સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 10

સૌન્દરનન્દ મહાકાવ્યે "અભિમાનનિન્દા" નામ નવમ સર્ગ સમાપ્ત ।
દશમઃ સર્ગઃ
સ્વર્ગદર્શન
શ્રુત્વા તતઃ સદ્વ્રતમુત્સિસૃક્ષું ભાર્યાં દિદૃક્ષું ભવનં વિવિક્ષુમ્ ।
નન્દં નિરાનન્દમપેતધૈર્યમભ્યુજ્જિહીર્ષુર્મુનિરાજુહાવ

તં પ્રાપ્તમપ્રાપ્તવિમોક્ષમાર્ગં પપ્રચ્છ ચિત્તસ્ખલિતં સુચિત્તઃ ।
સ હ્રીમતે હ્રીવિનતો જગાદ સ્વં નિશ્ચયં નિશ્ચયકોવિદાય

નન્દં વિદિત્વા સુગતસ્તતસ્તં ભાર્યાભિધાને તમસિ ભ્રમન્તમ્ ।
પાણૌ ગૃહીત્વા વિયદુત્પપાત મલં જલે સાધુરિવોજ્જિહીર્ષુઃ

કાષાયવસ્ત્રૌ કનકાવદાતૌ વિરેજતુસ્તૌ નભસિ પ્રસન્ને ।
અન્યોન્યસંશ્લિષ્ટવિકીર્ણપક્ષૌ સરઃપ્રકીર્ણાવિવ ચક્રવાકૌ

તૌ દેવદારૂત્તમગન્ધવન્તં નદીસરઃપ્રસ્રવણૌઘવન્તમ્ ।
આજગ્મતુઃ કાઞ્ચનધાતુમન્તં દેવર્ષિમન્તં હિમવન્તમાશુ

તસ્મિન્ ગિરૌ ચારણાસિદ્ધજુષ્ટે શિવે હવિર્ધૂમકૃતોત્તરીયે ।
અગમ્યપારસ્ય નિરાશ્રયસ્ય તૌ તસ્થતુર્દ્વીપ ઇવામ્બરસ્ય

શાન્તેન્દ્રિયે તત્ર મુનૌ સ્થિતે તુ સવિસ્મયં દિક્ષુ દદર્શ નન્દઃ ।
દરીશ્ચ કુઞ્જાંશ્ચ વનૌકસશ્ચ વિભૂષણં રક્ષણમેવ ચાદ્રેઃ

બહ્વાયતે તત્ર સિતે હિ શૃઙ્ગે સંક્ષિપ્તબર્હઃ શયિતો મયૂરઃ ।
ભુજે બલસ્યાયતપીનબાહોર્વૈડૂર્યકેયૂર ઇવાબભાસે

મનઃશીલાધાતુશિલાશ્રયેણ પીતાકૃતાંસો વિરરાજ સિંહઃ ।
સંતપ્તચામીકરભક્તિચિત્રં રૂપ્યાઙ્ગદં શીર્ણમિવામ્બિકસ્ય

વ્યાઘ્રઃ ક્લમવ્યાયતખેલગામી લાઙ્ગૂલચક્રેણ કૃતાપસવ્યઃ ।
બભૌ ગિરેઃ પ્રસ્રવણ પિપાસુર્દિત્સન્ પિતૃભ્યો ઽમ્ભ ઇવાવતીર્ણઃ

ચલત્કદમ્બે હિમવન્નિતમ્બે તરૌ પ્રલમ્બે ચમરો લલમ્બે ।
છેત્તું વિલગ્નં ન શશાક બાલં કુલોદ્ગતાં પ્રીતિમિવાર્યવૃત્તઃ

સુવર્ણગૌરાશ્ચ કિરાતસંઘા મયૂરપિત્રોજ્જ્વલગાત્રલેખાઃ ।
શાર્દૂલપાતપ્રતિમા ગુહાભ્યો નિષ્પેતુરુદ્ગાર ઇવાચલસ્ય

દરીચરીણામતિસુન્દરીણાં મનોહરશ્રોણિકુચોદરીણામ્ ।
વૃન્દાનિ રેજુર્દિશિ કિન્નરીણાં પુષ્પોત્કચાનામિવ વલ્લરીણામ્

નગાન્નગસ્યોપરિ દેવદારૂનાયાસયન્તઃ કપયો વિચેરુઃ ।
તેભ્યઃ ફલં નાપુરતો ઽપજગ્મુર્મોઘપ્રસાદેભ્ય ઇવેશ્વરેભ્યઃ

તસ્માત્તુ યૂથાદપસાર્યમાણાં નિષ્પીડિતાલક્તકરક્તવક્ત્રામ્ ।
શાખામૃગીમેકવિપન્નદૃષ્ટિં દૃષ્ટ્વા મુનિર્નન્દમિદં બભાષે

કા નન્દ રૂપેણ ચ ચેષ્ટયા ચ સંપશ્યતશ્ચારુતરા મતા તે ।
એષા મૃગી વૈકવિપન્નદૃષ્ટિઃ સ વા જનો યત્ર ગતા તવેષ્ટિઃ

ઇત્યેવમુક્તઃ સુગતેન નન્દઃ કૃત્વા સ્મિતં કિંચિદિદં જગાદ ।
ક્વ ચોત્તમસ્ત્રી ભગવન્ વધૂસ્તે મૃગી નગક્લેશકરી ક્વ ચૈષા

તતો મુનિસ્તસ્ય નિશમ્ય વાક્યં હેત્વન્તરં કિંચિદવેક્ષમાણઃ ।
આલમ્બ્ય નન્દં પ્રયયૌ તથૈવ ક્રીડાવનં વજ્રધરસ્ય રાજ્ઞઃ

ઋતાવૃતાવાકૃતિમેક એકે ક્ષણે ક્ષણે બિભ્રતિ યત્ર વૃક્ષાઃ ।
ચિત્રાં સમસ્તામપિ કેચિદન્યે ષણ્ણામૃતૂનાં શ્રિયમુદ્વહન્તિ

પુષ્યન્તિ કેચિત્ સુરભીરુદારા માલાઃ સ્રજશ્ચ ગ્રન્થિતા વિચિત્રાઃ ।
કર્ણાનુકૂલાનવતંસકાંશ્ચ પ્રત્યર્થિભૂતાનિવ કુણ્ડલાનામ્

રક્તાનિ ફુલ્લાઃ કમલાનિ યત્ર પ્રદીપવૃક્ષા ઇવ ભાન્તિ વૃક્ષાઃ ।
પ્રફુલ્લનીલોત્પલરોહિણો ઽન્યે સોન્મીલિતાક્ષા એવ ભાન્તિ વૃક્ષાઃ

નાનાવિરાગાણ્યથ પાણ્ડરાણિ સુવર્ણભક્તિવ્યવભાસિતાનિ ।
અતાન્તવાન્યેકઘનાનિ યત્ર સૂક્ષ્માણિ વાસાંસિ ફલન્તિ વૃક્ષાઃ

હારાન્ મણિનુત્તમકુણ્ડલાનિ કેયૂરવર્યાણ્યથ નૂપુરાણિ ।
એવંવિધાન્યાભરણાનિ યત્ર સ્વર્ગાનુરૂપાણિ ફલન્તિ વૃક્ષાઃ

વૈડૂર્યનાલાનિ ચ કાઞ્ચનાનિ પદ્માનિ વજ્રાઙ્કુરકેસરાણિ ।
સ્પર્શક્ષમાણ્યુત્તમગન્ધવન્તિ રોહન્તિ નિષ્કમ્પતલા નલિન્યઃ

યત્રાયતાંશ્ચૈવ તતાંશ્ચ તાંસ્તાન્ વાદ્યસ્ય હેતૂન્ સુષિરાન્ ઘનાંશ્ચ ।
ફલન્તિ વૃક્ષા મણિહેમચિત્રાઃ ક્રીડાસહાયાસ્ત્રિદશાલયાનામ્

મન્દારવૃક્ષાંશ્ચ કુશેશયાંશ્ચ પુષ્પાનતાન્ કોકનદાંશ્ચ વૃક્ષાન્ ।
આક્રમ્ય માહાત્મ્યગુણૈર્વિરાજન્ રાજાયતે યત્ર સ પારિજાતઃ

કૃષ્ટે તપઃશીલહલૈરખિન્નૈસ્ત્રિવિષ્ટપક્ષેત્રતલે પ્રસૂતાઃ ।
એવંવિધા યત્ર સદાનુવૃત્તા દિવૌકસાં ભોગવિધાનવૃક્ષાઃ

મનઃશિલાભૈર્વદનૈર્વિહંગા યત્રાક્ષિભિઃ સ્ફાટિકસંનિભૈશ્ચ ।
શાવૈશ્ચ પક્ષૈરભિલોહિતાન્તૈર્માઞ્જિષ્ઠકૈરર્ધસિતૈશ્ચ પાદૈઃ

ચિત્રૈઃ સુવર્ણચ્છદનૈસ્તથાન્યે વૈડુર્યનીલૈર્નયનૈઃ પ્રસન્નૈઃ ।
વિહંગમાઃ શિઞ્જિરિકાભિધાના રુતૈર્મનઃશ્રોત્રહરૈર્ભ્રમન્તિ

રક્તાભિરગ્રેષુ ચ વલ્લરીભિર્મધ્યેષુ ચામીકરપિઞ્જરાભિઃ ।
વૈડૂર્યવર્ણાભિરુપાન્તમધ્યેષ્વલંકૃતા યત્ર ખગાશ્ચરન્તિ

રોચિષ્ણવો નામ પતત્રિણો ઽન્યે દિપ્તાગ્નિવર્ણા જ્વલિતૈરિવાસ્યૈઃ ।
ભ્રમન્તિ દૃષ્ટીર્વપુષાક્ષિપન્તઃ સ્વનૈઃ શુભૈરપ્સરસો હરન્તઃ

યત્રેષ્ટચેષ્ટાઃ સતતપ્રહૃષ્ટા નિરર્તયો નિર્જરસો વિશોકાઃ ।
સ્વૈઃ કર્મભિર્હીનવિશિષ્ટમધ્યાઃ સ્વયંપ્રભાઃ પુણ્યકૃતો રમન્તે

પૂર્વં તપોમૂલ્યપરિગ્રહેણ સ્વર્ગક્રયાર્થં કૃતનિશ્ચયાનામ્ ।
મનાંસિ ખિન્નાનિ તપોધનાનાં હરન્તિ યત્રાપ્સરસો લડન્ત્યઃ

નિત્યોત્સવં તં ચ નિશામ્ય લોકં નિસ્તન્દ્રિનિદ્રારતિશોકરોગમ્ ।
નન્દો જરામૃત્યુવશં સદાર્તં મેને શ્મશાનપ્રતિમં નૃલોકમ્

ઐન્દ્રં વનં તચ્ચ દદર્શ નન્દઃ સમન્તતો વિસ્મયફુલ્લદૃષ્ટિઃ ।
હર્ષાન્વિતાશ્ચાપ્સરસઃ પરીયુઃ સગર્વમન્યોન્યમવેક્ષમાણાઃ

સદા યુવત્યો મદનૈકકાર્યાઃ સાધારણાઃ પુણ્યકૃતાં વિહારાઃ ।
દિવ્યાશ્ચ નિર્દોષપરિગ્રહાશ્ચ તપઃફલસ્યાશ્રયણં સુરાણામ્

તાસાં જગુર્ધીરમુદાત્તમન્યાઃ પદ્માનિ કાશ્ચિલ્લલિતં બભઞ્જુઃ ।
અન્યોન્યહર્ષાન્ નનૃતુસ્તથાન્યાશ્ચિત્રાઙ્ગહારાઃ સ્તનભિન્નહારાઃ

કાસાંચિદાસાં વદનાનિ રેજુર્વનાન્તરેભ્યશ્ચલકુણ્ડલાનિ ।
વ્યાવિદ્ધપર્ણેભ્ય ઇવાકરેભ્યઃ પદ્માનિ કારણ્ડવઘટ્ટિતાનિ

તાઃ નિઃસૃતાઃ પ્રેક્ષ્ય વનાન્તરેભ્યસ્તડિત્પતાકા ઇવ તોયદેભ્યઃ ।
નન્દસ્ય રાગેણ તનુર્વિવેપે જલે ચલે ચન્દ્રમસઃ પ્રભેવ

વપુશ્ચ દિવ્યં લલિતાશ્ચ ચેષ્ટાસ્તતઃ સ તાસાં મનસા જહાર ।
કૌતૂહલાવર્જિતયા ચ દૃષ્ટ્યા સંશ્લેષતર્ષાદિવ જાતરાગઃ

સ જાતતર્ષો ઽપ્સરસઃ પિપાસુસ્તત્પ્રાપ્તયે ઽધિષ્ઠિતવિક્લવાર્તઃ ।
લોલેન્દ્રિયાશ્વેન મનોરથેન જેહ્રીયમાણો ન ધૃતિં ચકાર

યથા મનુષ્યો મલિનં હિ વાસઃ ક્ષારેણ ભૂયો મલિનીકરોતિ ।
મલક્ષયાર્થં ન મલોદ્ભવાર્થં રજસ્તથાસ્મૈ મુનિરાચકર્ષ

દોષાંશ્ચ કાયાદ્ ભિષગુજ્જિહીર્ષુર્ભૂયો યથા ક્લેશયિતું યતેત ।
રાગં તથા તસ્ય મુનિર્જિઘાંસુર્ભૂયસ્તરં રાગમુપાનિનાય

દીપપ્રભાં હન્તિ યથાન્ધકારે સહસ્રરશ્મેરુદિતસ્ય દીપ્તિઃ ।
મનુષ્યલોકે દ્યુતિમઙ્ગનાનામન્તર્દધાત્યપ્સરસાં તથા શ્રીઃ

મહચ્ચ રૂપં સ્વણુ હન્તિ રૂપં શબ્દો મહાન્ હન્તિ ચ શબ્દમલ્પમ્ ।
ગુર્વી રુજા હન્તિ રુજાં ચ મૃદ્વીં સર્વો મહાન્ હેતુરણોર્વધાય

મુનેઃ પ્રભાવાચ્ચ શશાક નન્દસ્તદ્દર્શનં સોઢુમસહ્યમન્યૈઃ ।
અવીતરાગસ્ય હિ દુર્બલસ્ય મનો દહેદપ્સરસાં વપુઃશ્રીઃ

મત્વા તતો નન્દમુદીર્ણરાગં ભાર્યાનુરોધાદપવૃત્તરાગમ્ ।
રાગેણ રાગં પ્રતિહન્તુકામો મુનિર્વિરાગો ગિરમિત્યુવાચ

એતાઃ સ્ત્રિયઃ પશ્ય દિવૌકસસ્ત્વં નિરીક્ષ્ય ચ બ્રૂહિ યથાર્થતત્ત્વમ્ ।
એતાઃ કથં રૂપગુણૈર્મતાસ્તે સ વા જનો યત્ર ગતં મનસ્તે

અથાપ્સરઃસ્વેવ નિવિષ્ટદૃષ્ટી રાગાગ્નિનાન્તર્હૃદયે પ્રદીપ્તઃ ।
સગદ્ગદં કામવિષક્તચેતાઃ કૃતાઞ્જલિર્વાક્યમુવાચ નન્દઃ

હર્યઙ્ગનાસૌ મુષિતૈકદૃષ્ટિર્યદન્તરે સ્યાત્તવ નાથ વધ્વાઃ ।
તદન્તરે ઽસૌ કૃપણા વધૂસ્તે વપુષ્મતીરપ્સરસઃ પ્રતીત્ય

આસ્થા યથા પૂર્વમભૂન્ન કાચિદન્યાસુ મે સ્ત્રીષુ નિશામ્ય ભાર્યામ્ ।
તસ્યાં તતઃસમ્પ્રતિ કાચિદાસ્થા ન મે નિશામ્યૈવ હિ રૂપમાસામ્

યથા પ્રતપ્તો મૃદુનાતપેન દહ્યેત કશ્ચિન્ મહતાનલેન ।
રાગેણ પૂર્વં મૃદુનાભિતપ્તો રાગાગ્નિનાનેન તથાભિદહ્યે

વાગ્વારિણાં માં પરિષિઞ્ચ તસ્માદ્યાવન્ન દહ્યે સ ઇવાબ્જશત્રુઃ ।
રાગાગ્નિરદ્યૈવ હિં માં દિધક્ષુઃ કક્ષં સવૃક્ષાગ્રમિવોત્થિતો ઽગ્નિઃ

પ્રસીદ સીદામિ વિમુઞ્ચ મા મુને વસુન્ધરાધૈર્ય ન ધૈર્યમસ્તિ મે ।
અસૂન્ વિમોક્ષ્યામિ વિમુક્તમાનસ પ્રયચ્છ વા વાગમૃતં મુમૂર્ષવે

અનર્થભોગેન વિઘાતદૃષ્ટિના પ્રમાદદંષ્ટ્રેણ તમોવિષાગ્નિના ।
અહં હિ દષ્ટો હૃદિ મન્મથાહિના વિધત્સ્વ તસ્માદગદં મહાભિષક્

અનેન દષ્ટો મદનાહિનાહિના ન કશ્ચિદાત્મન્યનવસ્થિતઃ સ્થિતઃ ।
મુમોહ બોધ્યોર્હ્યચલાત્મનો મનો બભૂવ ધીમાંશ્ચ સ શન્તનુસ્તનુઃ

સ્થિતે વિશિષ્ટે ત્વયિ સંશ્રયે શ્રયે યથા ન યામીહ વસન્ દિશં દિશમ્ ।
યથા ચ લબ્ધ્વા વ્યસનક્ષયં ક્ષયં વ્રજામિ તન્મે કુરુ શંસતઃ સતઃ

તતો જિઘાંસુર્હૃદિ તસ્ય તત્તમસ્તમોનુદો નક્તમિવોત્થિતં તમઃ ।
મહર્ષિચન્દ્રો જગતસ્તમોનુદસ્તમઃપ્રહીણો નિજગાદ ગૌતમઃ

ધૃતિં પરિષ્વજ્ય વિધૂય વિક્રિયાં નિગૃહ્ય તાવચ્છ્રુતચેતસી શૃણુ ।
ઇમા યદિ પ્રાર્થયસે ત્વમઙ્ગના વિધત્સ્વ શુક્લાર્થમિહોત્તમં તપઃ

ઇમા હિ શક્યા ન બલાન્ન સેવયા ન સંપ્રદાનેન ન રૂપવત્તયા ।
ઇમા હ્રિયન્તે ખલુ ધર્મચર્યયા સચેત્ પ્રહર્ષશ્ચર ધર્મમાદૃતઃ

ઇહાધિવાસો દિવિ દૈવતૈઃ સમં વનાનિ રમ્યાણ્યજરાશ્ચ યોષિતઃ ।
ઇદં ફલં સ્વસ્ય શુભસ્ય કર્મણો ન દત્તમન્યેન ન ચાપ્યહેતુતઃ

ક્ષિતૌ મનુષ્યો ધનુરાદિભિઃ શ્રમૈઃ સ્ત્રિયઃ કદાચિદ્ધિ લભેત વા ન વા ।
અસંશયં યત્ત્વિહ ધર્મચર્યયા ભવેયુરેતા દિવિ પુણ્યકર્મણઃ

તદપ્રમત્તો નિયમે સમુદ્યતો રમસ્વ યદ્યપ્સરસો ઽભિલિપ્સસે ।
અહં ચ તે ઽત્ર પ્રતિભૂઃ સ્થિરે વ્રતે યથા ત્વમાભિનિયતં સમેષ્યસિ

અતઃપરં પરમમિતિ વ્યવસ્થિતઃ પરાં ધૃતિં પરમમુનૌ ચકાર સઃ ।
તતો મુનિઃ પવન ઇવામ્બરાત્ પતન્ પ્રગૃહ્ય તં પુનરગમન્મહીતલમ્