શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 3.8.3

યદ્દેવત્યઃ પશુર્ભવતિ । તદ્દેવત્યં પુરોડાશમનુનિર્વપતિ તદ્યત્પુરોડાશમનુનિર્વપતિ સર્વેષાં વા એષ પશૂનાં મેધો યદ્વ્રીહિયવૌ તેનૈવૈનમેતન્મેધેન સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ તસ્માત્પુરોડાશમનુનિર્વપતિ -

અથ યદ્વપયા પ્રચર્ય । એતેન પુરોડાશેન પ્રચરતિ મધ્યતો વા ઇમાં વપામુત્ખિદન્તિ મધ્યત એવૈનમેતેન મેધેન સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ તસ્માદ્વપયા પ્રચર્યૈતેન પુરોડાશેન પ્રચરત્યેષ ન્વેવૈતસ્ય બન્ધુર્યત્ર ક્વ ચૈષ પશું પુરોડાશોઽનુનિરુપ્યતે -

અથ પશું વિશાસ્તિ । ત્રિઃ પ્રચ્યાવયતાત્ત્રિઃ પ્રચ્યુતસ્ય હૃદયમુત્તમં કુરુતાદિતિ ત્રિવૃદ્ધિ યજ્ઞઃ -

અથ શમિતારં સંશાસ્તિ । યત્ત્વા પૃચ્છાચ્છૃતં હવિઃ શમિતા૩રિતિ શૃતમિત્યેવ બ્રૂતાન્ન શૃતમ્ભગવો ન શૃતં હીતિ -

અથ જુહ્વા પૃષદાજ્યસ્યોપહત્ય । અધ્વર્યુરુપનિષ્ક્રમ્ય પૃચ્છતિ શૃતં હવિઃ શમિતા૩રિતિ શૃતમિત્યાહ તદ્દેવાનામિત્યુપાંશ્વધ્વર્યુઃ -

તદ્યત્પૃચ્છતિ । શૃતં વૈ દેવાનાં હવિર્નાશૃતં શમિતા વૈ તદ્વેદ યદિ શૃતં વા ભવત્યશૃતં વા -

તદ્યત્પૃચ્છતિ । શૃતેન પ્રચરાણીતિ તદ્યદ્યશૃતં ભવતિ શૃતમેવ દેવાનાં હવિર્ભવતિ શૃતં યજમાનસ્યાનેના અધ્વર્યુર્ભવતિ શમિતરિ તદેનો ભવતિ ત્રિષ્કૃત્વઃ પૃચ્છતિ ત્રિવૃદ્ધિ યજ્ઞોઽથ યદાહ તદ્દેવાનામિતિ તદ્ધિ દેવાનાં યચ્છૃતં તસ્માદાહ તદ્દેવાનામિતિ -

સ હૃદયમેવાગ્રેઽભિઘારયતિ । આત્મા વૈ મનો હૃદયં પ્રાણઃ પૃષદાજ્યમાત્મન્યેવૈતન્મનસિ પ્રાણં દધાતિ તથૈતજ્જીવમેવ દેવાનાં હવિર્ભવત્યમૃતમમૃતાનામ્ -

સોઽભિઘારયતિ । સં તે મનો મનસા સં પ્રાણઃ પ્રાણેન ગચ્છતામિતિ ન સ્વાહાકરોતિ ન હ્યેષાહુતિરુદ્વાસયન્તિ પશુમ્ -

તં જઘનેન ચાત્વાલમન્તરેણ યૂપં ચાગ્નિં ચ હરન્તિ । તદ્યત્સમયા ન હરન્તિ નાન્યાનિ હવીંષિ હરન્તિ શૃતં સન્તં નેદઙ્ગશો વિકૃત્તેન ક્રૂરીકૃતેન સમયા યજ્ઞં પ્રસજામેતિ યદુ બાહ્યેન ન હરન્ત્યગ્રેણ યૂપં બહિર્દ્ધા હ યજ્ઞાત્કુર્યુસ્તસ્માદન્તરેણ યૂપં ચાગ્નિં ચ હરન્તિ દક્ષિણતો નિધાય પ્રતિપ્રસ્થાતાવદ્યતિ પ્લક્ષશાખા ઉત્તરબર્હિર્ભવન્તિ તા અધ્યવદ્યતિ તદ્યત્પ્લક્ષશાખા ઉત્તરબર્હિર્ભવન્તિ -

યત્ર વૈ દેવાઃ । અગ્રે પશુમાલેભિરે તં ત્વષ્ટા શીર્ષતોઽગ્રેઽભ્યુવામોતૈવં ચિન્નાલભેરન્નિતિ ત્વષ્ટુર્હિ પશવઃ સ એષ શીર્ષન્મસ્તિષ્કોઽનૂક્યશ્ચ મજ્જા તસ્માત્સ વાન્ત ઇવ ત્વષ્ટા હ્યેતમભ્યવમત્તસ્માત્તં નાશ્નીયાત્ત્વષ્ટુર્હ્યેતદભિવાન્તમ્ -

તસ્યાવાઙ્મેધઃ પપાત । સ એષ વનસ્પતિરજાયત તં દેવાઃ પ્રાપશ્યંસ્તસ્માત્પ્રખ્યઃ પ્રખ્યો હ વૈ નામૈતદ્યત્પ્લક્ષ ઇતિ તેનૈવૈનમેતન્મેધેન સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ તસ્માત્પ્લક્ષશાખા ઉત્તરબર્હિર્ભવન્તિ -

અથાજ્યમુપસ્તૃણીતે । જુહ્વાં ચોપભૃતિ ચ વસાહોમહવન્યાં સમવત્તધાન્યામથ હિરણ્યશકલાવવદધાતિ જુહ્વાં ચોપભૃતિ ચ -

અથ મનોતાયૈ હવિષોઽનુવાચ આહ । તદ્યન્મનોતાયૈ હવિષોઽનુવાચ આહ સર્વા હ વૈ દેવતાઃ પશુમાલભ્યમાનમુપસંગચ્છન્તે મમ નામ ગ્રહીષ્યતિ મમ નામ ગ્રહીષ્યતીતિ સર્વાસાં હિ દેવતાનાં હવિઃ પશુસ્તાસાં સર્વાસાં દેવતાનાં પશૌ મનાંસ્યોતાનિ ભવન્તિ તાન્યેવૈતત્પ્રીણાતિ તથો હામોઘાય દેવતાનામ્મનાંસ્યુપસંગતાનિ ભવન્તિ તસ્માન્મનોતાયૈ હવિષોઽનુવાચ આહ -

સ હૃદયસ્યૈવાગ્રેઽવદ્યતિ । તદ્યન્મધ્યતઃ સતો હૃદયસ્યાગ્રેઽવદ્યતિ પ્રાણો વૈ હૃદયમતો હ્યયમૂર્ધ્વઃ પ્રાણઃ સંચરતિ પ્રાણો વૈ પશુર્યાવદ્ધ્યેવ પ્રાણેન પ્રાણિતિ તાવત્પશુરથ યદાસ્માત્પ્રાણોઽપક્રામતિ દાર્વેવ તર્હિ ભૂતોઽનર્થ્યઃ શેતે -

હૃદયમુ વૈ પશુઃ । તદસ્યાત્મન એવાગ્રેઽવદ્યતિ તસ્માદ્યદિ કિંચિદવદાનં હીયેત ન તદાદ્રિયેત સર્વસ્ય હૈવાસ્ય તત્પશોરવત્તં ભવતિ યદ્ધૃદયસ્યાગ્રેઽવદ્યતિ તસ્માન્મધ્યતઃ સતો હૃદયસ્યૈવાગ્રેઽવદ્યત્યથ યથાપૂર્વમ્ -

અથ જિહ્વાયૈ । સા હીયં પૂર્વાર્ધાત્પ્રતિષ્ઠત્યથ વક્ષસસ્તદ્ધિ તતોઽથૈકચરસ્ય દોષ્ણોઽથ પાર્શ્વયોરથ તનિમ્નોઽથ વૃક્કયોઃ -

ગુદં ત્રેધા કરોતિ । સ્થવિમોપયડ્ભ્યો મધ્યં જુહ્વાં દ્વેધા કૃત્વાવદ્યત્યણિમ ત્ર્યઙ્ગેષ્વથૈકચરાયૈ શ્રોણેરેતાવન્નુ જુહ્વામવદ્યતિ -

અથોપભૃતિ । ત્ર્યઙ્ગ્યસ્ય દોષ્ણો ગુદં દ્વેધા કૃત્વાવદ્યતિ ત્ર્યઙ્ગ્યાયૈ શ્રોણેરથ હિરણ્યશકલાવવદધાત્યથોપરિષ્ટાદાજ્યસ્યાભિઘારયતિ -

અથ વસાહોમં ગૃહ્ણાતિ । રેડસીતિ લેલયેવ હિ યૂસ્તસ્માદાહ રેડસીત્યગ્નિષ્ટ્વા શ્રીણાત્વિત્યગ્નિર્હ્યેતચ્છ્રપયતિ તસ્માદાહાગ્નિષ્ટ્વા શ્રીણાત્વિત્યાપસ્ત્વા સમરિણન્નિત્યાપો હ્યેતમઙ્ગેભ્યો રસં સમ્ભરન્તિ તસ્માદાહાપસ્ત્વા સમરિણન્નિતિ -

વાતસ્ય ત્વા ધ્રાજ્યા ઇતિ । અન્તરિક્ષં વા અયમનુપવતે યોઽયં પવતેઽન્તરિક્ષાય વૈ
ગૃહ્ણાતિ તસ્માદાહ વાતસ્ય ત્વા ધ્રાજ્યા ઇતિ -

પૂષ્ણો રંહ્યા ઇતિ । એષ વૈ પૂષ્ણો રંહિરેતસ્મા ઉ હિ ગૃહ્ણાતિ તસ્માદાહ પૂષ્ણો રંહ્યા
ઇતિ -

ઊષ્મણો વ્યથિષદિતિ । એષ વા ઊષ્મૈતસ્મા ઉ હિ ગૃહ્ણાતે તસ્માદાહોષ્મણો વ્યથિષદિત્યથોપરિષ્ટાદ્દ્વિરાજ્યસ્યાભિઘારયતિ -

અથ પાર્શ્વેન વાસિના વા પ્રયૌતિ । પ્રયુતં દ્વેષ ઇતિ તન્નાષ્ટ્રા એવૈતદ્રક્ષાંસ્યતોઽપહન્તિ -

અથ યદ્યૂષ્પરિશિષ્યતે । તત્સમવત્તધાન્યામાનયતિ તદ્ધૃદયં પ્રાસ્યતિ જિહ્વાં વક્ષસ્તનિમ મતસ્ને વનિષ્ઠુમથોપરિષ્ટાદ્દ્વિરાજ્યસ્યાભિઘારયતિ -

તદ્યદ્ધિરણ્યશકલાવભિતો ભવતઃ । ઘ્નન્તિ વા એતત્પશું યદગ્નૌ જુહ્વત્યમૃતમાયુર્હિરણ્યં તદમૃત આયુષિ પ્રતિતિષ્ઠતિ તથાત ઉદેતિ તથા સંજીવતિ તસ્માદ્ધિરણ્યશકલાવભિતો ભવતઃ -

અથ યદક્ષ્ણયાવદ્યતિ । સવ્યસ્ય ચ દોષ્ણો દક્ષિણાયાશ્ચ શ્રોણેર્દ્દક્ષિણસ્ય ચ દોષ્ણઃ સવ્યાયાશ્ચ શ્રોણેસ્તસ્માદયં પશુરક્ષ્ણયા પદો હરત્યથ યત્સમ્યગવદ્યેત્સમીચો હૈવાયમ્પશુઃ પદો હરેત્તસ્માદક્ષ્ણયાવદ્યત્યથ યન્ન શીર્ષ્ણોઽવદ્યતિ નાંસયોર્નાનૂકસ્ય નાપરસક્થયોઃ -

અસુરા હ વા અગ્રે પશુમાલેભિરે । તદ્દેવા ભીષા નોપાવેયુસ્તાન્હેયં પૃથિવ્યુવાચ મૈતદાદૃડ્વમહં વ એતસ્યાધ્યક્ષા ભવિષ્યામિ યથા યથૈત એતેન ચરિષ્યન્તીતિ -

સા હોવાચ । અન્યતરામેવાહુતિમહૌષુરન્યતરાં પર્યશિષન્નિતિ સ યામ્પર્યશિંષંસ્તાનીમાન્યવદાનાનિ તતો દેવાઃ સ્વિષ્ટકૃતે ત્ર્યઙ્ગાણ્યપાભજંસ્તસ્માત્ત્ર્યઙ્ગાણ્યથાસુરા અવાદ્યઞ્છીર્ષ્ણોંઽસયોરનૂકસ્યાપરસક્થયોસ્તસ્માત્તેષાં નાવદ્યેદ્યન્ન્વેવ ત્વષ્ટાનૂકમભ્યવમત્તસ્માદનૂકસ્ય નાવદ્યેદથાહાગ્નીષોમાભ્યાં છાગસ્ય હવિષોઽનુબ્રૂહીત્યાશ્રાવ્યાહાગ્નીષોમાભ્યાં છાગસ્ય હવિઃ પ્રેષ્યેતિ ન પ્રસ્થિતમિત્યાહ પ્રસુતે પ્રસ્થિતમિતિ -

અન્તરેણાર્ધર્ચૌ યાજ્યાયૈ વસાહોમં જુહોતિ । ઇતો વા અયમૂર્ધ્વો મેધ ઉત્થિતો યમસ્યા ઇમં રસં પ્રજા ઉપજીવન્ત્યર્વાચીનં દિવો રસો વૈ વસાહોમો રસો મેધો રસેનૈવૈતદ્રસં તીવ્રીકરોતિ તસ્માદયં રસોઽદ્યમાનો ન ક્ષીયતે -

તદ્યદન્તરેણ । અર્ધર્ચૌ યાજ્યાયૈ વસાહોમં જુહોતીયં વા અર્ધર્ચોઽસૌ દ્યૌરર્ધર્ચોઽન્તરા વૈ દ્યાવાપૃથિવી અન્તરિક્ષમન્તરિક્ષાય વૈ જુહોતિ તસ્માદન્તરેણાર્ધર્ચૌ યાજ્યાયૈ વસાહોમં જુહોતિ -

સ જુહોતિ । ઘૃતં ઘૃતપાવાનઃ પિબત વસાં વસાપાવાનઃ પિબતાન્તરિક્ષસ્ય હવિરસિ સ્વાહેત્યેતેન વૈશ્વદેવેન યજુષા જુહોતિ વૈશ્વદેવં વા અન્તરિક્ષં તદ્યદેનેનેમાઃપ્રજાઃ પ્રાણત્યશ્ચોદાનત્યશ્ચાન્તરિક્ષમનુચરન્તિ તેન વૈશ્વદેવં વષટ્કૃતે જુહોતિ યાનિ જુહ્વામવદાનાનિ ભવન્તિ -

અથ જુહ્વા પૃષદાજ્યસ્યોપઘ્નન્નાહ । વનસ્પતયેઽનુબ્રૂહીત્યાશ્રાવ્યાહ વનસ્પતયે પ્રેષ્યેતિ વષટ્કૃતે જુહોતિ તદ્યદ્વનસ્પતયે જુહોત્યેતમેવૈતદ્વજ્રં યૂપમ્ભાગિનં કરોતિ સોમો વૈ વનસ્પતિઃ પશુમેવૈતત્સોમં કરોતિ તદ્યદન્તરેણોભે આહુતી જુહોતિ તયોભયં વ્યાપ્નોતિ તસ્માદન્તરેણોભે આહુતી જુહોતિ -

અથ યાન્યુપભૃત્યવદાનાનિ ભવન્તિ । તાનિ સમાનયમાન આહાગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતેઽનુબ્રૂહીત્યાશ્રાવ્યાહાગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે પ્રેષ્યેતિ વષટ્કૃતે જુહોતિ -

અથ યદ્વસાહોમસ્ય પરિશિષ્યતે । તેન દિશો વ્યાઘારયતિ દિશઃ પ્રદિશ આદિશો વિદિશ ઉદ્દિશો દિગ્ભ્યઃ સ્વાહેતિ રસો વૈ વસાહોમઃ સર્વાસ્વેવૈતદ્દિક્ષુ રસં દધાતિ
તસ્માદયં દિશિદિશિ રસોઽભિગમ્યતે -

અથ પશું સમ્મૃશતિ । એતર્હિ સમ્મર્શનસ્ય કાલોઽથ યત્પુરા સમ્મૃશતિ ય ઇમ ઉપતિષ્ઠન્તે તે વિમથિષ્યન્ત ઇતિ શઙ્કમાનો યદ્યુ વિમાથાન્ન શઙ્કેતાત્રૈવ સમ્મૃશેત્ -

ઐન્દ્રઃ પ્રાણઃ । અઙ્ગેઅઙ્ગે નિદીધ્યદૈન્દ્ર ઉદાનો અઙ્ગેઅઙ્ગે નિધીત ઇતિ યદઙ્ગશો
વિકૃત્તો ભવતિ તત્પ્રાણોદાનાભ્યાં સંદધાતિ દેવ ત્વષ્ટર્ભૂરિ તે સંસમેતુ સલક્ષ્મા યદ્વિષુરૂપં ભવાતીતિ કૃત્સ્નવૃતમેવૈતત્કરોતિ દેવત્રા યન્તમવસે સખાયોઽનુ ત્વા માતાપિતરો મદન્ત્વિતિ તદ્યત્રૈનમહૌષીત્તદેનં કૃત્સ્નં કૃત્વાનુસમસ્યતિ સોઽસ્ય કૃત્સ્નોઽમુષ્મિંલોક આત્મા ભવતિ -