શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.1.17

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય બ્રહ્મણસ્સ તુ નારદઃ ॥
પુનઃ પપ્રચ્છ તં નત્વા વિનયેન મુનીશ્વરાઃ

નારદ ઉવાચ ॥
કદાગતો હિ કૈલાસં શંકરો ભક્તવત્સલઃ ॥
ક્વ વા સખિત્વં તસ્યાસીત્કુબેરેણ મહાત્મના

કિં ચકાર હરસ્તત્ર પરિપૂર્ણઃ શિવાકૃતિઃ ॥
એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ પરં કૌતૂહલં મમ ॥

બ્રહ્મોવાચ ॥
શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ ચરિતં શશિમૌલિનઃ ॥
યથા જગામ કૈલાસં સખિત્વં ધનદસ્ય ચ

અસીત્કાંપિલ્યનગરે સોમયાજિકુલોદ્ભવઃ॥
દીક્ષિતો યજ્ઞદત્તાખ્યો યજ્ઞવિદ્યાવિશારદઃ

વેદવેદાંગવિત્પ્રાજ્ઞો વેદાન્તાદિષુ દક્ષિણઃ॥
રાજમાન્યોઽથ બહુધા વદાન્યઃ કીર્તિભાજનઃ

અગ્નિશુશ્રૂષણરતો વેદાધ્યયનતત્પરઃ॥
સુન્દરો રમણીયાંગશ્ચન્દ્રબિંબસમાકૃતિઃ

આસીદ્ગુણનિધિર્નામ દીક્ષિતસ્યાસ્ય વૈ સુતઃ॥
કૃતોપનયનસ્સોષ્ટૌ વિદ્યા જગ્રાહ ભૂરિશઃ॥
અથ પિત્રાનભિજ્ઞાતો યૂતકર્મરતોઽભવત્

આદાયાદાય બહુશો ધનં માતુસ્સકાશતઃ॥
સમદાદ્યૂતકારેભ્યો મૈત્રીં તૈશ્ચ ચકાર સઃ

સંત્યક્તબ્રાહ્મણાચારઃ સંધ્યાસ્નાનપરાઙ્મુખઃ॥
નિંદકો વેદશાસ્ત્રાણાં દેવબ્રાહ્મણનિંદકઃ

સ્મૃત્યાચારવિહીનસ્તુ ગીતવાદ્યવિનોદભાક્॥
નટપાખંડભાણ્ડૈસ્તુ બદ્ધપ્રેમપરંપરઃ

પ્રેરિતોઽપિ જનન્યા સ ન યયૌ પિતુરંતિકમ્ ॥
ગૃહકાર્યાંતરવ્યાપ્તો દીક્ષિતો દીક્ષિતાયિનીમ્

યદા યદૈવ તાં પૃચ્છેદયે ગુણનિધિસ્સુતઃ ॥
ન દૃશ્યતે મયા ગેહે કલ્યાણિ વિદધાતિ કિમ્

તદા તદેતિ સા બ્રૂયાદિદાનીં સ બહિર્ગતઃ ॥
સ્નાત્વા સમર્ચ્ય વૈ દેવાનેતાવંતમનેહસમ્

અધીત્યાધ્યયનાર્થં સ દ્વિજૈર્મિત્રૈસ્સમં યયૌ ॥
એકપુત્રેતિ તન્માતા પ્રતારયતિ દીક્ષિતમ્

ન તત્કર્મ ચ તદ્વૃત્તં કિંચિદ્વેત્તિ સ દીક્ષિતઃ ॥
સર્વં કેશાંતકર્માસ્ય ચક્રે વર્ષેઽથ ષોડશે। ૧૬ ॥
અથો સ દીક્ષિતો યજ્ઞદત્તઃ પુત્રસ્ય તસ્ય ચ॥
ગૃહ્યોક્તેન વિધાનેન પાણિગ્રાહમકારયમ્

પ્રત્યહં તસ્ય જનની સુતં ગુણનિધિં મૃદુ॥
શાસ્તિ સ્નેહાર્દ્રહૃદયા હ્યુપવેશ્ય સ્મ નારદ ॥૧-॥
ક્રોધનસ્તેઽસ્તિ તનય સ મહાત્મા પિતેત્યલમ્ ॥
યદિ જ્ઞાસ્યતિ તે વૃત્તં ત્વાં ચ માં તાડયિષ્યતિ

આચ્છાદયામિ તે નિત્યં પિતુરગ્રે કુચેષ્ટિતમ્॥
લોકમાન્યોઽસ્તિ તે તાતસ્સદાચારૈર્ન વૈ ધનૈઃ

બ્રાહ્મણાનાં ધનં તાત સદ્વિદ્યા સાધુસં- ગમઃ ॥
કિમર્થં ન કરોષિ ત્વં સુરુચિં પ્રીતમાનસઃ

સચ્છ્રોત્રિયાસ્તેઽનૂચાના દીક્ષિતાસ્સોમયાજિનઃ ॥
ઇતિ રૂઢિમિહ પ્રાપ્તાસ્તવ પૂર્વપિતામહાઃ

ત્યક્ત્વા દુર્વૃત્તસંસર્ગં સાધુસંગરતો ભવ ॥
સદ્વિદ્યાસુ મનો ધેહિ બ્રાહ્મણાચારમાચર

તાતાનુરૂપો રૂપેણ યશસા કુલશીલતઃ ॥
તતો ન ત્રપસે કિન્નસ્ત્યજ દુર્વૃત્તતાં સ્વકામ્

ઊનવિંશતિકોઽસિ ત્વમેષા ષોડશવાર્ષિકી ॥
એતાં સંવૃણુ સદ્વૃત્તાં પિતૃભક્તિયુતો ભવ

શ્વશુરોઽપિ હિ તે માન્યસ્સર્વત્ર ગુણશીલતઃ ॥
તતો ન ત્રપસે કિન્નસ્ત્યજ દુર્વૃત્તતાં સુત

માતુલાસ્તેઽતુલાઃ પુત્ર વિદ્યાશીલકુલાદિભિઃ ॥
તેભ્યોઽપિ ન બિભેષિ ત્વં શુદ્ધોઽસ્યુભયવંશતઃ

પશ્યૈતાન્પ્રતિ વેશ્મસ્થાન્બ્રાહ્મણાનાં કુમારકાન્ ॥
ગૃહેઽપિ શિષ્યાન્પશ્યૈતાન્પિતુસ્તે વિનયોચિતાન્

રાજાપિ શ્રોષ્યતિ યદા તવ દુશ્ચેષ્ટિતં સુત ॥
શ્રદ્ધાં વિહાય તે તાતે વૃત્તિલોપં કરિષ્યતિ

બાલચેષ્ટિતમેવૈતદ્વદંત્યદ્યાપિ તે જનાઃ ॥
અનંતરં હરિષ્યંતિ યુક્તાં દીક્ષિતતામિહ

સર્વેપ્યાક્ષારયિષ્યંતિ તવ તાતં ચ મામપિ ॥
માતુશ્ચરિત્રં તનયો ધત્તે દુર્ભાષણૈરિતિ

પિતાપિ તે ન પાપીયાઞ્છ્રુતિસ્મૃતિપથાનુગઃ ॥
તદંઘ્રિલીનમનસો મમ સાક્ષી મહેશ્વરઃ

ન ચર્તુસ્નાતયયાપીહ મુખં દુષ્ટસ્ય વીક્ષિતમ્॥
અહો બલીયાન્સ વિધિર્યેન જાતો ભવાનિતિ

પ્રતિક્ષણં જનન્યેતિ શિક્ષ્યમાણોતિદુર્મતિઃ ॥।
ન તત્યાજ ચ તદ્ધર્મં દુર્બોધો વ્યસની યતઃ

મૃગયામદ્યપૈશુન્યાનૃતચૌર્યદુરોદરૈઃ ॥
સ વારદારૈર્વ્યસનૈરેભિઃ કોઽત્ર ન ખંડિતઃ

।
યદ્યન્મધ્યગૃહે પશ્યેત્તત્તન્નીત્વા સુદુર્મતિઃ ॥
અર્પયેદ્દ્યૂતકારાણાં સકુપ્યં વસનાદિકમ્

ન્યસ્તાં રત્નમયીં ગેહે કરસ્ય પિતુરૂર્મિકામ્ ॥
ચોરયિત્વૈકદાદાય દુરોદરકરેઽર્પયત્

દીક્ષિતેન પરિજ્ઞાતો દૈવાદ્દ્યૂતકૃતઃ કરે ॥
ઉવાચ દીક્ષિતસ્તં ચ કુતો લબ્ધા ત્વયોર્મિકા

પૃષ્ટસ્તેનાથ નિર્બંધાદસકૃત્તમુવાચ સઃ ॥
મામાક્ષિપસિ વિપ્રોચ્ચૈઃ કિં મયા ચૌર્યકર્મણા

લબ્ધા મુદ્રા ત્વદીયેન પુત્રેણૈવ સમર્પિતા ॥
મમ માતુર્હિ પૂર્વેદ્યુર્જિત્વા નીતો હિ શાટકઃ

ન કેવલં મમૈવૈતદંગુલીયં સમર્પિતમ્ ॥
અન્યેષાં દ્યૂતકર્તૄણાં ભૂરિ તેનાર્પિતં વસુ

રત્નકુપ્યદુકૂલાનિ શૃંગારપ્રભૃતીનિ ચ ॥
ભાજનાનિ વિચિત્રાણિ કાંસ્યતામ્રમયાનિ ચ

નગ્નીકૃત્ય પ્રતિદિનં બધ્યતે દ્યૂતકારિભિઃ ॥
ન તેન સદૃશઃ કશ્ચિદાક્ષિકો ભૂમિમંડલે

અદ્યાવધિ ત્વયા વિપ્ર દુરોદર શિરોમણિઃ ॥
કથં નાજ્ઞાયિ તનયોઽવિનયાનયકોવિદઃ

ઇતિ શ્રુત્વા ત્રપાભારવિનમ્રતરકંધરઃ ॥
પ્રાવૃત્ય વાસસા મૌલિં પ્રાવિશન્નિજમન્દિરમ્

મહાપતિવ્રતામસ્ય પત્ની પ્રોવાચ તામથ ॥
સ દીક્ષિતો યજ્ઞદત્તઃ શ્રૌતકર્મપરાયણઃ

યજ્ઞદત્ત ઉવાચ ॥
દીક્ષિતાયનિ કુત્રાસ્તિ ધૂર્તે ગુણનિધિસ્સુતઃ ॥
અથ તિષ્ઠતુ કિં તેન ક્વ સા મમ શુભોર્મિકા ॥

અંગોદ્વર્તનકાલે યા ત્વયા મેઽઙ્ગુલિતો હૃતા ॥
સા ત્વં રત્નમયી શીઘ્રં તામાનીય પ્રયચ્છ મે

ઇતિ શ્રુત્વાથ તદ્વાક્યં ભીતા સા દીક્ષિતાયની ॥
પ્રોવાચ સ્નાનમધ્યાહ્નીં ક્રિયાં નિષ્પાદયત્યથ

વ્યગ્રાસ્મિ દેવપૂજાર્થમુપહારાદિકર્મણિ ॥
સમયોઽયમતિક્રામેદતિથીનાં પ્રિયાતિથે

ઇદાનીમેવ પક્વાન્નકારણવ્યગ્રયા મયા ॥
સ્થાપિતા ભાજને ક્વાપિ વિસ્મૃતેતિ ન વેદ્મ્યહમ્

દીક્ષિત ઉવાચ ॥
હં હેઽસત્પુત્રજનનિ નિત્યં સત્યપ્રભાષિણિ ॥
યદા યદા ત્વાં સંપૃછે તનયઃ ક્વ ગતસ્ત્વિતિ ॥

તદાતદેતિ ત્વં બ્રૂયાન્નથેદાનીં સ નિર્ગતઃ ॥
અધીત્યાધ્યયનાર્થં ચ દ્વિત્રૈર્મિત્રૈસ્સયુગ્બહિઃ

કુતસ્તે શાટકઃ પત્નિ માંજિષ્ઠો યો મયાર્પિતઃ ॥
લભતે યોઽનિશં ધામ્નિ તથ્યં બ્રૂહિ ભયં ત્યજ

સાંપ્રતં નેક્ષ્યતે સોઽપિ ભૃંગારો મણિમંડિતઃ ॥
પટ્ટસૂત્રમયી સાપિ ત્રિપટી યા મયાર્પિતા

ક્વ દાક્ષિણાત્યં તત્કાંસ્યં ગૌડી તામ્રઘટી ક્વ સા ॥
નાગદંતમયી સા ક્વ સુખકૌતુક મંચિકા

ક્વ સા પર્વતદેશીયા ચન્દ્રકાંતિરિવાદ્ભુતા ॥
દીપકવ્યગ્રહસ્તાગ્રાલંકૃતા શાલભઞ્જિકા

કિં બહૂક્તેન કુલજે તુભ્યં કુપ્યામ્યહં વૃથા ॥
તદાભ્યવહારિષ્યેહમુપયંસ્યામ્યહં યદા

અનપત્યોઽસ્મિ તેનાહં દુષ્ટેન કુલદૂષિણા ॥
ઉત્તિષ્ઠાનય પાથસ્ત્વં તસ્મૈ દદ્યાસ્તિલાંજલિમ્

અપુત્રત્વં વરં નૄણાં કુપુત્રાત્કુલપાંસનાત્ ॥
ત્યજેદેકં કુલસ્યાર્થે નીતિરેષા સનાતની

સ્નાત્વા નિત્યવિધિં કૃત્વા તસ્મિન્નેવાહ્નિ કસ્યચિત્ ॥
શ્રોત્રિયસ્ય સુતાં પ્રાપ્ય પાણિં જગ્રાહ દીક્ષિતઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પ્રથમખણ્ડે સૃષ્ટ્યુપાખ્યાને ગુણનિધિચરિત્રવર્ણનોનામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ