સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 3

સૌન્દરનન્દ મહાકાવ્યે "રાજવર્ણન" નામ દ્વિતીયઃ સર્ગ સમાપ્ત ।
તૃતીયઃ સર્ગઃ
તથાગત વર્ણન
તપસે તતઃ કપિલવાસ્તુ હયગજરથૌઘસંકુલમ્ ।
શ્રીમદભયપ્રનુરક્તજનં સ વિહાય નિશ્ચિતમના વનં યયૌ

વિવિધાગમાંસ્તપસિ તાંશ્ચ વિવિધનિયમાશ્રયાન્ મુનીન્ ।
પ્રેક્ષ્ય સ વિષયતૃષાકૃપણાનનવસ્થિતં તપ ઇતિ ન્યવર્તત

અથ મોક્ષવાદિનમરાડમુપશમમતિં તથોદ્રકમ્ ।
તત્ત્વકૃતમતિરુપાસ્ય જહાવયમપ્યમાર્ગ ઇતિ માર્ગકોવિદઃ

સ વિચારયન્ જગતિ કિં નુ પરમમિતિ તં તમાગમમ્ ।
નિશ્ચયમનધિગતઃ પરતઃ પરમં ચચાર તપ એવ દુષ્કરમ્

અથ નૈષ માર્ગ ઇતિ વીક્ષ્ય તદપિ વિપુલં જહૌ તપઃ ।
ધ્યાનવિષયમવગમ્ય પરં બુભુજે વરાન્નમમૃતત્ત્વબુદ્ધયે

સ સુવર્ણપીનયુગબાહુરૃષભગતિરાયતેક્ષણઃ ।
પ્લક્ષમવનિરુહમભ્યગમત્ પરમસ્ય નિશ્ચયવિધેર્બુભુત્સયા

ઉપવિશ્ય તત્ર કૃતબુદ્ધિરચલધૃતિરદ્રિરાજવત્ ।
મારબલમજયદુગ્રમથો બુબુધે પદં શિવમહાર્યમવ્યયમ્

અવગમ્ય તં ચ કૃતકાર્યમમૃતમનસો દિવૌકસઃ ।
હર્ષતુલમગમન્ મુદિતા વિમુખી તુ મારપરિષત્ પ્રચુક્ષુભે

સનગા ચ ભૂઃ પ્રવિચચાલ હુતબહસખઃ શિવો વવૌ ।
નેદુરપિ ચ સુરદુન્દુભયઃ પ્રવવર્ષ ચામ્બુધરવર્જિતં નભઃ

અવબુધ્ય ચૈવ પરમાર્થમજરમનુકમ્પયા વિભુઃ ।
નિત્યમમૃતમુપદર્શયિતું સ વરાણસીપરિકરામયાત્ પુરીમ્

અથ ધર્મચક્રમૃતનાભિ ધૃતિમતિસમાધિનેમિમત્ ।
તત્ર વિનયનિયમારમૃષિર્જગતો હિતાય પરિષદ્યવર્તયત્

ઇતિ દુઃખમેતદિયમસ્ય સમુદયલતા પ્રવર્તિકા ।
શાન્તિરિયમયમુપાય ઇતિ પ્રવિભાગશઃ પરમિદં ચતુષ્ટયમ્

અભિધાય ચ ત્રિપરિવર્તમતુલમનિવર્ત્યમુત્તમમ્ ।
દ્વાદશનિયતવિકલ્પં ઋષિર્વિનિનાય કૌણ્ડિનસગોત્રમાદિતઃ

સ હિ દોષસાગરમગાધમુપધિજલમાધિજન્તુકમ્ ।
ક્રોધમદભયતરઙ્ગચલં પ્રતતાર લોકમપિ ચ વ્યતારયત્

સ વિનીય કાશિષુ ગયેષુ બહુજનમથો ગિરિવ્રજે ।
પિત્ર્યમપિ પરમકારુણિકો નગરં યયાવનુજિઘૃક્ષયા તદા

વિષયાત્મકસ્ય હિ જનસ્ય બહુવિવિધમાર્ગસેવિનઃ ।
સૂર્યસદૃશવપુરભ્યુદિતો વિજહાર સૂર્ય ઇવ ગૌતમસ્તમઃ

અભિતસ્તતઃ કપિલવાસ્તુ પરમશુભવાસ્તુસંસ્તુતમ્ ।
વસ્તુમતિશુચિ શિવોપવનં સ દદર્શ નિઃસ્પૃહતયા યથા વનમ્

અપરિગ્રહઃ સ હિ બભૂવ નિયતમતિરાત્મનીશ્વરઃ ।
નૈકવિધભયકરેષુ કિમુ સ્વજનસ્વદેશજનમિત્રવસ્તુષુ

પ્રતિપૂજયા ન સ જહર્ષ ન ચ શુચમવજ્ઞયાગમત્ ।
નિશ્ચિતમતિરસિચન્દનયોર્ન જગામ દુઃખસુખયોશ્ચ વિક્રિયામ્

અથ પાર્થિવઃ સમુપલભ્ય સુતમુપગતં તથાગતમ્ ।
તૂર્ણમબહુતુરગાનુગતઃ સુતદર્શનોત્સુકતયાભિનિર્યયૌ

સુગતસ્તથાગતમવેક્ષ્ય નરપતિમધીરમાશયા ।
શેષમપિ ચ જનમશ્રુમુખં વિનિનીષયા ગગનમુત્પપાત હ

સ વિચક્રમે દિવિ ભુવીવ પુનરુપવિવેશ તસ્થિવાન્ ।
નિશ્ચલમતિરશયિષ્ટ પુનર્બહુધાભવત્ પુનરભૂત્તથૈકધા

સલિલે ક્ષિતાવિવ ચચાર જલમિવ વિવેશ મેદિનીમ્ ।
મેઘ ઇવ દિવિ વવર્ષ પુનઃ પુનરજ્વલન્નવ ઇવોદિતો રવિઃ

યુગપજ્જ્વલન્ જ્વલનવચ્ચ જલમવસૃજંશ્ચ મેઘવત્ ।
તપ્તકનકસદૃશપ્રભયા સ બભૌ પ્રદીપ્ત ઇવ સન્ધ્યયા ઘનઃ

તમુદીક્ષ્ય હેમમણિજાલવલયિનમિવોત્થિતં ધ્વજમ્ ।
પ્રીતિમગમદતુલાં નૃપતિર્જનતા નતાશ્ચ બહુમાનમભ્યયુઃ

અથ ભાજનીકૃતમવેક્ષ્ય મનુજપતિમૃદ્ધિસંપદા ।
પૌરજનમપિ ચ તત્પ્રવણં નિજગાદ ધર્મવિનયં વિનાયકઃ

નૃપતિસ્તતઃ પ્રથમમાપ ફલમમૃતધર્મસિદ્ધયે ।
ધર્મમતુલમધિગમ્ય મુનેર્મુંનયે નનામ સ યતો ગુરાવિવ

બહવઃ પ્રસન્નમનસો ઽથ જનનમરણાર્તિભીરવઃ ।
શાક્યતનયવૃષભાઃ કૃતિનો વૃષભા ઇવાનલભયાત્ પ્રવવ્રજુઃ

વિજહુસ્તુ યે ઽપિ ન ગૃહાણિ તનયપિતૃમાત્રપેક્ષયા ।
તે ઽપિ નિયમવિધિમામરણાજ્જગૃહુશ્ચ યુક્તમનસશ્ચ દધ્રિરે

ન જિહિંસ સૂક્ષ્મમપિ જન્તુમપિ પરવધોપજીવિનઃ ।
કિં બત વિપુલગુણઃ કુલજઃ સદયઃ સદા કિમુ મુનેરુપાસયા

અકૃશોદ્યમઃ કૃશધનો ઽપિ પરપરિભવાસહો ઽપિ સન્ ।
નાન્યધનમપહાર તથા ભુજગાદિવાન્યવિભવાદ્ધિ વિવ્યથે

વિભવાન્વિતો ઽપિ તરુણો ઽપિ વિષયચપલેન્દ્રિયો ઽપિ સન્ ।
નૈવ ચ પરયુવતીરગમત્ પરમં હિ તા દહનતો ઽપ્યમન્યત

અનૃતં જગાદ ન ચ કશ્ચિદૃતમપિ જજલ્પ નાપ્રિયમ્ ।
શ્લક્ષ્ણમપિ ચ ન જગાવહિતં હિતમપ્યુવાચ ન ચ પૈશુનાચ યત્

મનસા લુલોભ ન ચ જાતુ પરવસુષુ ગૃદ્ધમાનસઃ ।
કામસુખમસુખતો વિમૃશન્ વિજહાર તૃપ્ત ઇવ તત્ર સજ્જનઃ

ન પરસ્ય કશ્ચિદપઘાતમપિ ચ સઘૃણો વ્યચિન્તયત્ ।
માતૃપિતૃસુતસુહૃત્સદૃશં સ દદર્શ તત્ર હિ પરસ્પરં જનઃ

નિયતં ભવિષ્યતિ પરત્ર ભવદપિ ચ ભૂતમપ્યથો ।
કર્મફલમપિ ચ લોકગતિર્નિયતેતિ દર્શનમવાપ સાધુ ચ

ઇતિ કર્મણા દશવિધેન પરમકુશલેન ભૂરિણા ।
ભ્રંશિનિ શિથિલગુણો ઽપિ યુગે વિજહાર તત્ર મુનિસંશ્રયાજ્જનઃ

ન ચ તત્ર કશ્ચિદુપપત્તિસુખમભિલલાષ તૈર્ગુણૈઃ ।
સર્વમશિવમવગમ્ય ભવં ભવસંક્ષયાય વવૃતે ન જન્મને

અકથંકથા ગૃહિણ એવ પરમપરિશુદ્ધદૃષ્ટયઃ ।
સ્ત્રોતસિ હિ વવૃતિરે બહવો રજસંસ્તનુત્વમપિ ચક્રિરે પરે

વવૃતે ઽત્ર યો ઽપિ વિષયેષુ વિભવસદૃશેષુ કશ્ચન ।
ત્યાગાવિનયનિયમાભિરતો વિજહાર સો ઽપિ ન ચચાલ સત્પથાત્

અપિ ચ સ્વતો ઽપિ પરતો ઽપિ ન ભયમભવન્ન દૈવતઃ ।
તત્ર ચ સુસુખસુભિક્ષગુણૈર્જહૃષુઃ પ્રજાઃ કૃતયુગે મનોરિવ

ઇતિ મુદિતમનામયં નિરાપત્ કુરુરઘુપૂરુપુરોપમં પુરં તત્ ।
અભવદભયદૈશિકે મહર્ષૌ વિહરતિ તત્ર શિવાય વીતરાગે