સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 6

સૌન્દરનન્દ કાવ્યે "નન્દદીક્ષા" નામ પઞ્ચમ સર્ગ સમાપ્ત ।
ષષ્ઠઃ સર્ગઃ
ભાર્યાવિલાપ
તતો હૃતે ભર્ત્તરિ ગૌરવેણ પ્રીતૌ હૃતાયામરતૌ કૃતાયામ્ ।
તત્રૈવ હર્મ્યોપરિ વર્તમાના ન સુન્દરી સૈવ તદા બભાસે

સા ભર્તુરભ્યાગમનપ્રતીક્ષા ગવાક્ષમાક્રમ્ય પયોધરાભ્યામ્ ।
દ્વારોન્મુખી હર્મ્યતલાલ્લલમ્બે મુખેન તિર્યઙ્નતકુણ્ડલેન

વિલમ્બહારા ચલયોક્ત્રકા સા તસ્માદ્ વિમાનાદ્ વિનતા ચકાશે ।
તપઃ ક્ષયાદપ્સરસાં વરેવ ચ્યુતં વિમાનાત્ પ્રિયમીક્ષમાણા

સા ખેદસંસ્વિન્નલલાટકેન નિશ્વાસનિષ્પીતવિશેષકેણ ।
ચિન્તાચલાક્ષેણ મુખેન તસ્થૌ ભર્ત્તારમન્યત્ર વિશઙ્કમાના

તતશ્ચિરસ્થાનપરિશ્રમેણ સ્થિતૈવ પર્યઙ્કતલે પપાત ।
તિર્યક્ચ શિશ્યે પ્રવિકીર્ણહારા સપાદુકૈકાર્ધવિલમ્બપાદા

અથાત્ર કાચિત્ પ્રમદા સબાષ્પાં તાં દુઃખિતાં દ્રષ્ટુમનીપ્સમાના ।
પ્રાસાદસોપાનતલપ્રણાદં ચકાર પદ્ભ્યાં સહસા રુદન્તી

તસ્યાશ્ચ સોપાનતલપ્રણાદં શ્રુત્વૈવ તૂર્ણં પુનરુત્પપાત ।
પ્રીત્યાં પ્રસક્તૈવ ચ સંજહર્ષ પ્રિયોપયાનં પરિશઙ્કમાના

સા ત્રાસયન્તી વલભીપુટસ્થાન્ પારાવતાન્ નૂપૂરનિસ્વનેન ।
સોપાનકુક્ષિં પ્રસસાર હર્ષાદ્ ભ્રષ્ટં દુકૂલાન્તમચિન્તયન્તી

તામઙ્ગનાં પ્રેક્ષ્ય ચ વિપ્રલબ્ધા નિશ્વસ્ય ભૂયઃ શયનં પ્રપેદે ।
વિવર્ણવક્ત્રા ન રરાજ ચાશુ વિવર્ણચન્દ્રેવ હિમાગમે દ્યૌઃ

સા દુઃખિતા ભર્ત્તુરદર્શનેન કામેન કોપેન ચ દહ્યમાના ।
કૃત્વા કરે વક્ત્રમુપોપવિષ્ટા ચિન્તાનદીં શોકજલાં તતાર

તસ્યાઃ મુખં પદ્મસપત્નભૂતં પાણૌ સ્થિતં પલ્લવરાગતામ્રે ।
છાયામયસ્યામ્ભસિ પઙ્કજસ્ય બભૌ નતં પદ્મમિવોપરિષ્ટાત્

સા સ્ત્રીસ્વભાવેન વિચિન્ત્ય તત્તદ્ દૃષ્ટાનુરાગે ઽભિમુખે ઽપિ પત્યૌ ।
ધર્માશ્રિતે તત્ત્વમવિન્દમાના સંકલ્પ્ય તત્તદ્વિલલાપ તત્તત્

એષ્યામ્યનાશ્યાનવિશેષકાયાં ત્વયીતિ કૃત્વા મયિ તં પ્રતિજ્ઞામ્ ।
કસ્માન્નુ હેતોર્દયિતપ્રતિજ્ઞઃ સો ઽદ્ય પ્રિયો મે વિતથપ્રતિજ્ઞઃ

આર્યસ્ય સાધોઃ કરુણાત્મકસ્ય મન્નિત્યભીરોરતિદક્ષિણસ્ય ।
કુતો વિકારો ઽયમભૂતપૂર્વઃ સ્વેનાપરાગેણ મમાપચારાત્

રતિપ્રિયસ્ય પ્રિયવર્તિનો મે પ્રિયસ્ય નૂનં હૃદય વિરક્તમ્ ।
તથાપિ રાગો યદિ તસ્ય હિ સ્યાન્ મચ્ચિત્તરક્ષી ન સ નાગતઃ સ્યાત્

રૂપેણ ભાવેન ચ મદ્વિશિષ્ટા પ્રિયેણ દૃષ્ટા નિયતં તતો ઽન્યા ।
તથા હિ કૃત્વા મયિ મોઘસાન્ત્વં લગ્નાં સતિં મામાગમદ્ વિહાય

ભક્તિં સ બુદ્ધં પ્રતિ યાવવોચત્તસ્ય પ્રયાતું મયિ સો ઽપદેશઃ ।
મુનૌ પ્રસાદો યદિ તસ્ય હિ સ્યાન્મૃત્યોરિવોગ્રાદનૃતાદ્ બિભીયાત્

સેવાર્થમાદર્શનમન્યચિત્તો વિભૂષયન્ત્યા મમ ધારયિત્વા ।
બિભર્તિ સો ઽન્યસ્ય જનસ્ય તં ચેન્નમો ઽસ્તુ તસ્મૈ ચલસૌહૃદાય

નેચ્છન્તિ યાઃ શોકમવાપ્તુમેવં શ્રદ્ધાતુમર્હન્તિ ન તા નરાણામ્ ।
ક્વ ચાનુવૃત્તિર્મયિ સાસ્ય પૂર્વં ત્યાગઃ ક્વ ચાયં જનવત્ ક્ષણેન

ઇત્યેવમાદિ પ્રિયવિપ્રયુક્તા પ્રિયે ઽન્યદાશઙ્ક્ય ચ સા જગાદ ।
સંભ્રાન્તમારુહ્ય ચ તદ્વિમાનં તાં સ્ત્રી સબાષ્પા ગિરમિત્યુવાચ

યુવાપિ તાવત્ પ્રિયદર્શનો ઽપિ સૌભાગ્યભાગ્યાભિજનાન્વિતો ઽપિ ।
યસ્ત્વાં પ્રિયો નાભ્યચરત્ કદાચિત્તમન્યથા યાસ્યતિકાતરાસિ

મા સ્વામિનં સ્વામિનિ દોષતો ગાઃ પ્રિયં પ્રિયાર્હં પ્રિયકારિણં તમ્ ।
ન સ ત્વદન્યાં પ્રમદામવૈતિ સ્વચક્રવાક્યા ઇવ ચક્રવાકઃ

સ તુ ત્વદર્થં ગૃહવાસમીપ્સન્ જિજીવિષુસ્ત્વત્પરિતોષહેતોઃ ।
ભ્રાત્રા કિલાર્યેણ તથાગતેન પ્રવ્રાજિતો નેત્રજલાર્દ્રવક્ત્રઃ

શ્રુત્વા તતો ભર્તરિ તાં પ્રવૃત્તિં સવેપથુઃ સા સહસોત્પપાત્ ।
પ્રગૃહ્ય બાહૂ વિરુરાવ ચોચ્ચૈર્હૃદીવ દિગ્ધાભિહત કરેણુઃ

સા રોદનારોષિતરક્તદૃષ્ટિઃ સંતાપસંક્ષોભિતગાત્રયષ્ટિઃ ।
પપાત શીર્ણાકુલહારયષ્ટિઃ ફલાતિભારાદિવ ચૂતયષ્ટિઃ

સા પદ્મરાગં વસનં વસાના પદ્માનના પદ્મદલાયતાક્ષી ।
પદ્મા વિપદ્મા પતિતેવ લક્ષ્મીઃ શુશોષ પદ્મસ્રગિવાતપેન

સંચિન્ત્ય સચિન્ત્ય ગુણાંશ્ચ ભર્તુર્દીર્ઘં નિશશ્વાસ તતામ ચૈવ ।
વિભૂષણશ્રીનિહિતે પ્રકોષ્ઠે તામ્રે કરાગ્રે ચ વિનિર્દુધાવ

ન ભૂષણાર્થો મમ સંપ્રતીતિ સા દિક્ષુ ચિક્ષેપ વિભૂષણાનિ ।
નિર્ભૂષણા સા પતિતા ચકાશે વિશીર્ણપુષ્પસ્તબકા લતેવ

ધૃતઃ પ્રિયેણાયમભૂન્મમેતિ રુક્મત્સરું દર્પણમાલિલિઙ્ગે ।
યત્નાચ્ચ વિન્યસ્તતમાલપત્રૌ રુષ્ટેવ ધૃષ્ટં પ્રમમાજં ગણ્ડૌ

સા ચક્રવાકીવ ભૃશં ચુકૂજ શ્યેનાગ્રપક્ષક્ષતચક્રવાકા ।
વિસ્પર્ધમાનેવ વિમાનસંસ્થૈઃ પારાવતૈઃ કૂજનલોલકણ્ઠૈઃ

વિચિત્રમૃદ્વાસ્તરણે ઽપિ સુપ્તા વૈડૂર્યવજ્રપ્રતિમણ્ડિતે ઽપિ ।
રુક્માઙ્ગપાદે શયને મહાર્હે ન શર્મ લેભે પરિચેષ્ટમાના

સન્દૃશ્ય ભર્તુશ્ચ વિભૂષણાનિ વાસાંસિ વીણાપ્રભૃતીંશ્ચ લીલાઃ ।
તમો વિવેશાભિનનાદ ચોચ્ચૈઃ પઙ્કાવતીર્ણેવ ચ સંસસાદ

સા સુન્દરી શ્વાસચલોદરી હિ વજ્રાગ્નિસંભિન્નદરીગુહેવ ।
શોકાગ્નિનાન્તર્હૃદિ દહ્યમાના વિભ્રાન્તચિત્તેવ તદા બભૂવ

રુરોદ મમ્લૌ વિરુરાવ જગ્લૌ બભ્રામ તસ્થૌ વિલલાપ દધ્યૌ ।
ચકાર રોષં વિચકાર માલ્યં ચકર્ત વક્ત્રં વિચકર્ષ વસ્ત્રમ્

તાં ચારુદન્તીં પ્રસભં રુદન્તીં સંશ્રુત્ય નાર્યઃ પરમાભિતપ્તાઃ ।
અન્તર્ગૃહાદારુરુહુર્વિમાનં ત્રાસેન કિન્નર્ય ઇવાદ્રિપૃષ્ઠમ્

બાષ્પેણ તાઃ ક્લિન્નવિષણ્ણવક્ત્રા વર્ષેણ પદ્મિન્ય ઇવાર્દ્રપદ્માઃ ।
સ્થાનાનુરૂપેણ યથાભિમાનં નિલિલ્યિરે તામનુદહ્યમાનાઃ

તાભિર્વૃતા હર્મ્યતલે ઽઙ્ગનાભિશ્ચિન્તાતનુઃ સા સુતનુર્બભાસે ।
શતહ્રદાભિઃ પરિવેષ્ટિતેવ શશાઙ્કલેખા શરદભ્રમધ્યે

યા તત્ર તાસાં વચસોપપન્ના માન્યા ચ તસ્યા વયસાધિકા ચ ।
સા પૃષ્ઠતસ્તાં તુ સમાલિલિઙ્ગે પ્રમૃજ્ય ચાશ્રૂણિ વચાંસ્યુવાચ

રાજર્ષિવધ્વાસ્તવ નાનુરૂપો ધર્માશ્રિતે ભર્તરિ જાતુ શોકઃ ।
ઇક્ષ્વાકુવંશે હ્યભિકાઙ્ક્ષિતાનિ દાયાદ્યભૂતાનિ તપોવનાનિ

પ્રાયેણ મોક્ષાય વિનિઃસૃતાનાં શાક્યર્ષભાણાં વિદિતાઃ સ્ત્રિયસ્તે ।
તપોવનાનીવ ગૃહાણિ યાસાં સાધ્વીવ્રતં કામવદાશ્રિતાનામ્

યદ્યન્યયા રૂપગુણાધિકત્વાદ્ ભર્ત્તા હૃતસ્તે કુરુ બાષ્પમોક્ષમ્ ।
મનસ્વિની રૂપવતી ગુણાઢ્યા હૃદિ ક્ષતે કાત્ર હિ નાશ્રુ મુઞ્ચેત્

અથાપિ કિંચિદ્ વ્યસનં પ્રપન્નો મા ચૈવ તદ્ ભૂત્ સદૃશો ઽત્ર બાષ્પઃ ।
અતો વિશિષ્ટં ન હિ દુઃખમસ્તિ કુલોદ્ગતાયાઃ પતિદેવતાયાઃ

અથ ત્વિદાનીં લડિતઃ સુખેન સ્વસ્થઃ ફલસ્થો વ્યસનાન્યદૃષ્ટ્વા ।
વીતસ્પૃહો ધર્મમનુપ્રપન્નઃ કિં વિક્લવા રોદિષિ હર્ષકાલે

ઇત્યેવમુક્તાપિ બહુપ્રકારં સ્નેહાત્તયા નૈવ ધૃતિં ચકાર ।
અથાપરા તાં મનસો ઽનુકૂલં કાલોપપન્નં પ્રણયાદુવાચ

બ્રવીમિ સત્યં સુવિનિશ્ચિતં મે પ્રાપ્તં પ્રિયં દ્રક્ષ્યસિ શીઘ્રમેવ ।
ત્વયા વિના સ્થાસ્યતિ તત્ર નાસૌ સત્ત્વાશ્રયશ્ચેતનયેવ હીનઃ

અઙ્કે ઽપિ લક્ષ્મ્યા ન સ નિર્વૃતઃ સ્યાત્ ત્વં તસ્ય પાર્શ્વે યદિ તત્ર ન સ્યાઃ ।
આપત્સુ કૃચ્છ્રાસ્વપિ ચાગતાસુ ત્વાં પશ્યતસ્તસ્ય ભવેન્ન દુઃખમ્

ત્વં નિર્વૃતિં ગચ્છ નિયચ્છ બાષ્પં તપ્તાશ્રુમોક્ષાત્ પરિરક્ષ ચક્ષુઃ ।
યસ્તસ્ય ભાવસ્ત્વયિ યશ્ચ રાગો ન રંસ્યતે ત્વદ્વિરહાત્ સ ધર્મે

સ્યાદત્ર નાસૌ કુલસત્ત્વયોગાત્ કાષાયમાદાય વિહાસ્યતીતિ ।
અનાત્મનાદાય ગૃહોન્મુખસ્ય પુનર્વિમોક્તું ક ઇવાસ્તિ દોષઃ

ઇતિ યુવતિજનેન સાન્ત્વ્યમાના હૃતહૃદયા રમણેન સુન્દરી સા ।
દ્રમિડમભિમુખી પુરેવ રમ્ભા ક્ષિતિમગમત્ પરિવારિતાપ્સરોભિઃ