શિવ ગીતા · અધ્યાય 11

શ્રી ભગવાનુવાચ ।
દેહાન્તરગતિં તસ્ય પરલોકગતિં તથા ।
વક્ષ્યામિ નૃપશાર્દૂલ મત્તઃ શૃણુ સમાહિતઃ

ભુક્તં પીતં યતસ્તત્ર તદ્રસાદામબન્ધનમ્ ।
સ્થૂલદેહસ્ય લિઙ્ગસ્ય તેન જીવનધારણમ્

વ્યાધિના જરયા વાપિ પીડ્યતે જાઠરોઽનલઃ ।
શ્લેષ્મણા તેન ભુક્તાન્નં પીતં વા ન પચત્યલમ્

ભુક્તપીતરસાભાવાત્તદા શુષ્યન્તિ ધાતવઃ ।
ભુક્તપીતરસેનૈવ દેહે લિમ્પન્તિ વાયવઃ

સમીકરોતિ યત્તસ્માત્સમાનો વાયુરુચ્યતે ।
તદાનીં તદ્રસાભાવાદામબન્ધનહાનિતઃ

પરિપક્વરસત્વેન યથા ગૌરવતઃ ફલમૂ ।
સ્વયમેવ પતત્યાશુ તથા લિઙ્ગં તનોર્વ્રજેત્

તત્તત્સ્થાનાદપાકૃષ્ય હૃષીકાણાં ચ વાસનાઃ ।
આધ્યાત્મિકાધિભૂતાનિ હૃત્પઝે ચૈકતાં ગતઃ

તતોઽધ્વગઃ પ્રાણવાયુઃ સંયુક્તો નવવાયુભિઃ ।
ઊર્ધ્વોચ્છ્વાસિ ભવત્યેષ ભવત્યેષ તથા તેનૈકતાં ગતઃ

ચક્ષુષોર્વાપિ મૂર્ધ્નો વા નાડીમાર્ગં સમાશ્રિતઃ ।
વિદ્યાકર્મસમાયુક્તો વાસનાભિશ્ચ સંયુતઃ ॥
પ્રાજ્ઞાત્માનં સમાશ્રિત્ય વિજ્ઞાનાત્મોપસર્પતિ

યથા કુમ્ભો નીયમાનો દેશાદ્દેશાન્તરં પ્રતિ।
ખપૂર્ણ એવ સર્વત્ર સ અઆકાશોઽપિ તત્ર તુ

ઘટાકાશાખ્યતાં યાતિ તદ્વલ્લિઙં પરાત્મનઃ

પુનર્દેહાન્તરં યાતિ યથા કર્માનુસારતઃ ।
અઆમોક્ષાત્સંચરત્યેવં મત્સ્યઃ કૂલદ્વયં યથા

પાપભોગાય ચેન્દ્રચ્છેદ્યમદૂતૈરધિષ્ઠિતઃ ।
યાતનાદેહમાશ્રિત્ય નરકાનેવ કેવલમ્

ઇષ્ટાપૂર્તાનિ કર્માણિ યોઽનુતિષ્ઠતિ સર્વદા ।
પિતૃલોકં વ્રજત્યેષ યામમાશ્રિત્ય બર્હિષઃ

ધૂમં રાત્રિં ગતઃ કૃષ્ણપક્ષં તસ્માચ્ચ દક્ષિણમ્ ।
અયનં ચ તતો લોકં પિતૃણાં ચ તતઃ પરમ્ ।
ચન્દ્રલોકે દિવ્યદેહં પ્રાધ્ય ભુઙ્ક્તે પરાં શ્રિયમ્

તત્ર ચન્દ્રસમાનોઽસૌ યાવત્કર્મફલં વસેત્ ।
તથૈવ કર્મશેષેણ યથેતં પુનરાવ્રજેત્

વપુર્વિહાય જીવત્વમાસાદ્યાકાશમેતિ સઃ ।
આકાશાદ્વાયુષ્માગત્ય વાયોરમ્ભો બ્રજત્યથ

અભ્દ્યો મેઘં સમાસાદ્ય તતો વૃષ્ટિર્ભવેદસૌ ।
તતો ધાન્યાનિ ભક્ષ્યાણિ જાયતે કર્મચોદિતઃ

યોનિમન્યે પ્રપદ્યન્તે શરીરત્વાચ દેહિનઃ ।
મુક્તિમન્યે તુ સંયાન્તિ યથાકર્મ યથાશ્રુતમ્

તતોઽન્નત્વં સમાસાદ્ય પિતૃભ્યાં ભુજ્યતે પરમ્ ।
તતઃ શુક્રં રજશ્ચૈવ ભૂત્વા ગર્ભોઽભિજાયતે

તતઃ કર્માનુસારેણ ભવેત્સ્ત્રીપુંનપુંસકઃ ।
એવં જીવગતિઃ પ્રોક્તા મુક્તિં તસ્ય વદામિ તે

યસ્તુ શાન્ત્યાદિયુક્તઃ સન્ સદા વિદ્યારતો ભવેત્।
સ યાતિ દેવયાનેન બ્રહ્મલોકાવધિં નરઃ

અર્ચિર્ભૂત્વા દિનં પ્રાપ્ય શુક્લપક્ષમથો વ્રજેત્ ॥
ઉત્તરાયણમાસાદ્ય સંવત્સરમથો વ્રજેત્

આદિત્યચન્દ્રલોકો તુ વિદ્યુલ્લોકમતઃ પરમ્ ।
અથ દિવ્યઃ પુમાન્કશ્ચિદ્બ્રહ્મલોકાદિહૈતિ સઃ

દિવ્યે વપુષિ સંધાય જીવમેવં નયત્યસૌ

બ્રહ્મલોકે દિવ્યદેહે ભુક્ત્વા ભોગાન્યથેપ્સિતાન્ ।
તત્રોષિત્વા ચિરં કાલં બ્રહ્મણા સહ મુચ્યતે

શુદ્ધબ્રહ્મરતો યસ્તુ ન સ યાત્યેવ કુત્રચિત ।
તસ્ય પ્રાણા વિલીયન્તે જલે સૈન્ધવખિલ્યવત્

સ્વપ્નદૃષ્ટા યથા સૃષ્ટિઃ પ્રબુદ્ધસ્ય વિલીયતે ।
બ્રહ્મજ્ઞાનવતસ્તદ્વદ્વિલીયન્તે તદૈવ તે ॥
વિદ્યાકર્મવિહીનો યસ્તૃતીયં સ્થાનમેતિ સઃ

ભુક્ત્વા ચ નરકાન્ઘોરાન્મહારૌરવરૌરવાન્ ।
પશ્ચાત્પ્રાક્તનશેષેણ ક્ષુદ્રજન્તુર્ભવેદસૌ

યૂકામશકદંશાદિ જન્માસૌ લભતે ભુવિ ।
એવં જીવગતિઃ પ્રોક્તા કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ

રામ ઉવાચ ।
ભગવન્યત્ત્વયા પ્રોક્તં ફલં તુ જ્ઞાનકર્મણોઃ ।
બ્રહ્મલોકે ચન્દ્રલોકે ભુઙ્ક્તે ભોગાનિતિ પ્રભો

ગન્ધર્વાદિષુ લોકેષુ કથં ભોગઃ સમીરિતઃ ॥
દેવત્વં પ્રાપ્નુયાત્કશ્ચિત્કશ્ચિદિન્દ્રત્વમેવ ચ

એતત્કર્મફલં વાસ્તુ વિદ્યાફલમથાપિ વા ।
તદ્બ્રૂહિ ગિરિજાકાન્ત તત્ર મે સંશયો મહાન્

શ્રીભગવાનુવાચ ।
તદ્વિદ્યાકર્મણોરેવાનુસારેણ ફલમ્ ભવેત્ ॥
યુવા ચ સુન્દરઃ શૂરોનીરોગો બલવાન્ભવેત્

સપ્તદ્વીપાં વસુમતીં ભુઙ્ક્તે નિષ્કણ્ટકં યદિ।
સ પ્રોક્તો માનુષાનન્દસ્તસ્માચ્છતગુણો મતઃ

મનુષ્યસ્તપસા યુક્તો ગન્ધર્વો જાયતેઽસ્ય તુ ॥
તસ્માચ્છતગુણો દેવગન્ધર્વાણાં ન સંશયઃ

એવં શતગુણાનન્દ ઉત્તરોત્તરતો ભવેત્ ।
પિતૃણાં ચિરલોકાનામાજાનસુરસંપદામૂ

દેવતાનામથેન્દ્રસ્ય ગુરોસ્તદ્વત્પ્રજાપતેઃ ।
બ્રહ્મણશ્ચૈવમાનન્દાઃ પુરસ્તાદુત્તરોત્તરમ્

જ્ઞાનાધિક્યાત્સુખાધિક્યં નાન્યદસ્તિ સુરાલયે ।
શ્રોત્રિયોઽવૃજિનોઽકામહતો યશ્ચ દ્વિજો ભવેત્

તસ્યાપ્યેર્વ સમાખ્યાતા આનન્દાશ્ચોત્તરોત્તરમૂ ।
અઆત્મજ્ઞાનાત્પરં નાસ્તિ તસ્માદ્દશરથાત્મજ

બ્રાહ્મણઃ કર્મભિનૈવ વર્ધતે નૈવ હીયતે ॥
ન લભ્યઃ પાતકેનૈવ કર્મણા જ્ઞાનવાન્યદિ

તસ્માત્સર્વાધિકો વિપ્રો જ્ઞાનવાનેવ જાયતે ।
જ્ઞાત્વા યઃ કુરુતે કર્મ તસ્યાક્ષય્યફલં ભવેત્

યત્ફલં લભતે મર્ત્યઃ કૌટિબ્રાહ્મણભોજનૈઃ ।
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ જ્ઞાનિનં યસ્તુ ભોજયેત્

જ્ઞાનવન્તં દ્વિજં યસ્તુ દ્વિષ્યતે ચ નરાધમઃ ॥
સ શુષ્યમાણો મ્રિયતે યસ્માદીશ્વર એવ સઃ

ઉપાસકો ન યાત્યેવ યસ્માત્પુનરધોગતિમૂ ।
ઉપાસનરતો ભૂત્વા તસ્માદાસ્સ્વ સુખી નૃપ