શિવ ગીતા · અધ્યાય 10

શ્રીરામ ઉવાચ
ભગવન્નત્ર જીવોઽસૌ જન્તોર્દેહેઽવતિષ્ઠતે ॥
જાયતે વા કુતો જીવઃ સ્વરૂપં વાસ્ય કિં વદ

દેહાન્તે વ કુત્ર યાતિ ગત્વા વા કુત્ર તિષ્ઠતિ ।
કથમાયાતિ વા દેહં પુનર્નાયાતિ વા વદ

શ્રીભગવાનુવાચ ।
સાધુ પૃષ્ટં મહાભાગ ગુહ્યાદ્ગુહ્યતમં હિ યત્ ।
દેવૈરપિ સુદુર્જ્ઞેયમિન્દ્રાદ્યૈર્વા મહર્ષિભિઃ

અન્યસ્મૈ નૈવ વક્તવ્યં મયાપિ રઘુનન્દન ।
ત્વદ્ભક્ત્યાહં પરં પ્રીતો વક્ષ્યામ્યવહિતઃ શૃણુ

સત્યજ્ઞાનાત્મકોઽનન્તઃ પરમાનન્દવિગ્રહઃ ॥
પરમાત્મા પરં જ્યોતિરવ્યક્તો વ્યક્તકારણમ્

નિત્યો વિશુદ્ધઃ સર્વાત્મા નિર્લેપોઽહં નિરઞ્જનઃ ॥
સર્વધર્મવિહીનશ્ચ ન ગ્રાહ્યો મનસાપિ ચ

નાહઁ સર્વેન્દ્રિયગ્રાહ્યઃ સર્વેષાં ગ્રાહકો હ્યહમ્ ।
જ્ઞાતાહં સર્વલોકસ્ય મમ જ્ઞાતા ન વિદ્યતે

દૂરઃ સર્વવિકારાણાં પરમાણ્વાદિકસ્ય ચ

યતો વાચો નેઇવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ ।
અઆનન્દં બ્રહ્મ માં જ્ઞાત્વા ન બિભેતિ કુતશ્ચન

યસ્તુ સર્વાણિ ભૂતાનિ મય્યેવેતિ પ્રપશ્યતિ ।
માં ચ સર્વેષુ ભૂતેષુ તતો ન્ વિજુગુપ્સતે

યસ્ય સર્વાણિ ભૂતાનિ હ્યાત્મૈવાભૂદ્વિજાનતઃ ।
કો મોહસ્તત્ર કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃ

એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢોત્મા ન પ્રકાશતે ।
દૃશ્યતે ત્વગ્ર્યયા બુદ્ધયા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ

અનાદ્યવિદ્યયા યુક્તસ્તથાપ્યેકોઽહમવ્યયઃ ।
અવ્યાકૃતબ્રહ્મરૂપો જગત્કર્તા મહેશ્વરઃ

જ્ઞાનમાત્રે યથા દૃશ્યમિદં સ્વપ્ને જગત્રયમ્ ।
તદ્વન્મયિ જગત્સર્વં દૃશ્યતેઽસ્તિ વિલીયતે

નાનાવિદ્યાસમાયુક્સ્તો જીવત્વેન વસામ્યહમ્ ।
પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણ્યેવ પઞ્ચ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ચ ॥
મનો બુદ્ધિરહંકારશ્ચિત્તં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્

વાયવઃ પઞ્ચ મિલિતા યાન્તિ લિઙ્ગશરીરતામ્

તત્રાવિદ્યાસમાયુક્તં ચૈતન્યં પ્રતિબિમ્બિતમ્ ॥
વ્યાવહારિકજીવસ્તુ ક્ષેત્રજ્ઞઃ પુરુષોઽપિ વા

સ એવ જગતાં ભોક્તા નાદ્યયો: પુણ્યપાપયોઃ ।
ઇહામુત્ર ગતી તત્ર જાગૃત્સ્વપ્નાદિભોક્તૃતા

યથા દર્પણકાલિમ્ના મલિનં દૃશ્યતે મુખમ્।
તદ્વદન્તઃકરણગૈર્દોષૈરાત્માપિ દૃશ્યતે

પરસ્પરાધ્યાસવશાત્સ્યાદન્તઃકરણાત્મનોઃ ।
એકીભાવાભિમાનેન પરાત્મા દુઃખભાગિઆવ

અધોમુખં ચ તત્રાસ્તિ સૂક્ષ્મં સુષિરમુત્તમમ્ ॥
દહરાકાશમિત્યુક્તં તત્ર જીવોઽવતિષ્ઠતે

વાલાગ્રશતભાગાસ્ય શતધા કલ્પિતસ્ય ચ ।
ભાગો જીવઃ સ વિજ્ઞેયુઃ સ ચાનન્ત્યાય કલ્પતે

કદમ્બકુસુમોદ્વદ્ધકેશરા ઇવ સર્વતઃ ।
પ્રસૃતા હૃદયાન્નાઙયો યાભિર્વ્યાસં શરીરકમ્

હિતં બલં પ્રયચ્છન્તિ તસ્માત્તેન હિતાઃ સ્મૃતાઃ ।
દ્વાસપ્સતિસહસ્રૈસ્તાઃ સંખ્યાતા યોગવિત્તમૈઃ

હૃદયાત્તાસ્તુ નિષ્ક્રાન્તા યથાર્કાદ્રશ્મયસ્તથા ।
એકોત્તરશતં તાસ્તુ મુખ્યા વિષ્વગ્વિનિર્ગતાઃ

વહન્ત્યમ્ભો યથા નદ્યો। નાઙયઃ કર્મફલં તથા ।
અનન્તૈકોર્ધ્વગા નાડી મૂર્ધપર્યન્તમઞ્જસા

પ્રતીન્દ્રિયં દશદશ નિર્ગતા વિષયોન્મુખાઃ ॥
નાઙયઃ શર્માદિહેતુત્વાત્સ્વપ્નાદિફલભુક્તયે

સુષુમ્નેતિ સમાદિષ્ટા તયા ગચ્છન્વિમુચ્યતે ।
તયોપચિતચૈતન્યં જીવાત્માનં વિદુર્બુધાઃ

યથા રાહુરદૃશ્યોઽપિ દૃશ્યતે ચન્દ્રમણ્ડલે ।
તદ્વત્સર્વગતોઽપ્યાત્મા લેઇજુઙ્દેહેઽપિ દૃશ્યતે

દૃશ્યમાને યથા કુમ્ભે"ઘટાકાશોઽપિ દૃશ્યતે ।
તદ્ભત્સર્વગતોઽપ્યાત્મા લિઙ્ગદેહેઽપિ દૃશ્યતે

નિશ્ચલઃ પરિપૂર્ણોપિ ગચ્છતીત્યુપચર્યતે ।
જાગ્રત્કાલે યથા જ્ઞેયમભિવ્યક્તવિશેષધીઃ

વ્યાપ્નોતિ નિષ્ક્રિયઃ સર્વાન્ ભાનુર્દશ દિશો યથા ।
નાડીભિર્વૃત્તયો યાન્તિ લિઙ્ગદેહસમુદ્ભવાઃ

તત્તત્કર્માનુસારેણ જાગ્રદ્ભોગોપલબ્ધયે ।
ઇદં લિઙ્ગશરીરાખ્યમામોક્ષં ન વિનાશયતિ

આત્મજ્ઞાનેન નષ્ટેઽસ્મિન્સાવિદ્યે સ્વશરીરકે ।
અઆત્મસ્વરૂપાવસ્થાનં મુક્તિરિત્યભિધીયતે

ઉત્પાદિતે ઘટે યદ્વદ્ધટાકાશત્વમૃચ્છતિ ।
ઘટે નષ્ટે યથાકાશં સ્વરૂપેણાવતિષ્ઠતે

જાગ્રત્કર્મક્ષયવશાત્સ્વપ્નભોગ ઉપસ્થિતે ।
બોધ્યાવસ્થાં તિરોધાય દેહાદ્યાશ્રયલક્ષણામૂ

કર્મોદ્ભાવિતસંસ્કારસ્તત્ર સ્વપ્નરિરંસયા ।
અવસ્થાં ચ પ્રયાત્યન્યાં માયાવી ચાત્મમાયાયા

ઘટાદિવિષયાન્સર્વાન્બુદ્ધ્યાદિકરણાનિ ચ ।
ભૂતાનિ કર્મવશતો વાસનામાત્રવસ્થિતાન્

એતાન્પશયન્સ્વયંજ્યોતિઃ સાક્ષ્યાત્મા વ્યવતિષ્ઠતે

અત્રાન્તઃકરણાદીનાં વાસનાદ્વાસનાત્મતા ।
વાસનામાત્રસાક્ષિત્વં તેન તચ્ચ પરાત્મનઃ

વાસનાભિઃ પ્રપઞ્ચોઽત્ર દૃશયતે કર્મચોદિતઃ ॥
જાગ્રદ્ભૂમૌ યથા તદ્વત્કર્તૃકર્મક્રિયાત્મકઃ

નિઃશેષબુદ્ધિસાક્ષ્યાત્મા સ્વયમેવ પ્રકાશતે ।
વાસનામાત્રસાક્ષિત્વં સાક્ષિણઃ સ્વાપ ઉચ્યતે

ભૂતજન્મનિ યદ્ભૂતં કર્મ તદ્વાસનાવશાત્ ॥
નેદીયસ્ત્વાદ્વયસ્યાદ્યે સ્વપ્નં પ્રાયઃ પ્રપશયતિ

મધ્યે વયસિ કાર્કશ્યાત્કરણાનામિહાદિતઃ ।
પ્રાયેણ વીક્ષતે સ્વપ્નં વાસનાકર્મણોર્વશાત્

ઇયાસુઃ પરલોકં તુ કર્મ વિદ્યાદિસંભૃતમ્ ॥
ભાવિની જન્મનો રૂપં સ્વપ્ન અઆત્મા પ્રપશયતિ

યદ્વત્પ્રપતનાચ્છ્યે: શ્રાન્તો ગગનમણ્ડલે ।
આકુઞ્ચ્ય પક્ષૌ યતતે નીડે નિલયનાયૂ ની:

એવ જાગ્રત્સ્વપનભૂમૌ શ્રાન્ત અઆત્માઽભિસચરન્ ॥
આર્પીતકરણગ્રામઃ કારણેનૈતિ ચૈકતામ્

નાડીમાર્ગૈરિન્દ્રિયાણામાકૃષ્યાદાય વાસનાઃ ।
સર્વં ગ્રસિત્વા કાર્ય ચ વિજ્ઞાનાત્મા વિલીયતે

ઈશ્વરાખ્યેઽવ્યાકૃતેઽથ યથા સુખમયો ભવેત્ ॥
કૃત્સ્નપ્રપઞ્ચવિલયસ્તથા ભવતિ ચાત્મનઃ

યોષિતઃ કામ્યમાનાયાઃ સંભોગાન્તે યથાસુખમ્ ।
સ અઆનન્દમયોઽબાહ્યો નાન્તરઃ કેવલસ્તથા

પ્રાજ્ઞાત્માનં સમાસાદ્ય વિજ્ઞાનાત્મા તથૈવ સઃ ।
વિજ્ઞાનાત્મા કારણાત્મા તથા તિષ્ઠન્નથાપિ સઃ

અવિદ્યાસૂક્ષ્મવૃત્ત્યાનુભવત્યેવ યથા સુખમ્ ॥
તથાહં સુખમસ્વાપ્સં નૈવ કિંચિદવેદિષમ્

અજ્ઞાનમપિ સાક્ષ્યાદિવૃત્તિભિશ્ચાનુભૂતયે ।
ઇત્યેવં પ્રત્યભિજ્ઞાપિ પશ્ચાત્તસ્યોપજાયતે

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાખ્યમેવેહામુત્ર લોકયોઃ ।
પશ્ચાત્કર્મવશાદેવ વિસ્ફુલિઙ્ગા, ઇવાનલાત્।
જાયન્તે કારણાદેવ મનોબુદ્ધ્યાદિકાનિ તુ

પયઃપૂર્ણઘટો યદ્વન્નિમગ્નઃ સલિલાશયે ॥
તૈરેવોદ્ધૃત અઆયાતિ વિજ્ઞાનાત્મા તથૈત્યજાત્

વિજ્ઞાનાત્મા કારણાત્મા તથા તિષ્ઠંસ્તથાપિ સઃ ।
દૃશ્યતે સર્વમેષ્વેવ નષ્ટેષ્વાયાત્યદૃશ્યતામ્

એકાકારોઽર્યમા તત્તત્કાર્યેષ્વેવં પરઃ પુમાન્ ।
કૂટસ્થો દૃશ્યતે તદ્વદ્ગચ્છત્યાગચ્છતીવ સઃ

મોહમાત્રાન્તરાયત્વાત્સર્વં તસ્યોપપદ્યતે ।
દેહાદ્યતીત અઆત્માપિ સ્વયંજ્યોતિઃ સ્વભાવતઃ ।
એવં જીવસ્વરૂપં તે પ્રોક્તં। દશરથાત્મજ