ઞયા બહવો જાતા અસંખ્યાતા દ્વિજર્ષભાઃ

કલ્પભેદેન દક્ષસ્ય ષષ્ટિઃ કન્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
તાસાં દશ ચ ધર્માય શશિને સપ્તવિંશતિમ્

વિધિના દત્તવાન્દક્ષઃ કશ્યપાય ત્રયોદશ ॥
ચતસ્રઃ પરરૂપાય દદૌ તાર્ક્ષ્યાય નારદ

ભૃગ્વંગિરઃ કૃશાશ્વેભ્યો દ્વે દ્વે કન્યે ચ દત્તવાન્ ॥
તાભ્યસ્તેભ્યસ્તુ સંજાતા બહ્વી સૃષ્ટિશ્ચરાચરા

ત્રયોદશમિતાસ્તસ્મૈ કશ્યપાય મહાત્મને ॥
દત્તા દક્ષેણ યાઃ કન્યા વિધિવન્મુનિસત્તમ

તાસાં પ્રસૂતિભિર્વ્યાપ્તં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ॥
સ્થાવરં જંગમં ચૈવ શૂન્ય નૈવ તુ કિંચન

દેવાશ્ચ ઋષયશ્ચૈવ દૈત્યાશ્ચૈવ પ્રજજ્ઞિરે ॥
વૃક્ષાશ્ચ પક્ષિણશ્ચૈવ સર્વે પર્વતવીરુધઃ

દક્ષકન્યાપ્રસૂતૈશ્ચ વ્યાપ્તમેવં ચરાચરમ્ ॥
પાતાલતલમારભ્ય સત્યલોકાવધિ ધ્રુવમ્

બ્રહ્માંડં સકલં વ્યાપ્તં શૂન્યં નૈવ કદાચન ॥
એવં સૃષ્ટિઃ કૃતા સમ્યગ્બ્રહ્મણા શંભુશાસનાત્

સતી નામ ત્રિશૂલાગ્રે સદા રુદ્રેણ રક્ષિતા ॥
તપોર્થં નિર્મિતા પૂર્વં શંભુના સર્વવિષ્ણુના

સૈવ દક્ષાત્સમુદ્ભૂતા લોકકાર્યાર્થમેવ ચ ॥
લીલાં ચકાર બહુશો ભક્તોદ્ધરણહેતવે॥

વામાંગો યસ્ય વૈકુંઠો દક્ષિણાંગોઽહમેવ ચ ॥
રુદ્રો હૃદયજો યસ્ય ત્રિવિધસ્તુ શિવઃ સ્મૃતઃ

અહં વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ગુણાસ્ત્રય ઉદાહૃતાઃ॥
સ્વયં સદા નિર્ગુણશ્ચ પરબ્રહ્માવ્યયશ્શિવઃ

વિષ્ણુસ્સત્ત્વં રજોઽહં ચ તમો રુદ્ર ઉદાહૃતઃ॥
લોકાચારત ઇત્યેવં નામતો વસ્તુતોઽન્યથા

અંતસ્તમો બહિસ્સત્ત્વો વિષ્ણૂરુદ્રસ્તથા મતઃ ॥
અંતસ્સત્ત્વસ્તમોબાહ્યો રજોહં સર્વેથા મુને ॥

રાજસી ચ સુરા દેવી સત્ત્વરૂપાત્તુ સા સતી ॥
લક્ષ્મીસ્તમોમયી જ્ઞેયા વિરૂપા ચ શિવા પરા

એવં શિવા સતી ભૂત્વા શંકરેણ વિવાહિતા ॥
પિતુર્યજ્ઞે તનું ત્યક્ત્વા નાદાત્તાં સ્વપદં યયૌ

પુનશ્ચ પાર્વતી જાતા દેવપ્રાર્થનયા શિવા ॥
તપઃ કૃત્વા સુવિપુલં પુનશ્શિવમુપાગતા

તસ્યા નામાન્યનેકાનિ જાતાનિ ચ મુનીશ્વર॥
કાલિકા ચંડિકા ભદ્રા ચામુંડા વિજયા જયા

જયંતી ભદ્રકાલી ચ દુર્ગા ભગવતીતિ ચ ॥
કામાખ્યા કામદા હ્યમ્બા મૃડાની સર્વમંગલા

નામધેયાન્યનેકાનિ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાનિ ચ॥
ગુણકર્માનુરૂપાણિ પ્રાયશસ્તત્ર પાર્વતી

ગુણમય્યસ્તથા દેવ્યો દેવા ગુણમયાસ્ત્રયઃ ॥
મિલિત્વા વિવિધં સૃષ્ટેશ્ચક્રુસ્તે કાર્યમુત્તમમ્

એવં સૃષ્ટિપ્રકારસ્તે વર્ણિતો મુનિસત્તમ॥
શિવાજ્ઞયા વિરચિતો બ્રહ્માંડસ્ય મયાઽખિલઃ ॥

પરં બ્રહ્મ શિવઃ પ્રોક્તસ્તસ્ય રૂપાસ્ત્રયઃ સુરાઃ ॥
અહં વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ગુણભેદાનુરૂપતઃ

શિવયા રમતે સ્વૈરં શિવલોકે મનોરમે ॥
સ્વતંત્રઃ પરમાત્મા હિ નિર્ગુણસ્સગુણોઽપિ વૈ

તસ્ય પૂર્ણવતારો હિં રુદ્રસ્સાક્ષાચ્છિવઃ સ્મૃતઃ ॥
કૈલાસે ભવનં રમ્યં પંચવક્ત્રશ્ચકાર હ ॥
બ્રહ્માંડસ્ય તથા નાશે તસ્ય નાશોસ્તિ વૈ ન હિ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પ્રથમ ખંડે સૃષ્ટ્યુપાખ્યાને બ્રહ્મનારદસંવાદે સૃષ્ટિવર્ણનો નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ