શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 3.8.4

૩.૮.૪.
ત્રીણિ હ વૈ પશોરેકાદશાનિ । એકાદશ પ્રયાજા એકાદશાનુયાજા એકાદશોપયજો દશ પાણ્યા અઙ્ગુલયો દશ પાદ્યા દશ પ્રાણાઃ પ્રાણ ઉદાનો વ્યાન ઇત્યેતાવાન્વૈ પુરુષો યઃ પરાર્ધ્યઃ પશૂનાં યં સર્વેઽનુ પશવઃ -

તદાહુઃ । કિં તદ્યજ્ઞે ક્રિયતે યેન પ્રાણઃ સર્વેભ્યોઽઙ્ગેભ્યઃ શિવ ઇતિ -

યદેવ ગુદં ત્રેધા કરોતિ । પ્રાણો વૈ ગુદઃ સોઽયં પ્રાઙાતતસ્તમયં પ્રાણોઽનુસંચરતિ -

સ યદેવ ગુદં ત્રેધા કરોતિ । તૃતીયમુપયડ્ભ્યસ્તૃતીયં જુહ્વાં તૃતીયમુપભૃતિ તેન પ્રાણઃ સર્વેભ્યોઽઙ્ગેભ્યઃ શિવઃ -

સ હ ત્વેવ પશુમાલભેત । ય એનં મેધમુપનયેદ્યદિ કૃશઃ સ્યાદ્યદુદર્યસ્ય મેદસઃ પરિશિષ્યત તદ્ગુદે ન્યૃષેત્પ્રાણો વૈ ગુદઃ સોઽયં પ્રાઙાતતસ્તમયમ્પ્રાણોઽનુસંચરતિ પ્રાણો વૈ પશુર્યાવદ્ધ્યેવ પ્રાણેન પ્રાણિતિ તાવત્પશુરથ યદાસ્માત્પ્રાણોઽપક્રામતિ દાર્વેવ તર્હિ ભૂતોઽનર્થ્યઃ શેતે -

ગુદો વૈ પશુઃ । મેદો વૈ મેધસ્તદેનં મેધમુપનયતિ યદ્યુ અંસલો ભવતિ સ્વયમુપેત એવ તર્હિ મેધં ભવતિ -

અથ પૃષદાજ્યં ગૃહ્ણાતિ । દ્વયં વા ઇદં સર્પિશ્ચૈવ દધિ ચ દ્વન્દ્વં વૈ મિથુનં પ્રજનનં મિથુનમેવૈતત્પ્રજનનં ક્રિયતે-

તેનાનુયાજેષુ ચરતિ । પશવો વા અનુયાજાઃ પયઃ પૃષદાજ્યં તત્પશુષ્વેવૈતત્પયો દધાતિ તદિદં પશુષુ પયો હિતં પ્રાણો હિ પૃષદાજ્યમન્નં હિ પૃષદાજ્યમન્નં હિ પ્રાણઃ -

તેન પુરસ્તાદનુયાજેષુ ચરતિ । સ યોઽયં પુરસ્તાત્પ્રાણસ્તમેવૈતદ્દધાતિ તેન પશ્ચાદુપયજતિ સ યોઽયં પશ્ચાત્પ્રાણસ્તમેવૈતદ્દધાતિ તાવિમા ઉભયતઃ પ્રાણૌ હિતૌ યશ્ચાયમુપરિષ્ટાદ્યશ્ચાધસ્તાત્ -

તદ્વા એતદેકો દ્વાભ્યાં વષટ્કરોતિ । અધ્વર્યવે ચ યશ્ચૈષ ઉપયજત્યથ યદ્યજન્તમુપયજતિ તસ્માદુપયજો નામાથ યદુપયજતિ પ્રૈવૈતજ્જનયતિ પશ્ચાદ્ધ્યુપયજતિ પશ્ચાદ્ધિ યોષાયૈ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે-

સ ઉપયજતિ । સમુદ્રં ગચ્છ સ્વાહેત્યાપો વૈ સમુદ્ર આપો રેતો રેત એવૈતત્સિઞ્ચતિ -

અન્તરિક્ષં ગચ્છ સ્વાહેતિ । અન્તરિક્ષં વા અનુ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તેઽન્તરિક્ષમેવૈતદનુપ્રજનયતિ -

દેવં સવિતારં ગચ્છ સ્વાહેતિ સવિતા વૈ દેવાનાં પ્રસવિતા સવિતૃપ્રસૂત એવૈતત્પ્રજનયતિ -

મિત્રાવરુણૌ ગચ્છ સ્વાહેતિ । પ્રાણોદાનૌ વૈ મિત્રાવરુણૌ પ્રાણોદાનાવેવૈતત્પ્રજાસુ દધાતિ-

અહોરાત્રે ગચ્છ સ્વાહેતિ । અહોરાત્રે વા અનુ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તેઽહોરાત્રે એવૈતદનુપ્રજનયતિ -

છન્દાંસિ ગચ્છ સ્વાહેતિ । સપ્ત વૈ છન્દાંસિ સપ્ત ગ્રામ્યાઃ પશવઃ સપ્તારણ્યાસ્તાનેવૈતદુભયાન્પ્રજનયતિ -

દ્યાવાપૃથિવી ગચ્છ સ્વાહેતિ । પ્રજાપતિર્વૈ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા તા દ્યાવાપૃથિવીભ્યામ્પર્યગૃહ્ણાત્તા ઇમા દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં પરિગૃહીતાસ્તથો એવૈષ એતત્પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા તા દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં પરિગૃહ્ણાતિ -

અથાત્યુપયજતિ । સ યન્નાત્યુપયજેદ્યાવત્યો હૈવાગ્રે પ્રજાઃ સૃષ્ટાસ્તાવત્યો હૈવ સ્યુર્ન પ્રજાયેરન્નથ યદત્યુપયજતિ પ્રૈવૈતજ્જનયતિ તસ્માદિમાઃ પ્રજાઃ પુનરભ્યાવર્તં પ્રજાયન્તે -