સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 4

સૌન્દરનન્દે મહાકાવ્યે "તથાગતવર્ણન" નામ તૃતીય સર્ગ સમાપ્ત ।
ચતુર્થઃ સર્ગઃ
ભાર્યાયાચિતક
મુનૌ બ્રુવાણે ઽપિ તુ તત્ર ધર્મં ધર્મં પ્રતિ જ્ઞાતિષુ ચાદૃતેષુ ।
પ્રાસાદસંસ્થો મદનૈકકાર્યઃ પ્રિયાસહાયો વિજહાર નન્દઃ

સ ચક્રવાક્યેવ હિ ચક્રવાકસ્તયા સમેતઃ પ્રિયયા પ્રિયાર્હઃ ।
નાચિન્તયદ્ વૈશ્રમણં ન શક્રં તત્સ્થાનહેતોઃ કુત એવ ધર્મમ્

લક્ષ્મ્યા ચ રૂપેણ ચ સુન્દરીતિ સ્તમ્ભેન ગર્વેણ ચ માનિનીતિ ।
દીપ્ત્યા ચ માનેન ચ ભામિનીતિ યાતો બભાષે ત્રિવિધેન નામ્ના

સા હાસહંસા નયનદ્વિરેફા પીનસ્તનાત્યુન્નતપદ્મકોશા ।
ભૂયો બભાસે સ્વકુલોદિતેન સ્ત્રીપદ્મિની નન્દદિવાકરેણ

રૂપેણ ચાત્યન્તમનોહરેણ રૂપાનુરૂપેણ ચ ચેષ્ટિતેન ।
મનુષ્યલોકે હિ તદા બભૂવ સા સુન્દરી સ્ત્રીષુ નરેષુ નન્દઃ

સા દેવતા નન્દનચારિણીવ કુલસ્ય નન્દીજનનશ્ચ નન્દઃ ।
અતીત્ય મર્ત્યાનનુપેત્ય દેવાન્ સૃષ્ટાવભૂતામિવ ભૂતધાત્રા

તાં સુન્દરી ચેન્ન લભેત નન્દઃ સા વા નિષેવેત ન તં નતભ્રૂઃ ।
દ્વન્દ્વં ધ્રુવં તદ્વિકલં ન શોભેતાન્યોન્યહીનાવિવ રાત્રિચન્દ્રૌ

કન્દર્પરત્યોરિવ લક્ષ્યભૂતં પ્રમોદનાન્દ્યોરિવ નીડભૂતમ્ ।
પ્રહર્ષતુષ્ટ્યોરિવ પાત્રભૂતં દ્વન્દ્વં સહારંસ્ત મદાન્ધભૂતમ્

પરસ્પરોદ્વીક્ષણતત્પરાક્ષં પરસ્પરવ્યાહૃતસક્તચિત્તમ્ ।
પરસ્પરાશ્લેષહૃતાઙ્ગરાગં પરસ્પરં તન્મિથુનં જહાર

ભાવાનુરક્તૌ ગિરિનિર્ઝરસ્થૌ તૌ કિન્નરીકિંપુરુષાવિવોભૌ ।
ચિક્રીડતુશ્ચાભિવિરેજતુશ્ચ રૂપશ્રિયાન્યોન્યમિવાક્ષિપન્તૌ

અન્યોન્યસંરાગવિવર્ધનેન તદ્દ્વન્દ્વમન્યોન્યમરીરમચ્ચ ।
ક્લમાન્તરે ઽન્યોન્યવિનોદનેન સલીલમન્યોન્યમમીમદચ્ચ

વિભૂષયામાસ તતઃ પ્રિયાં સ સિષેવિષુસ્તાં ન મૃજાવહાર્થમ્ ।
સ્વેનૈવ રૂપેણ વિભૂષિતા હિ વિભૂષણાનામપિ ભૂષણં સા

દત્ત્વાથ સા દર્પણમસ્ય હસ્તે મમાગ્રતો ધારય તાવદેનમ્ ।
વિશેષકં યાવદહં કરોમીત્યુવાચ કાન્તં સ ચ તં બભાર

ભર્તુસ્તતઃ શ્મશ્રુ નિરીક્ષમાણા વિશેષકં સાપિ ચકાર તાદૃક્ ।
નિશ્વાસવાતેન ચ દર્પણસ્ય ચિકિત્સયિત્વા નિજઘાન નન્દઃ

સા તેન ચેષ્ટાલલિતેન ભર્તુઃ શાઠ્યેન ચાન્તર્મનસા જહાસ ।
ભવેચ્ચ રુષ્ટા કિલ નામ તસ્મૈ લલાટજિહ્માં ભૃકુટિં ચકાર

ચિક્ષેપ કર્ણોત્પલમસ્ય ચાંસે કરેણ સવ્યેન મદાલસેન ।
પત્રાઙ્ગુલિં ચાર્ધનિમીલિતાક્ષે વક્ત્રે ઽસ્ય તામેવ વિનિર્દુધાવ

તતશ્ચલન્નૂપુરયોક્ત્રિતાભ્યાં નખપ્રભોદ્ભાસિતરાઙ્ગુલિભ્યામ્ ।
પદ્ભ્યાં પ્રિયાયા નલિનોપભાભ્યાં મૂર્ધ્ના ભયાન્નામ નનામ નન્દઃ

સ મુક્તપુષ્પોન્મિષિતેન મૂર્ધ્ના તતઃ પ્રિયાયાઃ પ્રિયકૃદ્ બભાસે ।
સુવર્ણવેદ્યામનિલાવભગ્નઃ પુષ્પાતિભારાદિવ નાગવૃક્ષઃ

સા તં સ્તનોદ્વર્તિતહારયષ્ટિરુત્થાપયામાસ નિપીડ્ય દોર્ભ્યામ્ ।
કથં કૃતો ઽસીતિ જહાસ ચોચ્ચૈર્મુખેન સાચીકૃતકુણ્ડલેન

પત્યુસ્તતો દર્પણસક્તપાણેર્મુહુર્મુહુર્વક્ત્રમવેક્ષમાણા ।
તમાલપત્રાર્દ્રતલે કપોલે સમાપયામાસ વિશેષકં તત્

તસ્યા મુખં તત્ સતમાલપત્રં તામ્રાધરૌષ્ઠં ચિકુરાયતાક્ષમ્ ।
રક્તાધિકાગ્રં પતિતદ્વિરેફં સશૈવલં પદ્મમિવાબભાસે

નન્દસ્તતો દર્પણમાદરેણ બિભ્રત્તદામણ્ડનસાક્ષિભૂતમ્ ।
વિશેષકાવેક્ષણકેકરાક્ષો લડત્ પ્રિયાયા વદનં દદર્શ

તત્કુણ્ડલાદષ્ટવિશેષકાન્તં કારણ્ડવક્લિષ્ટમિવારવિન્દમ્ ।
નન્દઃ પ્રિયાયા મુખમીક્ષમાણો ભૂયઃ પ્રિયાનન્દકરો બભૂવ

વિમાનકલ્પે સ વિમાનગર્ભે તતસ્તથા ચૈવ નનન્દ નન્દઃ ।
તથાગતશ્ચાગતભૈક્ષકાલો ભૈક્ષાય તસ્ય પ્રવિવેશ વેશ્મ

અવાઙમુખો નિષ્પ્રણાયશ્ચ તસ્થૌ ભ્રાતુર્ગૃહે ઽન્યસ્ય ગૃહે યથૈવ ।
તસ્માદથો પ્રેષ્યજનપ્રમાદાદ્ ભિક્ષામલબ્ધ્વૈવ પુનર્જગામ

કાચિત્ પિપેષાઙ્ગવિલેપનં હિ વાસો ઽઙ્ગના કાચિદવાસયચ્ચ ।
અયોજયત્ સ્નાનવિધિં તથાન્યા જગ્રન્થુરન્યાઃ સુરભીઃ સ્રજશ્ચ

તસ્મિન્ ગૃહે ભર્તુરતશ્ચરન્ત્યઃ ક્રીડાનુરૂપં લલિતં નિયોગમ્ ।
કાશ્ચિન્ન બુદ્ધં દદૃશુર્યુવત્યો બુદ્ધસ્ય વૈષા નિયતં મનીષા

કાચિત્ સ્થિતા તત્ર તુ હર્મ્યપૃષ્ઠે ગવાક્ષપક્ષે પ્રણિધાય ચક્ષુઃ ।
વિનિષ્પતન્તં સુગતં દદર્શ પયોદગર્ભાદિવ દીપ્તમર્કમ્

સા ગૌરવં તત્ર વિચાર્ય ભર્તુઃ સ્વયા ચ ભક્ત્યાર્હતયાર્હતશ્ચ ।
નન્દસ્ય તસ્થૌ પુરતો વિવક્ષુસ્તદાજ્ઞયા ચેતિ તદાચચક્ષે

અનુગ્રહાયાસ્ય જનસ્ય શઙ્કે ગુરુર્ગૃહં નો ભગવાન્ પ્રવિષ્ટઃ ।
ભિક્ષામલબ્ધ્વા ગિરમાસનં વા શૂન્યાદરણ્યાદિવ યાતિ ભૂયઃ

શ્રુત્વા મહર્ષેઃ સ ગૃહપ્રવેશં સત્કારહીનં ચ પુનઃ પ્રયાણમ્ ।
ચચાલ ચિત્રાભરણામ્બરસ્રક્કલ્પદ્રુમો ધૂત ઇવાનિલેન

કૃત્વાઞ્જલિં મૂર્ધનિ પદ્મકલ્પં તતઃ સ કાન્તાં ગમનં યયાચે ।
કર્ત્તુ ગમિષ્યામિ ગુરૌ પ્રણામં મામભ્યનુજ્ઞાતુમિહાર્હસીતિ

સા વેપમાના પરિસસ્વજે તં શાલં લતા વાતસમીરિતેવ ।
દદર્શ ચાશ્રુપ્લુતલોલનેત્રા દીર્ઘે ચ નિશ્વસ્ય વચો ઽભ્યુવાચ

નાહં યિયાસોર્ગુરુદર્શનાર્થમર્હામિ કર્તું તવ ધર્મપીડામ્ ।
ગચ્છાર્યપુત્રૈહિ ચ શીઘ્રમેવ વિશેષકો યાવદયં ન શુષ્કઃ

સચેદ્ભવેસ્ત્વં ખલુ દીર્ઘસૂત્રો દણ્ડં મહાન્તં ત્વયિ પાતયેયમ્ ।
મુહુર્મુહુસ્ત્વાં શયિતં કુચાભ્યાં વિબોધયેયં ચ ન ચાલપેયમ્

અથાપ્યનાશ્યાનવિશેષકાયાં મય્યેષ્યસિ ત્વં ત્વરિતં તતસ્ત્વામ્ ।
નિપીડયિષ્યામિ ભુજદ્વયેન નિર્ભૂષણેનાર્દ્રવિલેપનેન

ઇત્યેવમુક્તશ્ચ નિપીડિતશ્ચ તયાસવર્ણસ્વનયા જગાદ ।
એવં કરિષ્યામિ વિમુઞ્ચ ચણ્ડિ યાવદ્ ગુરુર્દૂરગતો ન મે સઃ

તતઃ સ્તનોદ્વર્તિતતચન્દનાભ્યાં મુક્તો ભુજાભ્યાં ન તુ માનસેન ।
વિહાય વેષં મદનાનુરૂપં સત્કારયોગ્યં સ વપુર્બભાર

સા તં પ્રયાન્તં રમણં પ્રદધ્યૌ પ્રધ્યાનશૂન્યસ્થિતનિશ્ચલાક્ષી ।
સ્થિતોચ્ચકર્ણા વ્યપવિદ્ધશષ્પા ભ્રાન્તં મૃગમ્ ભ્રાન્તમુખી મૃગીવ

દિદૃક્ષયાક્ષિપ્તમના મુનેસ્તુ નન્દઃ પ્રયાણં પ્રતિ તત્વરે ચ ।
વિવૃત્તદૃષ્ટિશ્ચ શનૈર્યયૌ તાં કરીવ પશ્યન્ સ લડત્કરેણુમ્

છાતોદરીં પીનપયોધરોરું સ સુન્દરીં રુક્મદરીમિવાદ્રેઃ ।
કાક્ષેણ પશ્યન્ ન તતર્પ નન્દઃ પિબન્નિવૈકેન જલં કરેણ

તં ગૌરવં બુદ્ધગતં ચકર્ષ ભાર્યાનુરાગઃ પુનરાચકર્ષ ।
સો ઽનિશ્ચયાન્નાપિ યયૌ ન તસ્થૌ તુરંસ્તરંગેષ્વિવ રાજહંસઃ

અદર્શનં તૂપગતશ્ચ તસ્યા હર્મ્યાત્તતશ્ચાવતતાર તૂર્ણમ્ ।
શ્રુત્વા તતો નૂપુરનિસ્વનં સ પુનર્લલમ્બે હૃદયે ગૃહીતઃ

સ કામરાગેણ નિગૃહ્યમાણો ધર્માનુરાગેણ ચ કૃષ્યમાણઃ ।
જગામ દુઃખેન વિવર્ત્યમાનઃ પ્લવઃ પ્રતિસ્ત્રોત ઇવાપગાયાઃ

તતઃ ક્રમૈર્દીર્ઘતમૈઃ પ્રચક્રમે કથં નુ યાતો ન ગુરુર્ભવેદિતિ ।
સ્વજેય તાં ચૈવ વિશેષકપ્રિયાં કથં પ્રિયામાર્દ્રવિશેષકામિતિ

અથ સ પથિ દદર્શ મુક્તમાનં પિતૃનગરે ઽપિ તથા ગતાભિમાનમ્ ।
દશબલમભિતો વિલમ્બમાનં ધ્વજમનુયાન ઇવૈન્દ્રમર્ચ્યમાનમ્