શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.1.15

નારદ ઉવાચ ॥
વિધે વિધે મહાભાગ ધન્યસ્ત્વં સુરસત્તમ ॥
શ્રાવિતાદ્યાદ્ભુતા શૈવકથા પરમપાવની

તત્રાદ્ભુતા મહાદિવ્યા લિંગોત્પત્તિઃ શ્રુતા શુભા ॥
શ્રુત્વા યસ્યાઃ પ્રભાવં ચ દુઃખનાશો ભવેદિહ

અનંતરં ચ યજ્જાતં માહાત્મ્યં ચરિતં તથા ॥
સૃષ્ટેશ્ચૈવ પ્રકારં ચ કથય ત્વં વિશેષતઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥
સમ્યક્ પૃષ્ટે ચ ભવતા યજ્જાતં તદનંતરમ્ ॥
કથયિષ્યામિ સંક્ષેપાદ્યથા પૂર્વં શ્રુતં મયા

અંતર્હિતે તદા દેવે શિવરૂપે સનાતને ॥
અહં વિષ્ણુશ્ચ વિપ્રેન્દ્ર અધિકં સુખમાપ્તવાન્

મયા ચ વિષ્ણુના રૂપં હંસવારાહયોસ્તદા ॥
સંવૃતં તુ તતસ્તાભ્યાં લોકસર્ગાવનેચ્છયા

નારદ ઉવાચ ॥
વિધે બ્રહ્મન્ મહાપ્રાજ્ઞ સંશયો હૃદિ મે મહાન્ ॥
કૃપાં કૃત્વાતુલાં શીઘ્રં તં નાશયિતુમર્હસિ

હંસવારાહયો રૂપં યુવાભ્યાં ચ ધૃતં કથમ્ ॥
અન્યદ્રૂપં વિહાયૈવ કિમત્ર વદ કારણમ્

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યેતદ્વચનં શ્રુત્વા નારદસ્ય મહાત્મનઃ ॥
સ્મૃત્વા શિવપદાંભોજં બ્રહ્મા સાદરમબ્રવીત્

બ્રહ્મોવાચ ॥
હંસસ્ય ચોર્દ્ધ્વગમને ગતિર્ભવતિ નિશ્ચલા ॥
તત્ત્વાતત્ત્વવિવેકોઽસ્તિ જલદુગ્ધવિભાગવત્

અજ્ઞાનજ્ઞાનયોસ્તત્ત્વં વિવેચયતિ હંસકઃ॥
હંસરૂપં ધૃતં તેન બ્રહ્મણા સૃષ્ટિકારિણા

વિવેકો નૈવ લબ્ધશ્ચ યતો હંસો વ્યલીયત ॥
શિવસ્વરૂપતત્ત્વસ્ય જ્યોતિરૂપસ્ય નારદ

સૃષ્ટિપ્રવૃત્તિકામસ્ય કથં જ્ઞાનં પ્રજાયતે ॥
યતો લબ્ધો વિવેકોઽપિ ન મયા હંસરૂપિણા

ગમનેઽધો વરાહસ્ય ગતિર્ભવતિ નિશ્ચલા ॥
ધૃતં વારાહરૂપં હિ વિષ્ણુના વનચારિણા

અથવા ભવકલ્પાર્થં તદ્રૂપં હિ પ્રકલ્પિતમ્ ॥
વિષ્ણુના ચ વરાહસ્ય ભુવનાવનકારિણા

યદ્દિનં હિ સમારભ્ય તદ્રૂપં ધૃતવાન્હરિઃ ॥
તદ્દિનં પ્રતિ કલ્પોઽસૌ કલ્પો વારાહસંજ્ઞકઃ

તદિચ્છા વા યદા જાતા તાભ્યાં રૂપં હિ ધારણે ॥
તદ્દિનં પ્રતિકલ્પોઽસૌ કલ્પો વારાહસંજ્ઞક્

ઇતિ પ્રશ્નોત્તરં દત્તં પ્રસ્તુતં શૃણુ નારદ ॥
સ્મૃત્વા શિવપદાંભોજં વક્ષ્યે સૃષ્ટિવિધિં મુને

અંતર્હિતે મહાદેવે ત્વહં લોકપિતામહઃ ॥
તદીયં વચનં કર્તુમધ્યાયન્ધ્યાનતત્પરઃ

નમસ્કૃત્ય તદા શંભું જ્ઞાનં પ્રાપ્ય હરેસ્તદા ॥
આનંદં પરમં ગત્વા સૃષ્ટિં કર્તું મનો દધે

વિષ્ણુશ્ચાપિ તદા તત્ર પ્રણિપત્ય સદાશિવમ્ ॥
ઉપદિશ્ય ચ માં તાત હ્યંતર્ધાનમુપાગતઃ

બ્રહ્માણ્ડાચ્ચ બહિર્ગત્વા પ્રાપ્ય શમ્ભોરનુગ્રહમ્ ॥
વૈકુંઠનગરં ગત્વા તત્રોવાસ હરિસ્સદા

અહં સ્મૃત્વા શિવં તત્ર વિષ્ણું વૈ સૃષ્ટિકામ્યયા ॥
પૂર્વં સૃષ્ટં જલં યચ્ચ તત્રાંજલિમુદાક્ષિપમ્

અતોઽણ્ડમભવત્તત્ર ચતુર્વિંશતિસંજ્ઞ કમ્ ॥
વિરાડ્રૂપમભૂદ્વિપ્ર જલરૂપમપશ્યતઃ

તતસ્સંશયમાપન્નસ્તપસ્તેપે સુદારુણમ્ ॥
દ્વાદશાબ્દમહં તત્ર વિષ્ણુધ્યાનપરાયણઃ

તસ્મિંશ્ચ સમયે તાત પ્રાદુર્ભૂતો હરિસ્સ્વયમ્ ॥
મામુવાચ મહાપ્રીત્યા મદંગં સંસ્પૃશન્મુદા

॥ વિષ્ણુરુવાચ ॥ ॥
વરં બ્રૂહિ પ્રસન્નોઽસ્મિ નાદેયો વિદ્યતે તવ ॥
બ્રહ્મઞ્છંભુપ્રસાદેન સર્વં દાતું સમર્થકઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
યુક્તમેતન્મહાભાગ દત્તોઽહં શંભુના ચ તે ॥
તદુક્તં યાચતે મેઽદ્ય દેહિ વિષ્ણો નમોઽસ્તુ તે

વિરાડ્રૂપમિદં હ્યંડં ચતુર્વિંશતિસંજ્ઞકમ્ ॥
ન ચૈતન્યં ભવત્યાદૌ જડીભૂતં પ્રદૃશ્યતે

પ્રાદુર્ભૂતો ભવાનદ્ય શિવાનુગ્રહતો હરે ॥
પ્રાપ્તં શંકરસંભૂત્યા હ્યણ્ડં ચૈતન્યમાવહ

ઇત્યુક્તે ચ મહાવિષ્ણુશ્શંભોરાજ્ઞાપરાયણઃ ॥
અનંતરૂપમાસ્થાય પ્રવિવેશ તદંડકમ્ ॥

સહસ્રશીર્ષા પુરુષસ્સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ॥
સ ભૂમિં સર્વતસ્પૃત્વા તદણ્ડં વ્યાપ્તવાનિતિ

પ્રવિષ્ટે વિષ્ણુના તસ્મિન્નણ્ડે સમ્યક્સ્તુતેન મે ॥
સચેતનમભૂદણ્ડં ચતુર્વિંશતિસંજ્ઞકમ્

પાતાલાદિ સમારભ્ય સપ્તલોકાધિપઃ સ્વયમ્ ॥
રાજતે સ્મ હરિસ્તત્ર વૈરાજઃ પુરુષઃ પ્રભુઃ

કૈલાસનગરં રમ્યં સર્વોપરિ વિરાજિતમ્ ॥
નિવાસાર્થં નિજસ્યૈવ પંચવક્ત્ર શ્ચકાર હ

બ્રહ્માંડસ્ય તથા નાશે વૈકુણ્ઠસ્ય ચ તસ્ય ચ ॥
કદાચિદેવ દેવર્ષે નાશો નાસ્તિ તયોરિહ

સત્યં પદમુપાશ્રિત્ય સ્થિતોઽહં મુનિસત્તમ ॥
સૃષ્ટિકામોઽભવં તાત મહાદેવાજ્ઞયા હ્યહમ્

સિસૃક્ષોરથ મે પ્રાદુરભવત્પાપસર્ગકઃ।
અવિદ્યાપંચકસ્તાત બુદ્ધિપૂર્વસ્તમોપમઃ

તતઃ પ્રસન્નચિત્તોઽહમસૃજં સ્થાવરાભિધમ્ ॥
મુખ્યસર્ગં ચ નિસ્સંગમધ્યાયં શંભુશાસનાત્

તં દૃષ્ટ્વા મે સિસૃક્ષોશ્ચ જ્ઞાત્વા સાધકમાત્મનઃ ॥
સર્ગોઽવર્તત દુઃખાઢ્યસ્તિર્યક્સ્રોતા ન સાધકઃ

તં ચાસાધકમાજ્ઞાય પુનશ્ચિંતયતશ્ચ મે ॥
અભવત્સાત્ત્વિકસ્સર્ગ ઊર્ધ્વસ્રોતા ઇતિ દ્રુતમ્

દેવસર્ગઃ પ્રતિખ્યાતસ્સત્યોઽતીવ સુખાવહઃ ॥
તમપ્યસાધકં મત્વાઽચિંતયં પ્રભુમાત્મનઃ

પ્રાદુરાસીત્તતસ્સર્ગો રાજસઃ શંકરાજ્ઞયા ॥
અવાક્સ્રોતા ઇતિ ખ્યાતો માનુષઃ પરસાધકઃ

મહાદેવાજ્ઞયા સર્ગસ્તતો ભૂતાદિકોઽભવત્ ॥
ઇતિ પંચવિધા સૃષ્ટિઃ પ્રવૃત્તા વૈ કૃતા મયા

ત્રયસ્સર્ગાઃ પ્રકૃત્યાશ્ચ બ્રહ્મણઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥
તત્રાદ્યો મહતસ્સર્ગો દ્વિતીયઃ સૂક્ષ્મભૌતિકઃ

વૈકારિકસ્તૃતીયશ્ચ ઇત્યેતે પ્રકૃતાસ્ત્રયઃ ॥
એવં ચાષ્ટવિધાસ્સર્ગાઃ પ્રકૃતેર્વેકૃતૈઃ સહ

કૌમારો નવમઃ પ્રોક્તઃ પ્રાકૃતો વૈકૃતશ્ચ સઃ ॥
એષામવાંતરો ભેદો મયા વક્તું ન શક્યતે

અલ્પત્વાદુપયોગસ્ય વચ્મિ સર્ગં દ્વિજાત્મકમ્ ॥
કૌમારઃ સનકાદીનાં યત્ર સર્ગો મહાનભૂત્

સનકાદ્યાઃ સુતા મે હિ માનસા બ્રહ્મસંમિતાઃ ॥
મહાવૈરાગ્યસંપન્ના અભવન્પંચ સુવ્રતાઃ

મયાજ્ઞપ્તા અપિ ચ તે સંસારવિમુખા બુધાઃ ॥
શિવધ્યાનૈકમનસો ન સૃષ્ટૌ ચક્રિરે મતિમ્

પ્રત્યુત્તરં ચ તદનુ શ્રુત્વાહં મુનિસત્તમ ॥
અકાર્ષં ક્રોધમત્યુગ્રં મોહમાપ્તશ્ચ નારદ

કુદ્ધસ્ય મોહિતસ્યાથ વિહ્વલસ્ય મુને મમ ॥
ક્રોધેન ખલુ નેત્રાભ્યાં પ્રાપતન્નશ્રુબિંદવઃ ॥

તસ્મિન્નવસરે તત્ર સ્મૃતેન મનસા મયા ॥
પ્રબોધિતોહં ત્વરિતમાગતેના હિ વિષ્ણુના

તપઃ કુરુ શિવસ્યેતિ હરિણા શિક્ષિતોઽપ્યહમ્ ॥
તપોકારી મહદ્ઘોરં પરમં મુનિસત્તમ

તપસ્યતશ્ચ સૃષ્ટ્યર્થં ભ્રુવોર્ઘ્રાણસ્ય મધ્યતઃ ॥
અવિમુક્તાભિધાદ્દેશાત્સ્વકીયાન્મે વિશેષતઃ

ત્રિમૂર્તીનાં મહેશસ્ય પ્રાદુરાસીદ્ઘૃણાનિધિઃ ॥
આર્દ્ધનારીશ્વરો ભૂત્વા પૂર્ણાશસ્સકલેશ્વરઃ

તમજં શંકરં સાક્ષાત્તેજોરાશિમુમાપતિમ્ ॥
સર્વજ્ઞં સર્વકર્તારં નીલલોહિતસંજ્ઞકમ્

દૃષ્ટ્વા નત્વા મહાભક્ત્યા સ્તુત્વાહં તુ પ્રહર્ષિતઃ ॥
અવોચં દેવદેવેશં સૃજ ત્વં વિવિધાઃ પ્રજાઃ

શ્રુત્વા મમ વચસ્સોથ દેવદેવો મહેશ્વરઃ ॥
સસર્જ સ્વાત્મનસ્તુલ્યાન્રુદ્રો રુદ્રગણાન્બહૂન

અવોચં પુનરેવેશં મહારુદ્રં મહેશ્વરમ્ ॥
જન્મમૃત્યુભયાવિષ્ટાસ્સૃજ દેવ પ્રજા ઇતિ

એવં શ્રુત્વા મહાદેવો મદ્વચઃ કરુણાનિધિઃ ॥
પ્રહસ્યોવાચ માં સદ્યઃ પ્રહસ્ય મુનિસત્તમ

મહાદેવ ઉવાચ ॥
જન્મમૃત્યુભયાવિષ્ટા નાહં સ્રક્ષ્યે પ્રજા વિધે ॥
અશોભનાઃ કર્મવશા વિમગ્ના દુઃખવારિધૌ

અહં દુઃખોદધૌ મગ્ના ઉદ્ધરિષ્યામિ ચ પ્રજાઃ ॥
સમ્યક્જ્ઞાનપ્રદાનેન ગુરુમૂર્તિપરિગ્રહઃ

ત્વમેવ સૃજ દુઃખાઢ્યાઃ પ્રજાસ્સર્વાઃ પ્રજાપતે ॥
મદાજ્ઞયા ન બદ્ધસ્ત્વં માયયા સંભવિષ્યસિ

બ્રહ્મોવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા માં સ ભગવાન્સુશ્રીમાન્નીલલોહિતઃ ॥
સગણઃ પશ્યતો મે હિ દ્રુતમંતર્દધે હરઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પ્રથમખંડે સૃષ્ટ્યુપક્રમે રુદ્રાવતારાવિર્ભાવવર્ણનો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ॥