શિવ ગીતા · અધ્યાય 9

શ્રીભગવાનુવાચ।
દેહસ્વરૂપં વક્ષ્યામિ શ્રૃંણુષ્વાવહિતો નૃપ ।
મત્તો હિ જાયતે વિશ્વં મયૈવૈતત્પ્રધાર્યતે ॥
મય્યેવેદમધિષ્ઠાને લીયતે શુક્તિરૌપ્યવત્

અહં તુ નિર્મલઃ પૂર્ણઃ સચ્ચિદાનન્દવિગ્રહઃ ।
અસઙ્ગો નિરહંકારઃ શુદ્ધં બ્રહ્મ સનાતનમ્

અનાદ્યવિદ્યાયુક્તઃ સન્ જગત્કારણતાં વ્રજે

અનિર્વાંચ્યા મહાવિદ્યા ત્રિગુણા પરિણામિની ।
રજઃ સત્વં તમશ્ચેતિ તદ્ગુણાઃ પરિકીર્તિતાઃ

સત્વં શુક્લં સમાદિષ્ટં સુખજ્ઞાનાસ્પદં નૃણામ્ ।
દુઃખાસ્પદં રક્તવર્ણં ચઞ્ચલં ચ રજો મતમ્

તમઃ કૃષ્ણં જડં પ્રોક્તમુદાસીનં સુખાદિષુ

અતો મમ સમાયોગાચ્છક્તિઃ સા ત્રિગુણાત્મિકા ॥
અધિષ્ઠાને ચ મય્યેવ ભજતે વિશ્વારૂપતામ્ ।
શુક્તૌ રજતવદ્રજ્જૌ ભુજઙ્ગો યદ્વદેવ તુ

આકાશાદીનિ જાયન્તે મત્તો ભૂતાનિ માયયા ।
તૈરારબ્ધમિદં સર્વં દેહોઽયં પાઞ્ચભૌતિકઃ

પિતૃભ્યામશિતાદન્નાત્ષટ્કોશં જાયતે વપુઃ ॥
સ્નાયવોઽસ્થીનિ મજ્જા ચ જાયન્તે પિતૃતસ્તથા

ત્વઙ્માસશોણિતમિતિ માતૃતશ્ચ ભવન્તિ હિ ।
ભાવાઃ સ્યુઃ ષડ્વિધાસ્તસ્ય માતૃજાઃ પિતૃજાસ્તથા ।
રસજા આત્મજાઃ સપ્ત સંભૂતાઃ સ્વાત્મજાસ્તથા

મૃદવઃ શોણિતં મેદો મજ્જ્ઞા પ્લીહા યકૃદ્ગુદમ્ ।
હૃન્નાભીત્યેવમાદ્યાઃ સ્યુર્ભાવા માતૃભવા મતાઃ

શ્મશ્રુરોમકચસ્નાયુશિરાધમનયો નખાઃ ॥
દશનાઃ શુક્રમિત્યાદિસ્થિરાઃ પિતૃસમુદ્ભવાઃ

શરીરોપચિતિર્વર્ણો વૃદ્ધિસ્તૃપ્તિર્બલં સ્થિતિઃ ।
અલોલુપત્વમુત્સાહ ઇલ્યાદીન્રસજાન્વિદુઃ

ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુ:ખં ધર્માધર્મોં ચ ભાવના।
પ્રયત્નો જ્ઞાનમાયુશ્ચેન્દ્રિયાણીત્યેવમાત્મજાઃ

જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ શ્રવણં સ્પર્શનં દર્શનં તથા ।
રસનં ઘ્રાણમિત્યાહુઃ પઞ્ચ તેષાં ચ ગોચરાઃ

શબ્દઃ સ્પર્શસ્તથા રૂપં રસો ગન્ધ ઇતિ ક્રમાત્ ॥
વાક્કરાઙ્ઘ્રિગુદોપસ્થાન્યાહુઃ કર્મેન્દ્રિયાણિ હિ

વચનાદાનગમનવિસર્ગતયઃ ક્રમાત્।
કમેંન્દ્રિયાણાં જાનીયાન્મનશ્ચૈવોભયાત્મકમ્

ક્રિયાસ્તેષાં મનોબુદ્ધિરહંકારસ્તતઃ પરમ્ ॥
અન્તઃકરણમિત્યાહુશ્ચિત્તં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્

સુખં દુઃખં ચ વિષયૌ વિજ્ઞેયૌ મનસઃ ક્રિયાઃ ।
સ્મૃતિભીતિવિકલ્પાદ્યા બુદ્ધિઃ સ્યાન્નિશ્ચયાત્મિકા ।
અહં મમેત્યહંકારશ્ચિર્ત્ત ચેતયતે યતઃ

સત્વાખ્યમન્તઃકરણં ગુણભેદાત્રિધા મતમ્ ।
સત્વં રજસ્તમ ઇતિ ગુણાઃ સત્વાત્તુ સાત્વિકાઃ

અઆસ્તિક્યશુદ્ધિધર્મૈક્રુચિપ્રભૃતયો મતાઃ ॥
રજસો રાજસા ભાવાઃ કામક્રોધમદાદયઃ

નિદ્રાલસ્યપ્રમાદાદિવઞ્ચનાદ્યાસ્તુ તામસાઃ ॥
પ્રસન્નેન્દ્રિયતારોગ્યાનાલસ્યાદ્યાસ્તુ સત્વજાઃ

દેહો માત્રાત્મકસ્તસ્માદ્વાદત્તે તદ્ગુણાનિમાન્
શબ્દઃ શ્રોત્રં મુખરતા વૈચિત્ર્યં સૂક્ષ્મતા ધૃતિઃ

બલં ચ ગગનાદ્વાયોઃ સ્પર્શશ્ચ સ્પર્શનેન્દ્રિયમ્ ॥
ઉત્ક્ષેપણમપક્ષેપાકુઞ્ચને ગમનં તથા

પ્રસારણમિતીમાનિ પઞ્ચ કર્મ્માણિ રૂક્ષતા ।
પ્રાણાપાનૌ તથા વ્યાનસમાનોદાનસંજ્ઞકાન્ ॥ ૨૫ ।
નાગં કૂર્મ ચ કૃકલં દેવદત્તં ધનંજયમ્ ।
દશૈતા વાયુવિકૃતીસ્તથા ગૃહ્ણાતિ લાઘવમ્

તેષાં મુખ્યતરઃ પ્રાણો નાભેઃ કણ્ઠાદવસ્થિતઃ ।
ચરત્યસૌ નાસિકયોર્નાભૌ હૃદયપઙ્કજે

શબ્દોચ્ચારણનિશ્વાસોચ્છ્વાસાદેરપિ કારણમ્

અપાનસ્તુ ગુદે મેણ્ઢ્રે કટિજઙ્ગોદરેષ્વપિ ।
નાભિકણ્ઠે વન્હ્ક્ષણયોરૂરુજાનુષુ તિષ્ઠતિ ।
તસ્ય મૂત્રપુરીષાદિવિસર્ગઃ કર્મ કીર્તિતમ્

વ્યાનોઽક્ષિશ્રોત્રગુલ્ફેષુ જિહૃઆ ઘ્રાણેષુ તિષ્ઠતિ ।
પ્રાણાયામધૃતિત્યાગગ્રહણાદ્યસ્ય કર્મ ચ

સૂમાની વ્યાપ્યુય નિખિલે શરીરં વહ્નિના સહ ।
દ્વિઃસસતિસહસ્રેષુ નાડીરન્ધ્રેષુ સંચરન્

ભુક્તપીતરસાન્સમ્યગાનયન્દેહપુષ્ટિકૃત્।
ઉદાનઃ પાદયોરાસ્તે હસ્તયોરઙ્ગસન્ધિષુ

કર્માસ્ય દેહોન્નયનોત્ક્રમણાદિ પ્રકીર્તિતમ્ ।
ત્વગાદિધાતૂનાશ્રિત્ય પઞ્ચ નાગાદયઃ સ્થિતાઃ

ઉદ્ભારાદિ નિમેષાદિ ક્ષુત્પિપાસાદિકં ક્રમાત્ ।
તન્દ્રી પ્રકૃતિશોકાદિ તેષાં કર્મ પ્રકીર્તિતમ્

અગ્નેસ્તુ રોચકં રૂપં દીપ્તં પાકં પ્રકાશતામ્ ।
અમર્ષતીક્ષ્ણસૂક્ષ્માણામોજસ્તેજસ્તુ શૂરતામ્

મેધાવિતાં તથા દત્તે જલાત્તુ રસનં રસમ્ ।
શૈત્યં સ્નેહં દ્રવં સ્વેદં ગાત્રાદિમૃદુતામપિ

ભૂમેર્ધાણેન્દ્રિર્ય ગન્ધૈ સ્થૈર્યં ધૈર્યં ચ ગૌરવમ્।
ત્વગસૃઙ્માંસમેદોઽસ્થિમજ્જાશુક્રાણિ ધાતવઃ

અન્નં પુંસાશિતં ત્રેધા જાયતે જઠરાગ્નિના ॥
મલં સ્થવિષ્ઠો ભાગઃ સ્યાન્મધ્યમો માંસતાં વ્રજેત્ ॥
મનઃ કનિષ્ઠો ભાગઃ સ્યાત્તસ્માદન્નમયં મનઃ

અપાં સ્થવિષ્ઠો મૂત્રં સ્યાન્મધ્યમો રુધિરં ભવેત્ ॥
કનિષ્ઠભાગઃ પ્રાણઃ સ્યાત્તસ્માત્પ્રાણો જલાત્મકઃ

તેજસોઽસ્થિ સ્થવિષ્ઠઃ સ્યાન્મજ્જામધ્યસમુદ્ભવઃ ।
કનિષ્ઠા વાઙ્મતા તસ્માત્તેજોઽબન્નાત્મકં જગત્

લોહિતાજ્જાયતે માંસં મેદો માંસસમુદ્ભવમ્ ।
મેદસોઽસ્થીનિ જાયન્તે મજ્જા વાસ્થિસમુદ્ભવઃ

નાડ્યોઽપિ માંસસંઘાતાચ્છુક્રં મજ્જાસમુદ્ભવમ્

વાતપિત્તકફાશ્ચાત્ર ધાતવઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ।
દશાઞ્જલિં જલં જ્ઞેયં રસસ્યાઞ્જલયો નવ

રક્તસ્યાષ્ટૌ પુરીષસ્ય સપ્ત હિ શ્લેષ્મણશ્ચ ષટ્ ॥
પિત્તસ્ય પઞ્ચચત્વારો મૂત્રસ્યાઞ્જલયસ્ત્રયઃ

વસાયા મેદસો દ્વૌ તુ મજ્જા ત્વઞ્જલિસંમિતઃ ।
અર્ધાઞ્જલિ તથા શુક્રં તદેવ બલમુચ્યતે

અસ્થ્નાં શરીરે સંખ્યા સ્યાત્ષષ્ટિયુક્તં શતત્રયમ્ ॥
જલજાનિ કપાલાનિ રુચકાસ્તરણાનેઇ ચ ।
નલકાનીતિ તાન્યાહુઃ પઞ્ચધાર્સ્થીનિ સૂરયઃ

દ્વે શતે ત્વસ્થિસંધીનાં સ્યાતાં તત્ર દશોત્તરે ।
રૌરવાઃ પ્રસરાઃ સ્કન્ધસેચનાઃ સ્યુરુલૂખલાઃ

સમુદ્ગા મણ્ડલાઃ શઙ્ખાવર્તા વામનકુણ્ડલાઃ ॥
ઇત્યષ્ટધા સમુદ્દિષ્ટાઃ શરીરેષ્વસ્થિસંધયઃ

સાર્ધકોટેઇત્રયં રોમ્ણાં શ્મશ્રુકેશાસ્ત્રીલક્ષકાઃ ।
દેહસ્વરૂપમેવં તે પ્રોક્તં દશરથાત્મજ ।
યસ્માદસારો નાસ્ત્યેવ પદાર્થો ભુવનત્રયે

દેહેઽસ્મિન્નભિમાનેન ન મહોપાયબુદ્ધયઃ ।
અહંકારેણ પાપેન ક્રિયન્તે હન્ત સાંપ્રતમ્

તસ્માદેતત્સ્વરૂપં તુ વિબોદ્ધવ્યં મનીષિણા