શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.1.3

૪.૧.૩ ઐન્દ્રવાયવગ્રહઃ
વાગ્ઘ વા અસ્યૈન્દ્રવાયવઃ । એતન્ન્વધ્યાત્મમિન્દ્રો હ યત્ર વૃત્રાય વજ્રમ્પ્રજહાર સોઽબલીયાન્મન્યમાનો નાસ્તૃષીતીવ બિભ્યન્નિલયાં ચક્રે તદેવાપિ દેવા અપન્યલયન્ત -

તે હ દેવા ઊચુઃ । ન વૈ હતં વૃત્રં વિદ્મ ન જીવં હન્ત ન એકો વેત્તુ યદિ હતો વા વૃત્રો જીવતિ વેતિ -

તે વાયુમબ્રુવન્ । અયં વૈ વાયુર્યોઽયં પવતે વાયો ત્વમિદં વિદ્ધિ યદિ હતો વા વૃત્રો જીવતિ વા ત્વં વૈ ન આશિષ્ઠોઽસિ યદિ જીવિષ્યતિ ત્વમેવ ક્ષિપ્રમ્પુનરાગમિષ્યસીતિ -

સ હોવાચ । કિં મે તતઃ સ્યાદિતિ પ્રથમવષટ્કાર એવ તે સોમસ્ય રાજ્ઞ ઇતિ તથેત્યેયાય વાયુરૈદ્ધતં વૃત્રં સ હોવાચ હતો વૃત્રો યદ્ધતે કુર્યાત્ તત્કુરુતેતિ -

તે દેવા અભ્યસૃજ્યન્ત । યથા વિત્તિં વેત્સ્યમાના એવં સ યમેકોઽલભત સ એકદેવત્યોઽભવદ્યં દ્વૌ સ દ્વિદેવત્યો યં બહવઃ સ બહુદેવત્યસ્તદ્યદેનમ્પાત્રૈર્વ્યગૃહ્ણત તસ્માદ્ગ્રહા નામ -

સ એષામાપૂયત્ । સ એનાઞ્છુક્તઃ પૂતિરભિવવૌ સ નાલમાહુત્યા આસ નાલં ભક્ષાય -

તે દેવા વાયુમબ્રુવન્ । વાયવિમં નો વિવાહીમં નઃ સ્વદયેતિ સ હોવાચ કિં મે તતઃ સ્યાદિતિ ત્વયૈવૈતાનિ પાત્રાણ્યાચક્ષીરન્નિતિ તથેતિ હોવાચ યૂયં તુ મે સચ્યુપવાતેતિ -

તસ્ય દેવાઃ । યાવન્માત્રમિવ ગન્ધસ્યાપજઘ્નુસ્તં પશુષ્વદધુઃ સ એષ પશુષુ કુણપગન્ધસ્તસ્માત્કુણપગન્ધાન્નાપિગૃહ્ણીત સોમસ્ય હૈષ રાજ્ઞો ગન્ધઃ -

નો એવ નિષ્ઠીવેત્ । તસ્માદ્યદ્યપ્યાસક્ત ઇવ મન્યેતાભિવાતં પરીયાચ્છ્રીર્વૈ સોમઃ પાપ્મા યક્ષ્મઃ સ યથા શ્રેયસ્યાયતિ પાપીયાન્પ્રત્યવરોહેદેવં હાસ્માદ્યક્ષ્મઃ પ્રત્યવરોહતિ -

અથેતરં વાયુર્વ્યવાત્ । તદસ્વદયત્તતોઽલમાહુત્યા આસાલં ભક્ષાય તસ્માદેતાનિ નાનાદેવત્યાનિ સન્તિ વાયવ્યાનીત્યાચક્ષતે સોઽસ્યૈષ પ્રથમવષટ્કારશ્ચ સોમસ્ય રાજ્ઞ એતાન્યુ એનેન પાત્રાણ્યાચક્ષતે -

ઇન્દ્રો હ વા ઈક્ષાં ચક્રે । વાયુર્વૈ નોઽસ્ય યજ્ઞસ્ય ભૂયિષ્ઠભાગ્યસ્ય પ્રથમવષટ્કારશ્ચ સોમસ્ય રાજ્ઞ એતાન્યુ એનેન પાત્રાણ્યાચક્ષતે હન્તાસ્મિન્નપિત્વમિચ્છા ઇતિ -

સ હોવાચ । વાયવા માઽસ્મિન્ગ્રહે ભજેતિ કિં તતઃ સ્યાદિતિ નિરુક્તમેવ વાગ્વદેદિતિ નિરુક્તં ચેદ્વાગ્વદેદા ત્વા ભજામીતિ તત એષ ઐન્દ્રવાયવો ગ્રહોઽભવદ્વાયવ્યો હૈવ તતઃ પુરા -

સ ઇન્દ્રોઽબ્રવીત્ । અર્ધં મેઽસ્ય ગ્રહસ્યેતિ તુરીયમેવ ત ઇતિ વાયુરર્ધમેવ મ ઇતીન્દ્રસ્તુરીયમેવ ત ઇતિ વાયુઃ -

તૌ પ્રજાપતિં પ્રતિ પ્રશ્નમેયતુઃ । સ પ્રજાપતિર્ગ્રહં દ્વેધા ચકાર સ હોવાચેદં વાયોરિત્યથ પુનરર્ધં દ્વેધા ચકાર સ હોવાચેદં વાયોરિતીદં તવેતીન્દ્રતુરીયમેવ ભાજયાંચકાર યદ્વૈ ચતુર્થં તત્તુરીયં તત એષ ઐન્દ્રતુરીયો ગ્રહોઽભવત્ -

તસ્ય વા એતસ્ય ગ્રહસ્ય । દ્વે પુરોરુચૌ વાયવ્યૈવ પૂર્વા ઐન્દ્રવાયવ ઉત્તરા દ્વે અનુવાક્યે વાયવ્યૈવ પૂર્વૈન્દ્રવાયવ્યુત્તરા દ્વૌ પ્રૈષૌ વાયવ્ય એવ પૂર્વ ઐન્દ્રવાયવ ઉત્તરો દ્વે યાજ્યે વાયવ્યૈવ પૂર્વૈન્દ્રવાયવ્યુત્તરૈવમેનં તુરીયં તુરીયમેવ ભાજયાંચકાર -

સ હોવાચ । તુરીયંતુરીયં ચેન્મામબીભજુસ્તુરીયમેવ તર્હિ વાઙ્નિરુક્તં વદિષ્યતીતિ તદેતત્તુરીયં વાચો નિરુક્તં યન્મનુષ્યા વદન્ત્યથૈતત્તુરીયં વાચોઽનિરુક્તં યત્પશવો વદન્ત્યથૈતત્તુરીયં વાચોઽનિરુક્તં યદ્વયાંસિ વદન્ત્યથૈતત્તુરીયં વાચોઽનિરુક્તં યદિદં ક્ષુદ્રં સરીસૃપં વદતિ -

તસ્માદેતદૃષીણાભ્યનૂક્તમ્ । ચત્વારિ વાક્પરિમિતા પદાનિ તાનિ વિદુર્બ્રાહ્મણા યેમનીષિણઃ। ગુહા ત્રીણિ નિહિતા નેઙ્ગયન્તિ તુરીયં વાચો મનુષ્યા વદન્તીતિ -

અથાતો ગૃહ્ણાત્યેવ । આ વાયો ભૂષ શુચિપા ઉપ નઃ સહસ્રં તે નિયુતો વિશ્વવાર ઉપો તેઽઅન્ધો મદ્યમયામિ યસ્ય દેવ દધિષે પૂર્વપેયં વાયવે ત્વેતિ -

અથાપગૃહ્ય પુનરાનયતિ । ઇન્દ્રવાયૂ ઇમે સુતા ઉપ પ્રયોભિરાગતમ્। ઇન્દવો વામુશન્તિ હિ । ઉપયામગૃહીતોઽસિ વાયવ ઇન્દ્રવાયુભ્યાં ત્વૈષ તે યોનિઃ સજોષોભ્યાં ત્વેતિ સાદયતિ સ યદાહ સજોષોભ્યાં ત્વેતિ યો વૈ વાયુઃ સ ઇન્દ્રો ય ઇન્દ્રઃ સ વાયુસ્તસ્માદાહૈષ તે યોનિઃ સજોષોભ્યાં ત્વેતિ -