સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 7

સૌન્દરનન્દ મહાકાવ્યે "ભાર્યાવિલાપ" નામ ષષ્ઠ સર્ગ સમાપ્ત ।
સપ્તમઃ સર્ગઃ
નન્દવિલાપ
લિઙ્ગં તતઃ શાસ્તૃવિધિપ્રદિષ્ટં ગાત્રેણ બિભ્રન્ન તુ ચેતસા તત્ ।
ભાર્યાગતૈરેવ મનોવિતર્કૈર્જેહ્રીયમાણો ન નનન્દ નન્દઃ

સ પુષ્પમાસસ્ય ચ પુષ્પલક્ષ્મ્યા સર્વાભિસારેણ ચ પુષ્પકેતોઃ ।
યાનીયભાવેન ચ યૌવનસ્ય વિહારસંસ્થો ન શમં જગામ

સ્થિતઃ સઃ દીનઃ સહકારવીથ્યામાલીનસંમૂર્ચ્છિતષટ્પદાયામ્ ।
ભૃશં જજૃમ્ભે યુગદીર્ઘબાહુર્ધ્યાત્વા પ્રિયાં ચાપમિવાચકર્ષ

સ પીતકક્ષોદમિવ પ્રતીચ્છન્ ચૂતદ્રુમેભ્યસ્તનુપુષ્પવર્ષમ્ ।
દીર્ઘં નિશશ્વાસ વિચિન્ત્ય ભાર્યાં નવગ્રહો નાગ ઇવાવરુદ્ધઃ

શોકસ્ય હર્તા શરણાગતાનાં શોકસ્ય કર્ત્તા પ્રતિગર્વિતાનામ્ ।
અશોકમાલમ્બ્ય સ જાતશોકઃ પ્રિયાં પ્રિયાશોકકવનાં શુશોચ

પ્રિયાં પ્રિયાયાઃ પ્રતનું પ્રિયઙ્ગું નિશામ્ય ભીતામિવ નિષ્પતન્તીમ્ ।
સસ્માર તામશ્રુમુખીં સબાષ્પઃ પ્રિયાં પ્રિયઙ્ગુપ્રસવાવદાતામ્

પુષ્પાવનદ્ધે તિલકદ્રુમસ્ય દૃષ્ટ્વાન્યપુષ્ટાં શિખરે નિવિષ્ટામ્ ।
સંકલ્પયામાસ શિખાં પ્રિયાયાઃ શુક્લાંશુકે ઽટ્ટાલપાશ્રિતાયાઃ

લતાં પ્રફુલ્લામતિમુક્તકસ્ય ચૂતસ્ય પાર્શ્વે પરિરભ્ય જાતામ્ ।
નિશામ્ય ચિન્તામગમત્તદૈવં શ્લિષ્ટા ભવેન્મામપિ સુન્દરીતિ

પુષ્પોત્કરાલા અપિ નાગવૃક્ષા દાન્તૈઃ સમુદ્ગૈરિવ હેમગર્ભૈઃ ।
કાન્તારવૃક્ષા ઇવ દુઃખિતસ્ય ન ચક્ષુરાચિક્ષિપુરસ્ય તત્ર

ગન્ધં વમન્તો ઽપિ ચ ગન્ધપર્ણા ગન્ધર્વવેશ્યા ઇવ ગન્ધપૂર્ણાઃ ।
તસ્યાન્યચિત્તસ્ય શુગાત્મકસ્ય ઘ્રાણં ન જન્હુર્હૃદયં પ્રતેપુઃ

સંરક્તકણ્ઠૈશ્ચ વિનીલકણ્ઠૈસ્તુષ્ટૈઃ પ્રહૃષ્ટૈરપિ ચાન્યપુષ્ટૈઃ ।
લેલિહ્યમાનૈશ્ચ મધુ દ્વિરેફૈઃ સ્વનદ્વનં તસ્ય મનો નુનોદ

સ તત્ર ભાર્યારણિસંભવેન વિતર્કધૂમેન તમઃશિખેન ।
કામાગ્નિનાન્તર્હૃદિ દહ્યમાનો વિહાય ધૈર્યં વિલલાપ તત્તત્

અદ્યાવગચ્છામિ સુદુષ્કરં તે ચક્રુઃ કરિષ્યન્તિ ચ કુર્વતે ચ ।
ત્યક્ત્વા પ્રિયામશ્રુમુખીં તપો યે ચેરૂશ્ચરિષ્યન્તિ ચરન્તિ ચૈવ

તાવદ્ દૃઢં બન્ધનમસ્તિ લોકે ન દારવં તાન્તવમાયસં વા ।
યાવદ્ દૃઢં બન્ધનમેતદેવ મુખં ચલાક્ષં લલિતં ચ વાક્યમ્

છિત્ત્વા ચ ભિત્ત્વા ચ હિ યાન્તિ તાનિ સ્વપૌરુષાચ્ચૈવ સુહૃદ્બલાચ્ચ ।
જ્ઞાનાચ્ચ રૌક્ષ્યાચ્ચ વિના વિમોક્તું ન શક્યતે સ્નેહમયસ્તુ પાશઃ

જ્ઞાનં ન મે તચ્ચ શમાય યત્ સ્યાન્ન ન ચાસ્તિ રૌક્ષ્યં કરુણાત્મકો ઽસ્મિ ।
કામાત્મકશ્ચાસ્મિ ગુરુશ્ચ બુદ્ધઃ સ્થિતો ઽન્તરે ચક્રગતેરિવાસ્મિ

અહં ગૃહીત્વાપિ હિ ભિક્ષુલિઙ્ગં ભ્રાતૄષિણા દ્વિગુરુણાનુશિષ્ટઃ ।
સર્વાસ્વવસ્થાસુ લભે ન શાન્તિં પ્રિયાવિયોગાદિવ ચક્રવાકઃ

અદ્યાપિ તન્મે હૃદિ વર્તતે ચ યદ્દર્પણે વ્યાકુલિતે મયા સા ।
કૃતાનુતક્રોધકમબ્રવીન્માં કથંકૃતો ઽસીતિ શઠં હસન્તી

યથૈષ્યનાશ્યાનવિશેષકાયાં મયીતિ યન્મામવદચ્ચ સાશ્રુ ।
પારિપ્લવાક્ષેણ મુખેન બાલા તન્મે વચો ઽદ્યાપિ મનો રુણદ્ધિ

બુદ્ધ્વાસનં પર્વતનિર્ઝરસ્થઃ સ્વસ્થો યથા ધ્યાયતિ ભિક્ષુરેષઃ ।
સક્તઃ ક્વચિન્નાહમિવૈષ નૂનં શાન્તસ્તથા તૃપ્ત ઇવોપવિષ્ટઃ

પુંસ્કોકિલાનામવિચિન્ત્ય ઘોષં વસન્તલક્ષ્મ્યામવિચાર્ય ચક્ષુઃ ।
શાસ્ત્રં યથાભ્યસ્યતિ ચૈષ યુક્તઃ શઙ્કે પ્રિયાકર્ષતિ નાસ્ય ચેતઃ

અસ્મૈ નમો ઽસ્તુ સ્થિરનિશ્ચયાય નિવૃત્તકૌતૂહલવિસ્મયાય ।
શાન્તાત્મને ઽન્તર્ગતમાનાસાય ચઙ્ક્રમ્યમાણાય નિરુત્સુકાય

નિરીક્ષમાણસ્ય જલં સપદ્મં વનં ચ ફુલ્લં પરપુષ્ટજુષ્ટમ્ ।
કસ્યાસ્તિ ધૈર્યં નવયૌવનસ્ય માસે મધૌ ધર્મસપત્નભૂતે

ભાવેન ગર્વેણ ગતેન લક્ષ્મ્યા સ્મિતેન કોપેન મદેન વાગ્ભિઃ ।
જહ્રુઃ સ્ત્રિયો દેવનૃપર્ષિસંઘાન્ કસ્માદ્ધિ નાસ્મદ્વિધમાક્ષિપેયુઃ

કામાભિભૂતો હિ હિરણ્યરેતાઃ સ્વાહાં સિષેવે મધવાનહલ્યામ્ ।
સત્ત્વેન સર્ગેણ ચ તેન હીનઃ સ્ત્રિનિર્જિતઃ કિં બત માનુષો ઽહમ્

સૂર્યઃ સરણ્યૂં પ્રતિ જાતરાગસ્તત્પ્રીતયે તષ્ટ ઇતિ શ્રુતં નઃ ।
રતમશ્વભૂતો ઽશ્વવધૂં સમેત્ય યતો ઽશ્વિનૌ તૌ જનયાંબભૂવ

સ્ત્રીકારણં વૈરવિશક્તબુદ્ધ્યોર્વૈવસ્વતાગ્ન્યોશ્ચલિતાત્મધૃત્યોઃ ।
બહૂનિ વર્ષાણિ બભૂવ યુદ્ધં કઃ સ્ત્રીનિમિત્તં ન ચલેદિહાન્યઃ

ભેજે શ્વપાકીં મુનિરક્ષમાલાં કામાદ્વસિષ્ઠશ્ચ સ સદ્વરિષ્ઠઃ ।
યસ્યાં વિવશ્વાનિવ ભૂજલાદઃ સુતઃ પ્રસૂતો ઽસ્ય કપિઞ્જલાદઃ

પરાશરઃ શાપશરસ્તથર્ષિઃ કાલીં સિષેવે ઝષગર્ભયોનિમ્ ।
સુતો ઽસ્ય યસ્યાં સુષુવે મહાત્મા દ્વૈપાયનો વેદવિભાગકર્ત્તા

દ્વૈપાયનો ધર્મપરાયણશ્ચ રેમે સમં કાશિષુ વેશ્યવધ્વા ।
યયા હતો ઽભૂચ્ચલનૂપુરેણ પાદેન વિદ્યુલ્લતયેવ મેઘઃ

તથાઙ્ગિરા રાગપરીતચેતાઃ સરસ્વતીં બ્રહ્મસુતઃ સિષેવે ।
સારસ્વતો યત્ર સુતો ઽસ્ય જજ્ઞે નષ્ટસ્ય વેદસ્ય પુનઃપ્રવક્તા

તથા નૃપર્ષેર્દિલીપસ્ય યજ્ઞે સ્વર્ગસ્ત્રિયાં કાશ્યપ આગતાસ્થઃ ।
સ્રુવં ગૃહીત્વા સ્રવદાત્મતેજશ્ચિક્ષેપ વહ્રાવસિતો યતો ઽભૂત્

તથાઙ્ગદો ઽન્તં તપસો ઽપિ ગત્વા કામાભિભૂતો યમુનામગચ્છત્ ।
ધીમત્તરં યત્ર રથીતરં સ સારઙ્ગજુષ્ટં જનયામ્બભૂવ

નિશામ્ય શાન્તાં નરદેવકન્યાં વને ઽપિ શાન્તે ઽપિ ચ વર્તમાનઃ ।
ચચાલ ધૈર્યાન્મુનિઋષ્યશ્રૃઙ્ગઃ શૈલો મહીકમ્પ ઇવોચ્ચશ્રૃઙ્ગઃ

બ્રહ્મર્ષિભાવાર્થમપાસ્ય રાજ્યં ભેજે વનં યો વિષયેષ્વનાસ્થઃ ।
સ ગાધિજશ્ચાપહૃતો ઘૃતાચ્યા સમા દશૈકં દિવસં વિવેદ

તથૈવ કન્દર્પશરાભિમૃષ્ટો રમ્ભાં પ્રતિ સ્થૂલશિરા મુમૂર્ચ્છ ।
યઃ કામરોષાત્મતયાનપેક્ષઃ શશાપ તામપ્રતિગૃહ્યમાણઃ

પ્રમદ્વરાયાં ચ રુરુઃ પ્રિયાયાં ભુજઙ્ગમેનાપહૃતેન્દ્રિયાયામ્ ।
સંદૃશ્ય સંદૃશ્ય જઘાન સર્પાન્ પ્રિયં ન રોષેણ તપો રરક્ષ

નપ્તા શશાઙ્કસ્ય યશોગુણાઙ્કો બુધસ્ય સૂનુર્વિબુધપ્રભાવઃ ।
તથોર્વશીમપ્સરસં વિચિન્ત્ય રાજર્ષિરુન્માદમગચ્છદૈડઃ

રક્તો ગિરેર્મૂર્ધનિ મેનકાયાં કામાત્મકત્વાચ્ચ સ તાલજઙ્ઘઃ ।
પાદેન વિશ્વાવસુના સરોષં વજ્રેણ હિન્તાલ ઇવાભિજઘ્ને

નાશં ગતાયાં પરમાઙ્ગનાયાં ગંગાજલે ઽનઙ્ગપરીતચેતાઃ ।
જન્હુશ્ચ ગઙ્ગાં નૃપતિર્ભુજાભ્યાં રુરોધ મૈનાક ઇવાચલેન્દ્રઃ

નૃપશ્ચ ગઙ્ગાવિરહાજ્જુઘૂર્ણ ગઙ્ગામ્ભસા સાલ ઇવાત્તમૂલઃ ।
કુલપ્રદીપઃ પ્રતિપસ્ય સૂનુઃ શ્રીમત્તનુઃ શન્તનુરસ્વતન્ત્રઃ

હૃતાં ચ સૌનન્દકિનાનુ ઽશોચન્ પ્રાપ્તામિવોર્વીં સ્ત્રિયમુર્વશીં તામ્ ।
સદ્વૃત્તવર્મા કિલ સોમવર્મા બભ્રામ ચિતોદ્ભવભિન્નવર્મા

ભાર્યાં મૃતાં ચાનુમમાર રાજા ભીમપ્રભાવો ભુવિ ભીમકઃ સઃ ।
બલેન સેનાક ઇતિ પ્રકાશઃ સેનાપતિર્દેવ ઇવાત્તસેનઃ

સ્વર્ગં ગતે ભર્તરિ શન્તનૌ ચ કાલીં જિહીર્ષન્ જનમેજયઃ સઃ ।
અવાપ ભીષ્માત્ સમવેત્ય મૃત્યું ન તદ્ગતં મન્મથમુત્સસર્જ

શપ્તશ્ચ પાણ્ડુર્મદનેન નૂનં સ્ત્રીસંગમે મૃત્યુમવાપ્સ્યસીતિ ।
જગામ માદ્રીં ન મહર્ષિશાપાદસેવ્યસેવી વિમમર્શ મૃત્યુમ્

એવંવિધા દેવનૃપર્ષિસઙ્ઘાઃ સ્ત્રીણાં વશં કામવશેન જગ્મુઃ ।
ધિયા ચ સારેણ ચ દુર્બલઃ સન્ પ્રિયામપશ્યન્ કિમુ વિક્લવો ઽહમ્

યાસ્યામિ તસ્માદ્ ગૃહમેવ ભૂયઃ કામં કરિષ્યે વિધિવત્ સકામમ્ ।
ન હ્યન્યચિત્તસ્ય ચલેન્દ્રિયસ્ય લિઙ્ગં ક્ષમં ધર્મપથાચ્ચ્યુતસ્ય

પાણૌ કપાલમવધાર્ય વિધાય મૌણ્ડ્યં માનં નિધાય વિકૃતં પરિધાય વાસઃ ।
યસ્યોદ્ધવો ન ધૃતિરસ્તિ ન શાન્તિરસ્તિ ચિત્રપ્રદીપ ઇવ સો ઽસ્તિ ચ નાસ્તિ ચૈવ

યો નિઃસૃતશ્ચ ન ચ નિઃસૃતકામરાગઃ કાષાયમુદ્વહતિ યો ન ચ નિષ્કષાયઃ ।
પાત્રં બિભર્તિ ચ ગુણૈર્ન ચ પાત્રભૂતો લિઙ્ગં વહન્નપિ સ નૈવ ગૃહી ન ભિક્ષુઃ

ન ન્યાય્યમન્વયવતઃ પરિગૃહ્ય લિઙ્ગં ભૂયો વિમોક્તુમિતિ યો ઽપિ હિ મે વિચારઃ ।
સો ઽપિ પ્રણશ્યતિ વિચિન્ત્ય નૃપપ્રવીરાસ્તાન્યે તપોવનમપાસ્ય ગૃહાણ્યતીયુઃ

શાલ્બાધિપો હિ સસુતો ઽપિ તથામ્બરીષો રામો ઽન્ધ એવ સ ચ સાંસ્કૃતિરન્તિદેવઃ ।
ચીરાણ્યપાસ્ય દધિરે પુનરંશુકાનિ છિત્ત્વા જટાશ્ચ કુટિલા મુકુટાનિ બભ્રુઃ

તસ્માદ્ ભિક્ષાર્થં મમ ગુરુરિતો યાવદેવ પ્રયાતસ્
ત્યક્ત્વા કાષાયં ઋહમહમિતસ્તાવદેવ પ્રયાસ્યે ।
પૂજ્યં લિઙ્ગં હિ સ્ખલિતમનસો બિભ્રતઃ ક્લિષ્ટબુદ્ધેર્
નામુત્રાર્થઃ સ્યાદુપહતમતેર્નાપ્યયં જીવલોકઃ