સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 6

સૌન્દરનન્દે મહાકાવ્યે નન્દપ્રવ્રાજનો નામ પઞ્ચમઃ સર્ગઃ ।
ચન્તો વિ
તતો હૃતે ભર્તરિ ગૌરવેણ પ્રીતૌ હૃતાયામ્ અરતૌ કૃતાયામ્ ।
તત્રૈવ હર્મ્યોપરિ વર્તમાના ન સુન્દરી સૈવ તદા બભાસે

સા ભર્તુર્ અભ્યાગમનપ્રતીક્ષા ગવાક્ષમ્ આક્રમ્ય પયોધરાભ્યામ્ ।
દ્વારોન્મુખી ચલયોક્ત્રકા લલમ્બે મુખેન તિર્યઙ્નતકુણ્ડલેન

વિલમ્ભઆરા ચલયોક્ત્રકા સા તસ્માદ્ વિમાનાદ્ વિનતા ચકાશે ।
તપઃક્સયાદ્ અપ્સરસાં વરેવ ચ્યુતં વિમાનાત્ પ્રિયમ્ ઈક્ષમાણા

સા ખેદસંસ્વિન્નલલાટકેન નિશ્વાસનીષ્પીતવિશેષકેણ ।
ચિન્તાચલાક્ષેણ મુખેન તસ્થૌ બર્તારમ્ અન્યત્ર વિશઙ્કમાના

તતશ્ ચિરસ્થાનપર્શ્રમેઞ સ્થિતૈવ પર્યઙ્કતલે પપાત ।
તિર્યક્ ચ શિશ્યે પ્રવિકીર્ણહારા સપાદુકૈકાર્થવિલમ્બપાદા

અથાત્ર કા ચિત્ પ્રમદા સબાષ્પાં તાં દુઃખિતાં દ્રષ્ટુમ્ અનીપ્સમાના ।
પ્રાસાદસોપાનતલપ્રણાદં ચકાર પદ્ભ્યાં સહસા રુદન્તી

તસ્યાશ્ ચ સોપાનતલપ્રણાદં શ્રુતૈવ તૂર્ણં પુનર્ ઉત્પપાત ।
પ્રીત્યા પ્રસક્તૈવ ચ સંજહર્ષ પ્રિયોપયાનં પરિશઙ્કમાના

સા ત્રાસયન્તી વલભીપુટસ્થાન્ પારાવતાન્ નૂપુરનિસ્વનેન ।
સોપાનકુક્ષિઙ્ પ્રસસાર હર્ષાદ્ ભ્રષ્ટં દુકૂલાન્તમ્ અચિન્તયન્તી

તામ્ અઙ્ગનાં પ્રેક્ષ્ય ચ વિપ્રલબ્ધા નિશ્વસ્ય ભૂયઃ શયનં પ્રપેદે ।
વિવર્ણવક્ત્રા ન રરાજ ચાશુ વિવર્ણચન્દ્રેવ હિમાગમે દ્યૌઃ

સા દુઃખિતા ભર્તુર્ અદર્શનેન કામેન કોપેન ચ દહ્યમાના ।
કૃત્વા કરે વક્ત્રમ્ ઉપોપવિષ્ટા ચિન્તાનદીં શોકજલાં તતાર

તસ્યા મુખં પદ્મસપત્નભૂતં પાણૌ સ્થિતઙ્ પલ્લવરાગતામ્રે ।
છાયામયસ્યામ્ભસિ પઙ્કજસ્ય બભૌ નતં પદ્મમ્ ઇવોપરિષ્ટાત્

સા સ્ત્રીસ્વભાવેન વિચિન્ત્ય તત્ તદ્ દૃષ્ટાનુરાગે ઽભિમુખે ઽપિ પત્યૌ ।
ધર્માશ્રિતે તત્ત્વમ્ અવિન્દમાના સંકલ્પ્ય તત્ તદ્ વિલલાપ તત્ તત્

એષ્યામ્ય્ અનાશ્યાનવિશેષકાયાં ત્વયીતિ કૃત્વા મયિ તાં પ્રતિજ્ઞામ્ ।
કસ્માન્ નુ હેતોર્ દયિતપ્રતિજ્ઞઃ સો ઽદ્ય પ્રિય મે વિતથપ્રતિજ્ઞઃ

આર્યસ્ય સાધોઃ કરુણાત્મકસ્ય મન્નિત્યભીરોર્ અતિદક્ષિણસ્ય ।
કુતો વિકારો ઽયમ્ અભૂતપૂર્વઃ સ્વેનાપરાગેણ મમાપચારાત્

રતિપ્રિયસ્ય પ્રિયવર્તિનો મે પ્રિયસ્ય નૂનં હૃદયં વિરક્તમ્ ।
તથાપિ રાગો યદિ તસ્ય હિ સ્યાન્ મચ્ચિત્તરક્ષી ન સ નાગતઃ સ્યાત્

રૂપેણ ભાવેન ચ મદ્વિશિષ્તા પ્રિયેણ દૃષ્ટા નિયતં તતો ઽન્યા ।
તથા હિ કૃત્વા મયિ મોઘસાન્ત્વં લગ્નાં સતીં મામ્ અગમદ્ વિહાય

ભક્તિં સ બુદ્ધં પ્રતિ યામ્ અવોચત્ તસ્ય પ્રયાતું મયિ સોપદેશઃ ।
મુનૌ પ્રસાદો યદિ તસ્ય હિ સ્યાન્ મૃત્યોર્ ઇવોગ્રાદ્ અનૃતાદ્ બિભીયાત્

લેકાર્થમ્ આદર્શનમ્ અન્યચિત્તો વિભૂષયન્ત્ય મમ ધારયિત્વા ।
બિભર્તિ સો ઽન્યસ્ય જનસ્ય તઙ્ ચેન્ નમો ઽસ્તુ તસ્મૈ ચલસૌહૃદાય

નેચ્છન્તિ યાઃ શોકમ્ અવાપ્તુમ્ એવં શ્રદ્ધાતુમ્ અર્હન્તિ ન તા નરાણામ્ ।
ક્વ ચાનુવૃત્તિર્ મયિ સાસ્ય પૂર્વં ત્યાગઃ ક્વ ચાયં જનવત્ ક્ષણેન

ઇત્ય્ એવમાદિ પ્રિયવિપ્રકુતા પ્રિયે ઽન્યદ્ આશઙ્ક્ય ચ સા જગાદ ।
સંભ્રાન્તમ્ આરુહ્ય ચ તદ્ વિમાનં તાં સ્ત્રી સબાષ્પા ગિરમ્ ઇત્ય્ ઉવાચ

યુવાપિ તાવત્ પ્રિયદર્શનો ઽપિ સૌભાગ્યભાગ્વ્યાભિજનાન્વિતો ઽપિ ।
યસ્ ત્વાં પ્રિયો નાભ્યચરત્ કદા ચિત્ તમ્ અન્યથા યાસ્યતિકાતરાસિ

મા સ્વામિનં સ્વામિનિ દોષતો ગાઃ પ્રિયં પ્રિયાર્હં પ્રિયકારિણં તમ્ ।
ન સ ત્વદ્ અન્યાં પ્રમદામ્ અવૈતિ સ્વચક્રવાક્યા ઇવ ચક્રવાકઃ

સ તુ ત્વદર્થં ગૃહવાસમ્ ઈપ્સન્ જિજીવિષુસ્ ત્વત્પરિતોષહેતોઃ ।
ભ્રાત્રા કિલાર્યેણ તથાગતેન પ્રવ્રાજિતો નેત્રજલાર્દ્રવક્ત્રઃ

શ્રુત્વા તતો ભર્તરિ તાં પ્રવૃત્તિં સવેપથુઃ સા સહસોત્પપાત ।
પ્રગૃહ્ય બાહૂ વિરુરાવ ચોચ્ચૈર્ હૃદીવ દિગ્ધાભિહતા કરેણુઃ

સા ર્દોઅનારોષિતરક્તદૃષ્ટિઃ સંતાપસંક્ષોભિતગાત્રયષ્ટિઃ ।
પપાત શીર્ણાકુલહારયષ્ટિઃ ફલાતિભારાદ્ ઇવ ચૂતયષ્ટિઃ

સા પદ્મરાગં વસનં વસાના પદ્માનના પદ્મદલાયતાક્ષી ।
પદ્મા વિપદ્મા પતિતેવ લક્ષ્મીઃ શુશોષ પદ્મસ્રગ્ ઇવાતપેન

સંચિન્ત્ય સંચિન્ત્ય ગુણાંશ્ ચ ભર્તુર્ દીર્ઘં નિશશવાસ તતામ ચૈવ ।
વિભૂષશ્રીનિહિતે પ્રકોષ્ઠે તામ્રે કરાગ્રે ચ વિનિર્દુધાવ

ન ભુષણાર્થો મમ સંપ્રતીતિ સા દિક્ષુ ચિક્ષેપ વિભૂષણાનિ ।
નિર્ભુષણા સા પતિતા ચકાશે વિશીર્ણપુષ્પસ્તબકા લતેવ

ધૃતઃ પ્રિયેણાયમ્ અભૂન્ મમેતિ રુક્મત્સરું દર્પણમ્ આલિલિઙ્ગે ।
યત્નાચ્ ચ વિન્યસ્તતમાલપત્ત્રૌ રુષ્ટેવ ધૃષ્ટં પ્રમમાર્જ ગણ્ડૌ

સા ચક્રવાક્વીક ભૃશં ચુકૂજ શ્યેનાગ્રપક્ષક્ષતચક્રવાકા ।
વિસ્પર્ધમાનેવ વિમાનસંસ્તહિઃ પારાવતૈઃ કૂજનલોકણ્ઠૈઃ

વિચિત્રમૃદ્વાસ્તરણે ઽપિ સુપ્તા વૈડૂર્યવજ્રપ્રતિમણ્ડિતે ઽપિ ।
રુક્માઙ્ગપાદે શયને મહાર્હે ન શર્મ લેભે પરિચેષ્ટમાના

સંદૃષ્ય ભર્તુશ્ ચ વિભૂષઞાનિ વાસાંસિ વીણાપ્રભૃતિંશ્ ચ લીલાઃ ।
તમો વિવેશાભિનનાદ ચોચ્ચૈઃ પઙ્કાવતીર્ણેવ ચ સંસસાદ

સા સુન્દરી શ્વાસચલોદરી હિ વજ્રાગ્નિસંભિન્નદરીગુહેવ ।
શોકાગ્નિનાન્તર્ધૃદિ દહ્યમાના વિભ્રાન્તચિત્તેવ તદા બભૂવ

રુરોદ મમ્લૌ વિરુરાવ જગ્લૌ બભ્રામ તસ્થૌ વિલલાપ દધ્યૌ ।
ચકાર રોષં વિચકાર માલ્યં ચકર્ત વક્ત્રં વિચકર્ષ વસ્ત્રમ્

તાં ચારુદન્તીં પ્રસભં રુદન્તીં સંશ્રુત્ય નાર્યઃ પરમાભિતપ્તાઃ ।
અન્તર્ગૃહાદ્ આરુરુહુર્ વિમાનં ત્રાસેન કિંનર્ય ઇવાદ્રિપૃષ્ઠમ્

બાષ્પેણ તાઃ ક્લિન્નવિષણ્ણવક્ત્રા વર્ષેણ પદ્મિન્ય ઇવાર્દ્રપદ્માઃ ।
સ્થાનાનુરૂપેણ યથાભિમાનં નિલિલ્યિરે તામ્ અનુ દહ્યમાનાઃ

તાભિર્ વૃતા હર્મ્યતલે ઽઙ્ગનાભિશ્ ચિન્તાતનુઃ સા સુતનુર્ બભાસે ।
શતહ્રદાભિઃ પરિવેષ્ટિતેવ શશાઙ્કલેખા શરદ્ભ્રમધ્યે

યા તત્ર તાસાં વચસોપપન્ના માન્યા ચ તસ્યા વયસાધિકા ચ ।
સા પૃષ્ઠતસ્ તાં તુ સમાલિલિઙ્ગે પ્રમૃહ્ય ચાશ્રૂણિ વચાંસ્ય્ ઉવાચ

રાજર્ષિવધ્વાસ્ તવ નાનુરૂપો ધર્માશ્રિતે ભર્તરિ જાતુ શોકઃ ।
ઇક્ષ્વાકુવંશે હ્ય્ અભિકાઙ્ક્ષિતાનિ દાયાદ્યભૂતાનિ તપોવનાનિ

પ્રાયેણ મોક્ષાય વિનિઃસૃતાનાં શાક્યર્ષભાણાં વિદિતાઃ સ્ત્રિયસ્ તે ।
તપોવનાનીવ ગૃહાણિ યાસાં સાધ્વીવ્રતં કામવદાસ્રિતાનામ્

યદ્ય્ અન્યયા રૂપગુણાધિકત્વાદ્ ભર્તા હૃતસ્ તે કુરુ બાષ્પમોક્ષમ્ ।
મનસ્વિની રૂપવતી ગુણાધ્યા હૃદિ ક્ષતે કાત્ર હિ નાશ્રુ મુઞ્ચેત્

અથાપિ કિં ચિદ્ વ્યસનં પ્રપન્નો મા ચૈવ તદ્ ભૂત્ સદૃશો ઽત્ર બાષ્પઃ ।
અતો વિશિષ્ટં ન હિ દુઃખમ્ અસ્તિ કુલોદ્ગતાયાઃ પતિદેવતાયાઃ

અથ ત્વ્ ઇદાનીં લડિતઃ સુખેન સ્વસ્થઃ ફલસ્થો વ્યસ્નાન્ય્ અદૃષ્ત્વા ।
વીતસ્પૃહો ધર્મમ્ અનુપ્રપન્નઃ કિં વિક્લવે રોદિષિ હર્ષકાલે

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તાપિ બહુપ્રકારં સ્નેહાત્ તયા નૈવ ધૃતિં ચકાર ।
અથાપરા તાં મનસો ઽનુકૂલં કાલોપપન્નં પ્રણયાદ્ ઉવાચ

બ્રવીમિ સત્યં સુવિનિશ્ચિતં મે પ્રાપ્તં પ્રિયં દ્રક્ષ્યસિ શીઘ્રમ્ એવ ।
ત્વયા વિના સ્થાસ્યતિ તત્ર નાસૌ સત્ત્વાષ્રયશ્ ચેતનયેવ હીનઃ

અઙ્કે ઽપિ લક્ષ્મ્યા ન સ નિર્વૃતઃ સ્યાત્ ત્વં તસ્ય પાર્શ્વે યદિ તત્ર ન સ્યાઃ ।
આપત્સુ કૃચ્છ્રાસ્વ્ અપિ ચાગતાસુ ત્વાં પશ્યતસ્ તસ્ય ભવેન્ ન દુઃખમ્

ત્વં નિર્વૃતિં ગચ્છ નિયચ્છ બાષ્પં તપ્તાશ્રુમોક્ષાત્ પરિરક્ષ ચક્ષુઃ ।
યસ્ તસ્ય ભાવસ્ ત્વયિ યશ્ ચ રાગો ન રંસ્યતે ત્વદ્વિરહાત્ સ ધર્મે

સ્યાદ્ અત્ર નાસૌ કુલસત્ત્વગોયાત્ કાષાયમ્ આદાય વિહાસ્યતીતિ ।
અનાત્મનાદાય ગૃહોન્મુખસ્ય પુનર્ વિમોક્તું ક ઇવાસ્તિ દોષઃ

ઇત્ય્ યુવતિજનેન સાન્ત્વ્યમાના હૃતહૃદયા રમણેન સુન્દરી સા ।
દ્રમિડમ્ અભિમુખી પુરેવ રમ્ભા ક્ષિતિમ્ અગમત્ પરિવારિતાપ્સરોભિઃ