સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 4

ચન્તો ઇવ્
મુનૌ બ્રુવાઞે ઽપિ તુ તત્ર ધર્મં ધર્મં પ્રતિ જ્ઞાતિષુ ચાદૃતેષુ ।
પ્રાસાદસંસ્થો મદનૈકકાર્યઃ પ્રિયાસહાયો વિજહાર નન્દઃ

સ ચક્રવાક્યેવ હિ ચક્રવાકસ્ તયા સમેતઃ પ્રિયયા પ્રિયાર્હઃ ।
નાચિન્તયદ્ વૈશ્ર્મણં ન શક્રં તસ્થાનહેતોઃ કુત એવ ધર્મમ્

લક્ષ્મ્યા ચ રૂપેણ ચ સુન્દરીતિ સ્તમ્ભેન ગર્વેણ ચ માનિનીતિ ।
દીપ્ત્યા ચ માનેન ચ ભામિનીતિ યતો બભાષે ત્રિવિધેન નામ્ના

સા હાસહંસા નયન્દ્વિરેફા પીનસ્તનાત્યુન્નતપદ્મકોશા ।
ભૂયો બભાસે સ્વકુલોદિતેન સ્ત્રીપદ્મિની નન્દદિવાકરેણ

રૂપેણ ચાત્યન્તમનોહરેણ રૂપાનુરૂપેણ ચ ચેષ્ટિતેન ।
મનુષ્યલોકે હિ તદા બભૂવ સા સુન્દરી સ્ત્રીષુ નરેષુ નન્દઃ

સા દેવતા નન્દનચારિણીવ કુલસ્ય નન્દીજનનશ્ ચ નન્દઃ ।
અતીત્ય મર્ત્યાન્ અનુપેત્ય દેવાન્ સૃષ્ટાવ્ અભૂતામ્ ઇવ ભૂતધાત્રા

તાં સુન્દરીં ચેન્ ન લભેત નન્દઃ સા વા નિષેવેત ન તં નતભ્રૂઃ ।
દ્વન્દં ધ્રુવં તદ્ વિકલં ન શોભેતાન્યોન્યહીનાવ્ ઇવ રાત્રિચન્દ્રૌ

કન્દર્પરત્યોર્ ઇવ લક્ષ્યભૂતં પ્રમોદનાન્દ્યોર્ ઇવ નીડભૂતમ્ ।
પ્રહર્ષતુષ્ટ્યોર્ ઇવ પાત્રભૂતં દ્વન્દં સહારંસ્ત મદાન્ધભૂતમ્

પરસ્પરોદ્વીક્ષણતત્પરાક્ષં પરસ્પરવ્યાહૃતસક્તચિત્તમ્ ।
પરસ્પરાશ્લેષહૃતાણ્ગરાગં પરસ્પરં તન્ મિથુનં જહાર

ભાવાનુરક્તૌ ગિરિનિર્ઝરસ્થૌ તૌ કિંનરીકિંપુરુષાવ્ ઇવોભૌ ।
ચિક્રીડતુશ્ ચાભિવિરેજતુશ્ ચ રૂપશ્રિયાન્યોન્યમ્ ઇવાક્ષિપન્તૌ

અન્યોન્યસંરાગવિવર્ધનેન તદ્ દ્વન્દ્વમ્ અન્યોન્યમ્ અરીરમચ્ ચ ।
ક્લમાન્તરે ઽન્યોન્યવિનોદનેન સલીલમ્ અન્યોન્યમ્ અમીમદચ્ ચ

વિભૂષયામ્ આસ તતઃ પ્રિયાં સ સિષેવિષુસ્ તાં ન મૃજાવહાર્થમ્ ।
સ્વેનૈવ રૂપેણ વિભૂષિતા હિ વિભૂષણાનામ્ અપિ ભુષણં સા

દત્ત્વાથ સા દર્પણમ્ અસ્ય હસ્તે મમાગ્રતો ધારય તાવદ્ એનમ્ ।
વિશેષકં યાવદ્ અહં કરોમીત્ય્ ઉવાચ કાન્તં સ ચ તં બભાર

ભર્તુસ્ તતઃ શ્મશ્રુ નિરીક્ષમાણા વિશેષકઙ્ સાપિ ચકાર તાદૃક્ ।
નિશ્વાસવાતેન ચ દર્પઞસ્ય ચિકિત્સયિત્વા નિજઘાન નન્દઃ

સા તેન ચેષ્ટાલલિતેન ભર્તુઃ શાઠ્યેન ચાન્તર્મનસા જહાસ ।
ભવેચ્ ચ રુષ્ટા કિલ નામ તસ્મૈ લલાટજિહ્માં ભૃકુટિં ચકાર

ચિક્ષેપ કર્ણોત્પલમ્ અસ્ય ચાંસે કરેઞ સવ્યેન મદાલસેન ।
પત્ત્રાઙ્ગુલિં ચાર્ધનિમીલિતાક્ષે વક્ત્રે ઽસ્ય તામ્ એવ વિનિર્દુધાવ

તતશ્ ચલન્નૂપુરયોક્ત્રિતાભ્યાં નખપ્રભોધાસિતરાઙ્ગુલિભ્યામ્ ।
પધ્યાં પ્રિયાયા નલિનોપમાભ્યાં મૂર્ધ્ના ભયાન્ નામ નનામ નદઃ

સ મુક્તપુષ્પોન્મિષિતેન મૂર્ધ્ના તતઃ પ્રિયાયાઃ પ્રિયકૃદ્ બભાસે ।
સુવર્ણવેદ્યામ્ અનિલાવભગ્નઃ પુષ્પાતિભારાદ્ ઇવ નાગવૃક્ષઃ

સા તં સ્તનોદ્વર્તિતહારષ્ટિર્ ઉત્થાપયામ્ આસ નિપીડ્ય દોર્ભ્યામ્ ।
કથં કૃતો ઽસીતિ જહાસ ચોચ્ચૈર્ મુખેન સાચીકૃતકુણ્ડલેન

પત્યુસ્ તતો દર્પણસક્તપાણેર્ મુહુર્મુહુર્ વક્ત્રમ્ અવેક્ષમાણા ।
તમાલપત્ત્રાર્દ્રતલે કપોલે સમાપયામાસ વિશેષકં તત્

તસ્યા મુખઙ્ તત્ સતમાલપત્ત્રઙ્ તામ્રાધરૌષ્ઠં ચિકુરાયતાક્ષમ્ ।
રક્તાધિકાગ્રં પતિતદ્વિરેફઙ્ સશૈવલઙ્ પદ્મમ્ ઇવાબભાસે

નન્દસ્ તતો દર્પણમ્ આદરેણ બિભ્રત્ તદામણ્ડનસાક્ષિભૂતમ્ ।
વિશેષકાવેક્ષણકેકરાક્ષો લડત્ પ્રિયાયા વદનં દદર્શ

તત્ કુણ્ડલાદષ્ટવિશેષકાન્તં કારણ્ડવક્લિષ્ટમ્ ઇવારવિન્દમ્ ।
નન્દઃ પ્રિયાયા મુખમ્ ઈક્ષમાણો ભૂયઃ પ્રિયાનન્દકરો બભૂવ

વિમાનકલ્પે સ વિમાનગર્ભે તતસ્ તથા ચૈવ નન્દન નન્દઃ ।
તથાગતશ્ ચાગતભૈક્ષકાલો ભૈક્ષાય તસ્ય પ્રવિવેષ વેશ્મ

અવાઙ્મુખો નિષ્પ્રણયશ્ ચ તસ્થૌ ભ્રાતુ ગૃહે ઽન્યસ્ય ગૃહે યથૈવ ।
તસ્માદ્ અથો પ્રેષ્યજનપ્રમાદાદ્ ભિક્ષામ્ અલબ્ધૈવ પુનર્ જગામ

કા ચિત્ પિપેષાઙ્ગવિલેપનં હિ વાસો ઽઙ્ગના કા ચિદ્ અવાસયચ્ ચ ।
અયોજયત્ સ્નાનવિધિં તથાન્યા જગ્રન્થુર્ અન્યાઃ સુરભીઃ સ્રજશ્ ચ

તસ્મિન્ ગૃહે ભર્તુર્ અતશ્ ચરન્ત્યઃ ક્રીડાનુરૂપં લલિતં નિયોગમ્ ।
કાશ્ ચિન્ ન બુદ્ધં દદૃશુર્ યુવત્યો બુદ્ધસ્ય વૈષા નિયતઙ્ મનીષા

કા ચિત્ સ્થિતા તત્ર તુ હર્મ્યપૃષ્ઠે ગવાક્ષપક્ષે પ્રણિધાય ચક્ષુઃ ।
વિનિષ્પતન્તં સુગતં દદર્શ પયોદગર્ભાદ્ ઇવ દીપ્તમ્ અર્કમ્

સા ગૌરવં તત્ર વિચાર્ય ભર્તુઃ સ્વયા ચ ભક્ત્યાર્હતયાર્હતશ્ ચ ।
નન્દસ્ય તસ્થૌ પુરતો વિવક્ષુસ્ તદાજ્ઞયા ચેતિ તદાચચક્ષે

અનુગ્રહાયાસ્ય જનસ્ય શઙ્કે ગુરુર્ ગૃહં નો ભગવાન્ પ્રવિષ્ટઃ ।
ભિક્ષામ્ અલબ્ધ્વા ગિરમ્ આસનં વા સૂન્યાદ્ અરણ્યાદ્ ઇવ યાતિ ભૂયઃ

શ્રુત્વા મહર્ષેઃ સ ગૃહપ્રવેશં સત્કારહીનં ચ પુનઃપ્રયાણમ્ ।
ચચાલ ચિત્રાભરણામ્બરસ્રક્ કલ્પદ્રુમો ધૂત ઇવાનિલેન

કૃત્વાઞ્જલિં મૂર્ધનિ પદ્મકલ્પં તતઃ સ કાન્તાં ગમનં યયાચે ।
કર્તું ગમિષ્યામિ ગુરૌ પ્રણામં મામ્ અભ્યનુજ્ઞાતુમ્ ઇહાર્હસીતિ

સા વેપમાના પરિસસ્વજે તં શાલં લતા વાતસમીરિતેવ ।
દદર્શ ચાશુપ્લુતલોલનેત્રા દીર્ઘં ચ નિશ્વસ્ય વચો ઽભ્યુવાચ

નાહં યિયાસોર્ ગુરુદર્શનાર્થમ્ અર્હામિ કર્તું તવ ધર્મપીડામ્ ।
ગચ્છાર્યપુત્રૈહિ ચ શીઘ્રમ્ એવ વિશેષકો યાવદ્ અયઙ્ ન શુષ્કઃ

સચેદ્ ભવેસ્ ત્વં ખલુ દીર્ઘસૂત્રો દણ્દં મહાન્તં ત્વયિ પાતયેયમ્ ।
મુહુર્મુહુસ્ ત્વાં શયિતં કુચાભ્યાં વિબોધયેયં ચ ન ચાલપેયમ્

અથાપ્ય્ અનાશ્યાનવિશેષકાયાં મય્ય્ એષ્યસિ ત્વં ત્વરિતં તતસ્ ત્વામ્ ।
નિપીડયિષ્યામિ ભુજદ્વયેન નિર્ભૂષઞેનાર્દ્રવિલેપનેન

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તશ્ ચ નિપીડિતશ્ ચ તયાસવર્ણસ્વનયા જગાદ ।
એવં કરિષ્યામિ વિમુઞ્ચ ચણ્ડિ યાવદ્ ગુરુર્ દૂરગતો ન મે સઃ

તતઃ સ્તનોદ્વર્તિતચન્દનાભ્યાં મુક્તો ભુજાભ્યાં ન તુ માનસેન ।
વિહાય વેષં મદનાનુરૂપં સત્કારયોગ્યં સ વપુર્ બભાર

સા તં પ્રયાન્તં રમણં પ્રદધ્યૌ પ્રધ્યાનશૂન્યસ્થિતનિશ્ચલાક્ષી ।
સ્થિતોચ્ચકર્ણા વ્યપવિદ્ધશષ્પા ભ્રાન્તસ્ં મૃગં ભ્રાન્તં મૃગઙ્ ભ્રાન્તં મુખી મૃગીવ

દિદૃક્ષયાક્ષિપ્તમના મુનેસ્ તુ નન્દઃ પ્રયાણં પ્રતિ તત્વરે ચ ।
વિવૃત્તદૃષ્ટિશ્ ચ શનૈર્ યયૌ તાં કરીવ પશ્યન્ સ લડત્કરેઞુમ્

છાતોદરિં પીનપયોધરોરું સ સુન્દરીં રુક્મદરીમ્ ઇવાદ્રેઃ ।
કાક્ષેણ પશ્યન્ ન તતર્પ નન્દઃ પિબન્ન્ ઇવૈકેન જલં કરેણ

તઙ્ ગૌરવં બુદ્ધગતં ચકર્ષ ભાર્યાનુરાગઃ પુનર્ આચકર્ષ ।
સ ઽનિશ્ચયાન્ નાપિ યયૌ ન તસ્થૌ તુરંસ્ તરઙ્ગેષ્વ્ ઇવ રાજહંસઃ

અદર્શનં તૂપગતશ્ ચ તસ્યા હર્મ્યાત્ તતશ્ ચાવતતાર તૂર્ણમ્ ।
શ્રુત્વા તતો નૂપુરનિસ્વનં સ પુનર્ લલમ્બે હૃદયે ગૃહીતઃ

સ કામરાગેઞ નિગૃહ્યમાણો ધર્માનુરાગેઞ ચ કૃષ્યમાણઃ ।
જગામ દુઃખેન વિવર્ત્યમાનઃ પ્લવઃ પ્રતિસ્રોત ઇવાપગાયાઃ

તતઃ ક્રમૈર્ દીર્ઘતમૈઃ પ્રચક્રમે કતં નુ યાતો ન ગુરુર્ ભવેદ્ ઇતિ ।
સ્વજેય તાં ચૈવ વિશેષકપ્રિયાં કથં પ્રિયામ્ આર્દ્રવિશેષકામ્ ઇતિ

અથ સ પથિ દદર્શ મુક્તમાનં પિતૃનગરે ઽપિ તથાગતાભિમાનમ્ ।
દશબલમ્ અભિતો વિલમ્બમાનં ધ્વજમ્ અનુયાન ઇવૈન્દ્રમ્ અર્ચ્યમાનમ્