સત્યસિદ્ધિશાસ્ત્રમ્ · ભાગ 120

શ્રીરસ્તુ
સત્યસિદ્ધિશાસ્ત્રમ્
શ્રીમદાચાર્યહરિવર્મણઃ કૃતિઃ
1 પ્રસ્થાનસ્કન્ધે બુદ્ધરત્નાધિકારે આદ્યસમ્પદ્વર્ગ
1. અભિવન્દ્યાભિવન્દ્યં પ્રાક્ સમ્યક્ સમ્બુદ્ધમાત્મના ।
સર્વજ્ઞમર્હચ્છાસ્તારં મહાન્તં લોકસંહિતમ્ ॥
2. સુવિશુદ્ધઞ્ચ સદ્ધર્મં આર્યશ્રાવકમણ્ડલમ્ ।
વ્યાચિકીર્ષામિ લોકાનાં હિતાય જિનભાષણમ્ ॥
3. શાસ્ત્રં સૂત્રાન્વિતં સમ્યક્ ધર્મતાપ્રવિલોમકમ્ ।
શમોપગામિ વૈ સમ્યક્ જ્ઞાનશાસ્ત્રમિતીર્યતે ॥
4. ન દૃષ્ટૌ ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ પ્રકૃત્યાતિપ્રભાસ્વરૌ ।
ધૂમાભ્રધૂલીમિહિકામુખૈઃ વ્યોમ્નિ યથાવૃત્તૌ ॥
5. મિથ્યાશાસ્ત્રપરીતઃ સત્સૂત્રાર્થો ન પ્રકાશતે ।
સદર્થસ્યાસ્ફુટીભાવાત્ કુજ્ઞાનસ્યોદ્ધાટિતં મુખમ્ ॥
6. આપત્તિદુર્યશશ્ચિત્તકૌકૃત્યક્કમથાદયઃ ।
ચિત્તંવિક્ષેપકાયાસાઃ કુજ્ઞાનોદ્ધાટિતા ઇમે ॥
7. આપત્તિમુખ્યાનાયાસાન્ યો ઽપોહિતુમિચ્છતિ ।
સમ્યક્ શાસ્ત્રેચ્છયા ગચ્છેત્ ગભીરજ્ઞાનિનં સ ચ ॥
8. નિષેવણઞ્ચ તસ્યૈવ સમ્યક્ છાસ્ત્રસ્ય મૂલકમ્ ।
સચ્છાસ્ત્રહેતોરુત્કૃષ્ટપુણ્યાદ્યાઃ પ્રભવન્તિ હિ ॥
9. શતસાહસ્રદુઃશાસ્ત્રેષ્વધીતી તીક્ષ્ણધીરપિ ।
પ્રતિભાનઞ્ચ કીર્તિઞ્ચ લાભાન્નાપ્નોતિ સંસદિ ॥
10. બુદ્ધધર્મવરં જ્ઞાત્વા ભાષણં સુખવાહિ ચ ।
ચિરકાલઞ્ચ ધર્મસ્ય સ્થિતયે ન તુ કીર્તયે ॥
11. નિષેવ્ય ભિન્નવાદાંશ્ચ પ્રજ્ઞયા વિબુધાશયાન્ ।
તત્ત્વશાસ્ત્રં ચિકીર્ષામિ સર્વજ્ઞજ્ઞાનમાત્રકમ્ ॥
12. અશ્રૌષીત્સર્વશો બુદ્ધો ભિન્નવાદાંશ્ચ ભિક્ષુકાન્ ।
અતસ્ત્રિપિટકસ્યાર્થં સમીકર્તું સમારભે ॥
અત્ર વિચાર્યતે । (પૃ) નનુ ભવતા સત્યસિદ્ધિશાસ્ત્રં વક્ષ્યત ઇતિ જ્ઞાત્મસ્માભિઃ । આદૌ ભવતોક્તં અભિવદ્યાભિવન્દ્યં પ્રાગિતિ । સ ચ બુદો [ભગવાન્] । કસ્માત્ તસ્ય બુદ્ધ ઇત્યાખ્યા । કેન ગુણેનાભિવન્દ્યઃ । (ઉ) ભગવાન્ પ્રકૃત્યા મનુષ્યભૂતઃ સર્વાકારજ્ઞાનેન સર્વધર્માણાં સ્વલક્ષણવિભાગાન્ પ્રજાનાતિ । સર્વાકુશલવિનિર્મુક્તઃ સઞ્ચિતસર્વકુશલઃ સર્વસત્ત્વાનાં ( સ્સ્સ્_3 ) હિતૈષી ચેત્યતો બુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । [સત્ત્વાન્] શિક્ષયિતુમુપદિષ્ટં ધર્મ ઇત્યુચ્યતે । તં ધર્મં યે પ્રતિપદ્યન્તે તે સઙ્ઘ ઇત્યુચ્યન્તે । ઇત્યેતેષાં ત્રિરત્નાનામભિવન્દનનિદાનં વક્ષ્યે । ભગવાન્ પઞ્ચ[ધર્મ]સ્કન્ધસંપન્નઃ ઇત્યતો દેવમનુષ્યાણાં પૂજ્યઃ ।
(પૃ) અન્યે ઽપિ આર્યપુગ્દલાઃ પઞ્ચધર્મસ્કન્ધસમન્વિતાઃ । તથાગતસ્ય કો વિશેષઃ । (ઉ) તથાગતસ્ય પઞ્ચગુણસ્કન્ધસંપદઃ પરિશુદ્ધાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ । કાયિકાદિષુ કર્મસુ અપ્રમત્તત્વાત્ શીલસ્કન્ધસંપત્ [પરિશુદ્ધા] । ભગવાન્ શીલસંવર એવાવિપન્નઃ । કિમુત વક્તવ્યં મૂલાપત્તૌ । કિઞ્ચ ચિરસઞ્ચિતમૈત્રીકસ્ય નાકુશલચિત્તમુદેતિ । યથોક્તં સૂત્રે- ભગવાનવોચદાનન્દમ્ । આજન્મ યો મૈત્રીમભ્યસ્યતિ તસ્યાકુશલચિત્તમુદેતિ ન વા । નો ભગવન્ ઇતિ । તથાગતશ્ચિરસઞ્ચિતકુશલસ્વભાવઃ, નાત્મત્રાણાર્થં કિન્તુ અપકીર્તિભીરુતયા સંવરશીલં ધત્તે । અપ્રમાણબુદ્ધેષુ દીર્ઘાભ્યસ્તશીલચર્યઃ ઉન્મૂલિતત્રિવિષમૂલાત્યન્તનિશ્શેષવાસનઃ । ઇત્યાદિભિઃ પ્રત્યયૈઃ શીલસ્કન્ધસમ્પન્નઃ ।
સમાધિસ્કન્ધસમ્પન્નઃ । તથાગત ઇમં સમાધિં નિશ્રિત્ય સર્વજ્ઞજ્ઞાનં લબ્ધવાન્ । અતઃ સમાધિસ્કન્ધસમ્પન્ન ઇતિ જ્ઞાયતે । યથા ઘૃતતૈલબહુલઃ પ્રદીપઃ વર્તિકામહિમ્ના મહાન્ પ્રકાશતે । તથાગતઃ સુનિરૂઢસ્તમ્ભવત્ દૃઢસમાધિકઃ । અન્યે તુ જલરૂઢસ્તમ્ભવત્ અપ્રતિલબ્ધચિરસમાધિકાઃ । તથાગતસ્ય ધ્યાનસમાધિરપ્રમાણકલ્પેષુ ક્રમશઃ સંસિદ્ધઃ । અત સ્તં પરિપૂરયતિ । તથાગતસ્ય સમાધિઃ પુરુષં સ્થાનં ધર્મોપદેશં વા ઇત્યાદિપ્રત્યયગણાન્ નોપક્ષતે । ન તથાન્યેષામ્ । તથાગતઃ સદા ગભીરભાવિતસમાધિર્ભવતિ । યથા કશ્ચિત્ આત્માનં સંરક્ષન્ સદા સ્મરતિ ન વિસ્મરતિ । તથાગતઃ ધ્યાનસમાધિમુપસમ્પદ્ય ન ચિત્તબલમધિતિષ્ઠતિ । તદ્યથા કશ્ચિત્ સ્વાવસંથં પ્રાપ્ય વદતિ ક્ષેમપ્રાપ્તઃ અખિન્ન ઇતિ । ન સમાધિસ્થસ્તથાગતઃ પુનરેવમ્ । અત ઉચ્યતે તથાગતઃ નિત્યસમાધિસ્થિત ઇતિ । ધ્યાનસમાધિપ્રકમ્પિનો ( સ્સ્સ્_4 ) મહાપ્રામોદ્યાદયો ધર્માઃ તથાગતસ્ય સર્વે પ્રહીણાઃ । ચિરસમાધિવિપાકપ્રતિલબ્ધૈશ્વર્યદિવ્યાભિજ્ઞાનાં પરમો ઽગ્રણીઃ । ઋદ્ધિવિધિના એકસ્મિન્નેવ ક્ષણે દશદિક્ષુ અપ્રમાણધાતુષુ પરિક્રામતિ । સર્વાણિ કૃત્યાનિ યથેષ્ટં કરોતિ । સર્વનિર્મિતેષુ અપ્રતિહતં પ્રભવતિ । અન્યે સત્ત્વા માગચ્છન્ત્વિતિ સર્વધર્માનુગચિત્તો ભવતિ ।
તથાગતસ્ય આર્યવશિતાસમન્વિતસ્ય સુખે અસુખસંજ્ઞોત્પદ્યતે । અસુખે ચ સુખસંજ્ઞોત્પદ્યતે સુખાસુખે ચ ઉપેક્ષાસંજ્ઞોત્પદ્યતે । (પૃ)અસુખે ઉપેક્ષા જાયેત । કથં સુખસંજ્ઞા જાયેત । (ઉ) સુભાવિતચિત્તત્વાત્ વાક્પારુષ્યાદ્યસુખધર્મેષુ ન પ્રતિબન્ધં મન્યતે । અન્યાસુ દિવ્યાભિજ્ઞાસુ દિવ્યચક્ષુર્દિવ્યશ્રોત્રપરચિત્તજ્ઞાનપૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિષુ અપ્રતિહતો ભવતિ । સમાધિબલેન અપ્રતિહતદિવ્યાભિજ્ઞો ભવતિ । ધ્યાનસમાધિષુ સુવ્યક્તાભિસમયઃ । તાનન્યે સત્ત્વા ન શૃણ્વન્તિ । તથાગત એવાપ્રતિહતં પ્રવિશતિ વ્યુત્તિષ્ઠતે ચ । તથાગતસ્ય ધ્યાનસમાધિ ર્બલમિત્યાખ્યાયતે । યથા દશબલવર્ગે વક્ષ્યતે । અન્યેષાં પુગ્દલાનાં નાસ્તિ [તાદૃશં] કિઞ્ચિત્ । અતઃ તથાગત સમાધિસ્કન્ધસમ્પન્નઃ ।
પ્રજ્ઞાસ્કન્ધસમ્પન્ન ઇતિ । ધ્યાનાવરણં ક્લેશોત્પાદ ઇતિ દ્વિવિધાવિદ્યા તથાગતસ્ય સર્વથા પ્રહીણા । વિરુદ્ધસ્ય પ્રહાણાત્ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધસમ્પન્નઃ । સ્વતો ધર્મલાભી [તથાગતઃ] ન પરતઃ શ્રુત્વા । નિરુક્તિકુશલઃ અર્થગતિજ્ઞાનસુજ્ઞાનકુશલઃ અનવસન્નપ્રતિભાનઃ અક્ષીણપ્રજ્ઞશ્ચ । અન્યે સત્ત્વા સ્તેષુ કૌશલં ન સંપાદયાંબભૂવુઃ । ભગવાનેન અનપકૃષ્ટક્ષયજ્ઞાનઃ । અતસ્તથાગતઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધસમ્પન્નઃ ।
ભગવદ્ભાષિતો ધર્મઃ અર્થગતૌ કુશલઃ । નાન્યૈરલ્પજ્ઞૈ ર્ભાષિતઃ સમર્થઃ નિરવદ્યઃ । તથાગત ભાષિત એવાનવદ્યઃ । અતસ્તથાગત પ્રજ્ઞાસ્કન્ધસમ્પન્નઃ । અપ્રમાણગુણસાધનીયા પ્રજ્ઞેતિ [તાં] સમ્પાદયતિ । ધર્મં પ્રણીતમવિપરીતઞ્ચ ભાષિતવાન્ । યથા અશુભભાવના ( સ્સ્સ્_5 ) કામરાગભેદિનીત્યાદયઃ । પ્રજ્ઞાપ્રકર્ષાત્ પ્રકૃષ્ટેર્યાપથશ્ચ ભવતિ ઇત્યાદિભિઃ પ્રત્યયૈઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધસમ્પન્નઃ ।
વિમુક્તિસ્કન્ધસમ્પન્ન ઇતિ । અવિદ્યાદ્વયાચ્ચિત્તં વિમુક્તમ્ । નાન્યાસ્તિ વાસના, સર્વથાનિવૃતા ઇત્યાદિના વિમુક્તિસમ્પન્નઃ ।
વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસમ્પન્ન ઇતિ । સર્વસ્મિન્ સંયોજનપ્રહાણમાર્ગે પ્રતિક્ષણં સ્મૃતિજ્ઞાનકુશલઃ । યથા કશ્ચિત્ વૃક્ષં છેત્તું હસ્તે ધૃતકુઠારઃ પાર્યન્તિકં જાનાનઃ પ્રજાનાતિ શાખાઃ પ્રશાખાઃ । તથા ભગવાનપિ સંયોજનપ્રહાણજ્ઞાનસ્ય પ્રતિક્ષણં ક્ષીયમાણં સર્વમવયવશઃ પ્રજાનાતિ । સત્ત્વાનામાશયં જ્ઞાત્વા યથાયોગં ધર્મમુપદિશતિ । યેન [તે] વિમુચ્યન્તે । અતઃ સત્ત્વાનાં સર્વવિમુક્તિમાર્ગે જ્ઞાનદર્શનસમ્પન્નઃ ।

કિઞ્ચ ભગવાન્ કાલં જ્ઞાત્વા ધર્મમુપદિશતિ યથા તિમ્બુરુકબ્રાહ્મણાદિનામ્ । તથાગતઃ ધર્માણાં વિભાગજ્ઞાનકુશલઃ । અયં પુદ્ગલઃ અસ્ય ધર્મસ્યાર્હ ઇતિ । યથા ભગવાનાનન્દમામન્ત્ર્ય છન્દકસ્ય યોગ્યં ભાવાભાવવ્યાવર્તકં સૂત્રમુપદિશતિ । અતસ્તથાગતો વિમુક્તિજ્ઞાનકુશલઃ । કિઞ્ચોપાયકુશલઃ સત્ત્વમલં હાપયતિ યથા નન્દસ્ય કામપ્રજિહીર્ષાયૈ [ધર્મ]મુપદિશતિ । સત્ત્વાનાઞ્ચ શ્રદ્ધેન્દ્રિયાદિપરિપાકં જ્ઞાત્વા પશ્ચાત્ ધર્મમુપદિશતિ યથા રાહુલસ્ય । કેચિત્ સત્ત્વાઃ કર્મવિપાકાવૃતાઃ ન વિમુક્તિં લભન્તે । ભગવાન્ [તં]નાશયિત્વા ધર્મમુપદિશતિ । કેચિત્ સત્ત્વાઃ કાલપક્ષ્યે ક્ષીણાસ્રવા ભવન્તિ યથા જાયાપતિસૂત્ર ઉપદિષ્ટમ્ । કેચિત્ સત્ત્વાઃ પુરુષવિશેષમપેક્ષ્ય ક્ષીણાસ્રવાઃ ભવન્તિ યથા શારિપુત્ર અશ્વજિતમપેક્ષ્ય । કેચિત્ સત્ત્વા દેશમપેક્ષ્ય ક્ષીણાસ્રવાઃ યથા રાજા પુક્કસાતિઃ । કેચિત્ સત્ત્વા સતીર્થ્યમપેક્ષ્ય ( સ્સ્સ્_6 ) ક્ષીણાસ્રવાઃ યથા ગોપાલ નન્દઃ અજિતગ્રામીણાદીનપેક્ષ્ય । કેચિત્ સત્ત્વા ભગવતઃ તાત્ત્વિકકાયમપેક્ષ્ય નિર્મિતકાય ઞ્ચાપેક્ષ્ય ક્ષીણાસ્રવા ભવન્તિ । ભગવાન્ પ્રતિપતિં જ્ઞાત્વા ધર્મમુપદિશતિ [અથ]વિમોચયતિ । કિઞ્ચ ભગવાન્ વિવિધાન્ સદ્ધર્માનુપદિય સર્વાન્ વિમુક્ત્યાવરણધર્માન્ પરિભેદયતિ અતો વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસમ્પન્ન ઇત્યુચ્યતે ।
ભગવાન્ ધર્માર્થગતિકુશલો ધર્મમુપદિશતિ નાનર્થમવિપાકમ્ । ભગવાન્ સંખ્યાગણનવત્ ક્રમશો વિમુક્તિમાર્ગમુપદિશતિ । અતઃ સુવિમોકો ભવતિ । ભગવાન્ સત્વાનાં પૂર્વનિવાસં કુશલમૂલ ઞ્ચ જ્ઞાત્વા ક્રમશો ધર્મમુપદિશતિ । ભગવાન્ વિમુક્તિં પ્રત્યક્ષીકૃત્ય પરસ્યોપશતિ ન પરતઃશ્રત્વા । જિનશાસનં વહ્વીભિઃ કલાભિઃ સમ્પન્નમ્ । યથા ભૈષજ્યકલાસમ્પન્નો વ્યાધીન્ શમયતિ । તથા જિનશાસનમપિ પ્રતિપક્ષકલાપમુખેન સર્વાન્ ક્લેશાન્ વ્યાવર્તયતિ । યથા નવસંજ્ઞાદીન્ મહત્યો ઽલ્પા વા સંયોજના ન પુનઃ ક્ષપયન્તિ । અતઃ કૌશલસમ્પન્ન એવ ક્લેશાન્ પરિભેદયતિ । અનુત્તમોપાયૈઃ સત્ત્વાન્ સન્તારયતિ, કદાચિત્ સુકુમારવચનૈઃ કદાચિત્ કટુવચનૈઃ કદાચિત્ પુનઃ સુકુમારકટુવચનૈશ્ચ । તદર્થમેવ તથાગતો વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસમ્પન્નઃ ઇતિ ।
પ્રસ્થાનસ્કન્ધે બુદ્ધરત્નાધિકારે આદ્યસમ્પદ્વર્ગઃ પ્રથમઃ ।
2 દશબલવર્ગઃ

અથ ભગવાન્ દશ બલસમન્વાગમાત્ પ્રજ્ઞાસમ્પન્નઃ । હેતુપ્રત્યયપ્રતિલોમકતયોક્તાનિ દશબલાનિ । તલાદ્યં સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલમ્ । ઇદં કાર્યકારણનૈયત્યજ્ઞાનમ્ । અસ્માત્ ઈદૃશં ફલં ભવતિ ન તાદૃશમ્ । અયમાચારઃ અકુશલો ઽવયં દુઃખવિપાકઃ ન સુખવિપાક ઇતિ જ્ઞાનમ્ । સ્થાનં નામ ભાવવસ્તુ । અસ્થાનમભાવવસ્તુ । આદ્યં બલમિદં સર્વબલાનાં મૂલમ્ ।
(પૃ) [નનુ]લૌકિકા અપિ જાનન્તિ હેતુફલયોઃ સ્થાનાસ્થાનમ્ । યથા યવાદ્યવ એવ જાયતે ન બ્રીહ્યાદય ઇતિ । (ઉ) સ્થાનાસ્થાનબલેન કર્માદીનાં જ્ઞાનાત્ ઇદં બલમતિગહનં પરમં દેવમનુષ્યાણાં ન પ્રાપ્તું શક્યમ્ । જાતધર્મસ્ય હેતુસમનન્તરાધિપતિપ્રત્યયાન્ પ્રત્યાયયતીત્યત ઇદં બલં પ્રણીતમ્ ।
(2) યત્ અતિતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનિ કર્માણિ સર્વધર્મસમાદાનાનિ ચ પ્રજાનાતિ । તેષાં સ્થાનં પ્રજાનાતિ વસ્તુ પ્રજાનાતિ હેતું પ્રજાનાતિ વિપાકઞ્ચ પ્રજાનાતિ । અત ઇદં જ્ઞાનં બલમાખ્યાયતે । ત્રિષુ અધ્વસુ સ્થાનવસ્તુહેતુવિપાકપ્રજ્ઞાપકત્વાત્ ગહનમ્ । કસ્માત્ । કેચિદ્વદન્તિ અતીતાનાગતા અભાવધર્મા ઇતિ । અતો ભગવતઃ તેષાં કથનં બલં ભવતિ । અતીતાનાગતાધ્વગતાન્ ધર્માન્ અદૃષ્ટાકારાનપિ ભગવાન્ સાક્ષાત્પ્રજાનાતિ ।
અથ કર્મ દ્વિવિધં કુશલમકુશલમિતિ । કેચિત્ કુશલકર્મવન્તો દૃષ્ટે દુઃખવેદનાઃ યથા શીલં ધૃત્વા ક્લેશાનનુભવન્તિ । કેચિત્પાપકર્માણઃ દૃષ્ટે સુખવેદનાઃ યથા શીલં ભિત્વા સ્વૈરં ચરન્તિ । અતઃ કેચિત્ સંશેરતે અનાગતાધ્વાપિ પ્રત્યુત્પન્નસમ ઇતિ । અતસ્તથાગતઃ કર્મક્રમેણ વેદનામુપદિશતિ ।
ચત્વારિ ધર્મસમાદાનાનિ પ્રત્યુત્પન્નં દુઃખં આયત્યાં સુખવિપાકમ્, પ્રત્યુત્પન્નં સુખમાયત્યાં દુઃખવિપાકમ્, પ્રત્યુત્પન્નં સુખમ્ આયત્યાં સુખવિપાકમ્, પ્રત્યુત્પન્નં દુઃખમાયત્યાં દુઃખવિપાકમ્ ઇતિ । ભગવાન્ સંપ્રતિ આયત્યાઞ્ચ [તેષાં] સ્થાનં, વસ્તુ, હેતું વિપાકઞ્ચ પ્રજાનાતિ । સ્થાનં નામ વેદકઃ । વસ્તુ દેયપદાર્થઃ । હેતુર્દાનચિત્તમ્ । યથોક્તં સૂત્રે પૂર્વઞ્ચ પ્રમુદિતચિત્તઃ દાનકાલે ચ વિશુદ્ધચિત્તો દત્ત્વા ચ યન્ન વિપ્રતિસરતિ । તત્ ફલપ્રાપકં કર્મ વિપાક માખ્યાયતે । ભગવાનેવ પ્રજાનાતિ તરતમં કર્મ યદિ નિયતમનિયતં વા દૃષ્ટવિપાકમ્ ઉપપદ્યવિપાકં તદૂર્ધ્વવિપાકં વા ઇત્યાદિ । નાન્યઃ । અતો બલમિત્યુચ્યતે ।
(3) ભગવાન્ સર્વધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તીનાં સંક્લેશં પ્રજાનાતિ સ્થિતિં પ્રજાનાતિ ઉપચયં પ્રજાનાતિ વ્યવદાનઞ્ચ પ્રજાનાતિ । તત્ર ધ્યાનં નામ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર આરૂપ્યસમાધયશ્ચ । તદેવ રૂપારૂપ્યધાતુકં કર્મ । વિમોક્ષો નામ યદુતાષ્ટૌ વિમોક્ષાઃ તક્તર્મક્ષેપકાઃ । ધ્યાનાનિ આરૂપ્યસમાધયો ઽષ્ટવિમોક્ષાશ્ચ સમાધયો ભવન્તિ । એષાં સમાધીનાં વૃત્તેરાભિમુખ્યલાભઃ સમાપત્તિઃ । સમાપત્તયશ્ચતુર્ધા વિભક્તાઃ સંક્લેશતઃ સ્થિતિત ઉપચયતો વ્યવદાનતશ્ચેતિ । સંક્લેશજ્ઞાનિનઃ સંક્લેશતઃ સમાધિઃ । સ્થિતિજ્ઞાનિનઃ સ્થિત્યા સમાધિઃ । ઉપચયજ્ઞાનિન ઉપચયતઃ સમાધિઃ । વ્યવદાનજ્ઞાનિનઃ પ્રતિવેધતઃ સમાધિઃ । પ્રતિવેધતઃ સમાધિકસ્ય ઊષ્મમૂર્ધક્ષાન્ત્યાદયશ્ચતુર્ધર્મા ભવન્તિ । તથાગતસ્યૈવ તેષુ સર્વેષુ જ્ઞાનં ભવતિ । નાન્યેષામ્ ઇતિ બલં ભવતિ ।
(4) તથાગતઃ સત્ત્વાનામિન્દ્રિયાણિ તીક્ષ્ણાનિ મન્દાનિ [યથાભૂતં] પ્રજાનાનિ । શ્રેદ્ધેન્દ્રિયાદીનાં પ્રાધાન્યાત્ તીક્ષ્ણતા યથા તથાગતાદીનામ્ । મન્દતા તદપ્રાપ્તિઃ યથા નાગદાસકાદીનામ્ । મધ્યેન્દ્રિયસ્ય તુ નાસ્તિ અનિયતત્વાત્ । તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્યાસ્તિ કાષ્ઠા ( સ્સ્સ્_9 ) યથા તથાગતાઃ । મૃદ્વિન્દ્રિયસ્યાસ્તિ કાષ્ઠ યથા નાગદાસકઃ । મધ્યમસ્ય નાસ્તિ કાષ્ઠેતિ મધ્યેન્દ્રિયસ્ય નોચ્યતે । અથ શ્રદ્ધાપ્રતિપત્ ધર્મપ્રતિપત્ ઇતિ દ્વિવિધો માર્ગઃ । પુનરપિ દ્વિવિધઃ દુર્માર્ગઃ સુમાર્ગ ઇતિ । અસ્માત્ માર્ગદ્વયાદન્યો મધ્યમઃ । તીક્ષ્ણમન્દપુદ્ગલૌ પ્રતીક્ષ્ય મધ્યમો ભવતિ । અધિમુક્તિતશ્ચેન્દ્રિયાણિ ભિદ્યન્તે । શ્રદ્ધેન્દ્રિયાધિમુક્તિકાઃ શ્રદ્ધાબહુલાઃ । પ્રાજ્ઞજના વિશિષ્ટેન્દ્રિયા અધિમુક્તિત ઉપકૃતા શ્રેદ્ધેન્દ્રિયપ્રધાનાશ્ચ ભવન્તિ । ઇમાનીન્દ્રિયાણિ સર્વાણિ [તથાગતઃ] પ્રજાનાતિ । નાન્યે । ઇત્યતસ્તદ્વલમ્ ।
(5) તથાગતો નાનાધિમુક્તિકં લોકં [યથાભૂતં] પ્રજાનાતિ । અધિમુક્તિર્નામ ઇચ્છા । તદ્યથા સુરાયામધિમુક્તઃ સુરામિચ્છતિ । તથાગતો યથાધિમુક્તિ પ્રતિપત્તિં પ્રજાનાતિ યદુતાયં સત્ત્વઃ પઞ્ચકામનાસ્વધિમુક્તઃ ભાવનામાર્ગે બાધિમુક્ત ઇત્યેવં વિદિત્વા યથાર્હં ધર્મમુપદિશતિ । અતઃ સર્વસત્ત્વાશ્ચ સન્તારયતિ ।
(6) તથાગતો નાનાધાતુકાનપ્રમાણલોકાંશ્ચ [યથાભૂતં] પ્રજાનાતિ । સત્ત્વાનાં યત્ દીર્ઘકાલમભ્યસ્ય અભિરોચતે સ ધાતુઃ સિધ્યતિ । યથા દેવદત્તાદયસ્તથાગતમધ્વન્યધ્વનિ દુષયન્તો ઽકુશલચિત્તપ્રવૃત્તગહનાનુશયધાતુકા ભવન્તિ । તથા કુશલસ્વભાવા અપિ । કેચિત્ સત્ત્વાઃ સ્વભાવતઃ પ્રવૃત્તરાગાઃ કેચિત્ દૃષ્ટં પ્રતીત્ય પ્રવૃત્તરાગાઃ । તથાગતો ઽધિમુક્તિં ધાતુઞ્ચ સર્વં [તેષાં] પ્રજાનાતીત્યત[સ્તત્]બલમુચ્યતે ।
(7) તથાગતઃ સર્વત્રગામિનીં પ્રતિપદં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇમાં પ્રતિપદં પ્રતિપન્નો નરક ઉત્પદ્યતે યાવત્સ્વર્ગે ઇતિ ચ પ્રજાનાતિ । ઇમાં પ્રતિપદં પ્રતિપન્નો યાવન્નિર્વાણમનુપ્રાપ્નોતિ । ઇદં કર્મ ઇન્દ્રિયરાગસ્વભાવપ્રવૃત્તમ્, સાસ્રવકર્મકઃ પઞ્ચગતિષૂત્પદ્યતે । અનાસ્રવકર્મકો નિર્વાણમનુપ્રાપ્નોતિ ઇતિ પ્રજાનાતિ ।
પૂર્વમુક્તં માર્ગઃ । ઇદાનીમુક્તન્તુ માર્ગફલમ્ । પૂર્વં સામાન્યત ઉક્તમ્ । ઇદાનીં વિવિચ્યોચ્યતે ઈદૃશકર્મણા નરકં યાતિ, ઈદૃશકર્મણા નિર્વાણં પ્રાપ્નોતિ ઇતિ । નરકપ્રતિતસ્યાપિ પ્રવિભાગો ઽસ્તિ અનેન કર્મણા સઞ્જીવનરકે પતિષ્યતિ, અનેન કર્મણા કાલસૂત્રનરકે પતિષ્યતિ ઇતિ । અતસ્તથાગતઃ સપ્તમબલે સ્થિતઃ સુક્ષ્મં કર્મ પ્રજાનાતિ । અન્યે સત્ત્વા જાનન્તો ઽપિ ન વિવેચયન્તિ । અતસ્તત્ બલમુચ્યતે ।
(8) એવં તથાગતસ્ય અતીતકર્મણાં ફલજ્ઞાનં પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનબલમિત્યુચ્યતે । તથાગતઃ સત્ત્વાનાં પૂર્વમાચરિતાં પ્રતિપદં જ્ઞાત્વા ધર્મમુપદિશતિ । અતઃ પૂર્વનિવાસવ્યાકરણે ઽસ્તિ જ્ઞાનબલમ । તથાગતો ઽતીતં સર્વમુપપત્તિસ્થાનં રૂપધાતૌ વા આરુપ્યધાતૌ વા ઇત્યનુસ્મરતિ । આત્મનો ઽપિ પ્રજાનાતિ । અન્યેષામપિ સત્વાનાં પ્રજાનાતિ । અત[સ્તત્] બલમુચ્યતે ।
(9) તથાગતો દિવ્યેન ચક્ષુષા પશ્યતિ અનાગતાધ્વનિ ત્રિભવસન્તાનાન્ ત્રિવિધાનિ કર્માણિ ચતુર્ધર્મસમાદાનાનિ ચ જ્ઞાત્વા વ્યાકરોતિ । તત્રાપ્રતિઘપ્રત્યાયનં બલમુચ્યતે ।

(10) આસ્રવક્ષય[જ્ઞાન]બલેન સન્તાનનિવૃત્તિં પ્રજાનાતિ । સત્ત્વા આયુષોન્તે કેચિત્ સસન્તાના ભવન્તિ, કેચિત્ નિવૃત્તસન્તાના ભવન્તિ । ઇદં બલં સર્વસત્ત્વગામિસ્થાનમાર્ગબલં ભવતિ । સામાન્યતો નિર્વાણમાર્ગ ઇત્યુચ્યતે । અસ્ય બલસ્ય સવિસ્તરવિભાગો વક્ષ્યતે । તથાગતઃ સંક્લેશવ્યવદાનહેતોર્દશબલસમન્વાગતઃ । નવબલલાભિત્વાત્ જ્ઞાનસમન્વિતઃ । દશમબલલાભિત્વાત્ પ્રહાણસમન્વિતઃ । જ્ઞાનપ્રહાણસમ્પન્નત્વાત્ ભગવાન્ દેવમનુષ્યૈરભિવન્દ્યઃ ।
દશબલવર્ગો દ્વિતીયઃ ।
3 ચતુર્વૈશારદ્યવર્ગઃ
તથાગતશ્ચતુર્વૈશારદ્યસમન્વિતત્વાચ્ચાભિવન્દ્યઃ । તથાગતપ્રતિલબ્ધાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ- સર્વ[ધર્મા]ભિસમ્બોધિ[વૈશારદ્યમ્], સર્વાસ્રવક્ષય [જ્ઞાનવૈશારદ્યં], માર્ગાન્તરાયિકવ્યાકરણ [વૈશારદ્યં], દુઃખનૈર્યાણિકપ્રતિપ[દ્વૈશારદ્યમ્] । એષુ ચતુર્ષુ યદિ કશ્ચિદાગત્ય યથા ધર્મં ચોદયેત્ । તત્રાહં વૈશાદ્ય[પ્રાપ્ત] ઇતિ ।
આદ્યં વૈશારદ્યં સર્વ[ધર્મા]ભિસમ્બોધિઃ નવબલાત્મકમ્ । દ્વિતીયમાસ્રવક્ષયો દશમબલમેવ । ક્ષયજ્ઞાનસમ્પન્નત્વાત્ તથાગત આત્મગુણસમ્પન્નઃ । અન્ત્યે દ્વે વૈશારદ્યે પરસમ્પદં કુરુતઃ । તથાગતો વ્યાકરોતિ આન્તરાયિકમાન્તરાયિકમાર્ગધર્માન્ યદુતાકુશલં સાસ્રવં કુશલઞ્ચ । વિમુક્ત્યન્તરાયત્વાત્ આન્તરાયિકધર્મ ઇત્યુચ્યતે । અન્તરાયવિસંયોગિતયા નૈર્યાણિકપ્રતિપદિત્યુચ્યતે ।
(પૃ) નનુ ભવદુક્તરીત્યા બલાન્યેવ વૈશાદ્યાનિ । અતઃ કો ભેદો બલવૈશારદ્યયોઃ । (ઉ) અભિસમ્બોધિર્બલં ભવતિ । તેન બલેનોપાદેયં વૈશારદ્યમિત્યાખ્યાયતે । કેચિન્મૂઢા નિરપત્રપા બહૂપાદદતે । તથાગતસ્યોપાદાનન્તુ પ્રજ્ઞાસમ્ભૂતમ્ । અભિસમ્બુધ્ય પરેભ્યો ઽભયપ્રાપ્ત ઇતિ વૈશારદ્યમ્ । કસ્માત્ । સત્યપ્યભિસમ્બોધે [પરેભ્યઃ] પરિત્રાસસમ્ભવાત્ । અભિસમ્બોધો બલાત્મકઃ । તદભિસમ્બોધવ્યાકરણં વૈશારદ્યમિત્યાખ્યાયતે । કસ્માત્ । કેષાઞ્ચિત્પુરુષાણાં જ્ઞાને સત્યપિ વ્યાકરણકૌશલાભાવાત્ પરપુરુષાણાં વિજયો વૈશારદ્યમ્ । કસ્માત્ । સત્યપિ જ્ઞાને કેષાઞ્ચિત્ પરવિજયાસમ્ભવાત્ । અક્ષીણો ઽભિસમ્બોધો બલમ્ । અક્ષીણં પ્રતિભાનં વૈશારદ્યમ્ । અથ પુનર્ભવગતિવ્યાકરણં બલમ્ । વ્યાકરણે વશિતા વૈશારદ્યમ્ । હેતુર્બલમ્ । ફલં વૈશારદ્યમ્ । અભિસમ્બોધાદ્વૈશારદ્યસમ્ભવાત્ । ય આજન્મ પરિત્રસ્તઃ સ પશ્ચાત્ કિઞ્ચિત્ જ્ઞાનં લબ્ધ્વા વિશારદો ભવતિ । કિં પુનર્ભગવાન્ સુદૂરકાલાત્ મહોદારચિત્તઃ સર્વાકારાભિસમ્બોધિઞ્ચ લબ્ધ્વા બિભેષ્યતિ । કશ્ચિત્ પરવિજયાશક્તત્વાત્ સભીતિકો ભવતિ । તત્ર ન કશ્ચિદસ્તિ યં તથાગતો ન વિજિતવાન્ । અતો વિશારદઃ ।
યો વાદી વચનકુશલઃ અર્થકુશલશ્ચ સ વિશારદઃ । તથાગત એવાયમ્ । સર્વજ્ઞતાલાભાત્ અર્થકુશલઃ । અપ્રતિઘપ્રતિભાનલાભાત્ વચનકુશલઃ । કેચિત્પુનર્વસ્તુષુ [જ્ઞાન]બલવિહીનાઃ સન્તઃ સઞ્જાતભીતિકા ભવન્તિ । તથાગતસ્તુ સર્વજ્ઞાનલાભિત્વાત્ સર્વવસ્તુષુ ન બલવિહીનઃ, સર્વસૂત્રાણિ સર્વશાસ્ત્રાણિ ચ પ્રતિવિધ્ય પ્રશ્નવિસર્જનં પરિદીપયતીતિ વિશારદઃ । કેચિત્પુનઃ કુલે ગોત્રે રૂપે શીલબાહુશ્રુત્યજ્ઞાનાદિષુ વા વિકલા ઇત્યતઃ સાવદ્યં શાસ્ત્રમધિગચ્છન્તિ । તથાગતસ્તુ તત્ર સર્વત્રાવિકલઃ । અતો વિશારદઃ ।
યો યથાભૂતધર્મવાદી સ ન કમ્પ્યઃ । સ ચ તથાગત એવ । યથાવોચત્ અસુરબ્રાહ્મણો ભગવન્તમ્- યથાભૂતધર્મવાદી દુર્જયો દુષ્પ્રકમ્પઃ । તથૈવાનુલોમમાર્ગવાદી તર્કવાદી સહેતુવાદી ચ । ઇતિ । યઃ પુનશ્ચતુર્ભિર્વાદ ધર્મૈઃ સમન્વિતઃ સો ઽપિ દુર્જયઃ દુષ્પ્રકમ્પઃ । [ચત્વારો વાદધર્મા યદુત] સમ્યક્ પ્રતિજ્ઞાપ્રતિષ્ઠાપનમ્, હેત્વહેતૂપાદાનમ્, દૃષ્ટાન્તોપાદાનમ્ વાદધર્મપ્રતિષ્ઠાપનમિતિ । તથાગત એભિશ્ચતુર્ભિઃ સમ્પન્નઃ । દેવમનુષ્યા અપિ તં ન જેતું શક્નુવન્તિ ઇત્યતો વિશારદઃ । યશ્ચ કલ્યાણમિત્રમનુપસેવ્ય વાદં કરોતિ સ સુકમ્પઃ । તથાગતસ્તુ દીપઙ્કરાદિષુ અપ્રમાણબુદ્ધેષુ પૂર્વમેવાભ્યસ્તવાદધર્મા ઇત્યતો ન પ્રકમ્પ્યઃ । ભગવાનુપદિશતિ સત્યદ્વયં યદુત લોકસત્યં પરમાર્થસત્યમિતિ । અતઃ પ્રાજ્ઞો ન કમ્પયિતું શક્યઃ । પ્રાકૃતૈરજ્ઞૈશ્ચ સહ ન વિવદતે । તથાગતશ્ચ લોકેન સહ ન વિવદતે । લોકે ઽસ્તિ તથાગતઃ [પરં મરણાત્] ઇતિ વદતિ । ભગવાનપિ વદતિ અસ્તીતિ । નાસ્તીતિ વદતિ લોકે નાસ્તીતિ વદતિ । અતો નાસ્તિ વિવાદઃ । તેન સહ વિવાદાભાવાત્ અપ્રકમ્પ્યઃ ।
શાસ્ત્રં પુન દ્વિવિધં તત્ત્વશાસ્ત્રં શઠશાસ્ત્રમ્ ઇતિ । તીર્થિકાનાં ભૂયસા શઠશાસ્ત્રમ્ । તથાગતસ્ય તુ તત્ત્વશાસ્ત્રમ્ । અતો ઽપિ ન પ્રકમ્પ્યઃ । જિનશાસને સુચરિતપરિશુદ્ધત્વાત્ ઉપદેશો ઽપિ પરિશુદ્ધઃ । સુચરિતપરિશુદ્ધિર્નામ દુઃખહેતુક્ષયઃ । તીર્થિકાનાં શાસ્ત્રાણિ સહેત્વાભાસાનિ ન સહેતુકાનિ ઇતિ ન વિજયસમર્થાનિ ભવન્તિ । ભગવતઃ સૂત્રાણિ પરિશુદ્ધપ્રવચનાર્થગતિકાનિ તત્ત્વલક્ષણાવિલોમકાનિ ન તીર્થિકીયસમાનાનિ । ભગવદુપદિષ્ટો ( સ્સ્સ્_13 ) માર્ગો ન યથારુતગ્રહણર્થઃ । અપિ તુ આધ્યાત્મિકજ્ઞાનચિત્તકઃ । યથોક્તં સૂત્રે- ભગવાન્ ભિક્ષૂનામન્ત્યાહ મા ભિક્ષવો મમ વચનાધિમુક્તિકા ભવત । કિન્તુ ભવદ્ભિરાધ્યાત્મિકજ્ઞાનસ્ય કાયેન સાક્ષાત્કારિભિર્ભવિતવ્યમ્ । ઇતિ । કિઞ્ચાહ- અશઠા યૂયમાગચ્છત । પ્રાતર્વો ધર્મં ભાષમાણે મયિ સાયં માર્ગ લભેધ્વમ્ । સાયં ધર્મં ભાષમાણે પ્રાતર્માર્ગં લભેધ્વમ્ । ઇતિ । યઃ કશ્મિંશ્ચિદ્ધર્મે ઽપ્રબુદ્ધઃ સ [તૂષ્ણી]તિષ્ઠેત્ । ન પ્રવચનં કુર્યાત્ । યત્કિઞ્ચિત્પ્રવદન્નપિ અવશ્યં પ્રકમ્પ્યઃ । તથાગતસ્તુ નાપ્રબુદ્ધ ઇતિ વૈશારદ્યસમર્થઃ । કિઞ્ચ તથાગતઃ પ્રતિલબ્ધાપ્રતિઘાભિસમ્બોધઃ । ન સર્વધર્મેષ્વપ્રતિબુદ્ધ ઇતિ વિશારદઃ । અલ્પજ્ઞા ન જાનન્તિ મહાપુરુષાણાં યદધિગતમ્ । મહાપુરુષાસ્તુ જાનન્તિ અલ્પજ્ઞાનામધિગતમ્ । ભગવાન્ સત્ત્વાનામુત્તમો મહાન્ ઇતિ અલ્પજ્ઞાનાં શાસ્ત્રં જાનાતિ । અતો વિશારદઃ । તીર્થિકાનાં શાસ્ત્રં યાં કાઞ્ચિત્ દૃષ્ટિમુપાદાય પ્રવૃત્તમ્ । ભગવાંસ્તુ પ્રજાનાતિ દૃષ્ટિરિયં પ્રતીત્ય સમુત્પન્નેતિ । તત્સમુદયં પ્રજાનાતિ, નિરોધં પ્રજાનાતિ, આસ્વાદં પ્રજાનાતિ, આદીનવં પ્રજાનાતિ, નૈર્યાણિકઞ્ચ પ્રજાનાતિ । તીર્થિકાદયો ન ક્ષયજ્ઞાનસમર્થા ઇતિ [મિથો] વિવદન્તે । તથાગતસ્તુ સર્વાકારજ્ઞઃ સર્વધર્મજ્ઞઃ સર્વપરશાસ્ત્રાણાં દારકો ન પરશાસ્ત્રૈર્દાર્યો ભવતિ । અતો વિશારદઃ । ઇત્યાદયઃ પ્રત્યયા બલવૈશારદ્યપ્રવિભાગાર્થા ભવન્તિ ।
(પૃ) તથાગતઃ સર્વધર્મેષુ વિશારદઃ । કસ્માદુચ્યન્તે । ચત્વાર્યેવ વૈશારદ્યાનિ । (ઉ)યાન્યુક્તાનિ તાનિ સર્વવૈશારદ્યાનાં સામાન્યવચનાનિ । કસ્માત્ । આદ્યં વૈશારદ્યદ્વયમાત્મનઃ ક્ષયજ્ઞાનાભિધાયકમ્ । અન્તિમદ્વયં પરસ્ય માર્ગાન્તરાયિકધર્માભિધાયકમ્ । દુઃખક્ષયમાર્ગાભિધાયકં [સત્]ક્ષયજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । સ શ્રાવકઃ શાસ્તા ક્ષયજ્ઞાનસમ્પન્ન ઇત્યતઃ સર્વાણિ વૈશારદ્યાનિ સામાન્યત ઉક્તાનિ ।

(પૃ) સત્ત્વાઃ કસ્માત્ સંશેરતે તથાગતો ઽસર્વજ્ઞઃ પુરુષ ઇતિ । (ઉ) ભગવતોક્તં વચનં કદાચિદસર્વજ્ઞ[વચન]કલ્પમસ્તિ । તદ્યથા ભગવાન્ પ્રત્યાહ- કુતો યૂયમાગચ્છથ ઇત્યાદિ । યથોક્તં સૂત્રે- યઃ કશ્ચિત્ નગરં પ્રવિશ્ય તન્નામ નાગરિકાન્ પૃચ્છતિ । નાહં વદામિ તં સર્વજ્ઞમ્ ઇતિ । શ્રોતાસ્ય સૂત્રસ્ય સંશેતે તથાગતો ઽસર્વજ્ઞઃ પુરુષ ઇતિ । ભગવદ્વચનં સરાગવચનકલ્પમસ્તિ । યથોક્તં સૂત્રે- ભગવાનાહ સ્વાગતં વો ભિક્ષવઃ અનેન ( સ્સ્સ્_14 ) કાયેન મહાર્થલાભાય મમ શાસનમનુવર્તધ્વમ્ । તદા પ્રમુદિતઃ સ્યામ્ ઇતિ । દ્વેષિકલ્પમપ્યસ્તિ વચનમ્ । યથોક્તમ્- ત્વં ખલુ દેવદત્ત શવભૂતઃ ખેટાશનો ઽસિ । ઇતિ । આભિમાનિકકલ્પો ઽપ્યસ્તિ વ્યવહારઃ । યથાત્માનમધિકૃત્યાહ અહં પરિષદિ સિંહકલ્પો દશબલૈશ્ચતુર્ભિર્વૈશારદ્યૈશ્ચ સમન્વિતઃ મહાપરિષદિ સિંહનાદં નદામિ ઇતિ । મિથ્યાદૃષ્ટિકકલ્પો ઽપ્યસ્તિ વ્યવહારઃ । સન્ધારયામ્યાત્મધર્મ યથા તૈલપાત્નમ્ । આહ ચ દેવદત્તમ્- નાહં દદામિ સઙ્ઘં શારિપુત્રમૌગ્દલ્યાયનાદિભ્યો ઽપિ કિં પુનર્દાસ્યામિ તુભ્યમ્ । ઇતિ । અલ્પજ્ઞા ઇમાનિ વચનાનિ શ્રુત્વા વદન્તિ તથાગતસ્યસ્રવા અક્ષીણા ઇતિ ।
કિઞ્ચાહ ભગવાન્- કામા માર્ગાન્તરાયિકા ધર્મઃ । કેચિત્તુ [કામાન્] વેદયન્તો ઽપિ માર્ગં લભન્તે । ઇતિ । વિનયે ઽપ્યુક્તમ્- વિરમણધર્માભ્દ્રષ્ટો ઽપિ માર્ગં સ્પૃશતિ । ઇતિ । અતો ઽલ્પજ્ઞાઃ સંશેરતે તથાગત આવરણધર્માનભિજ્ઞ ઇતિ । કેચિન્માર્ગં ભાવયન્તો ઽપિ સંયોજનૈરનુશયવન્તઃ । અતો ઽલ્પજ્ઞાઃ સંશેરતે આર્યમાર્ગઃ સંયોજનાનાં ન ક્ષયકૃત ઇતિ । સંયોજનાનિ અપ્રહાય કો દુઃખં વિયોજયેત્ । અતસ્તથાગતસ્તેષુ ચતુર્ષુ ધર્મેષુ વિશારદઃ ।
(પૃ) કથં યથોદ્દિષ્ટાઃ સંશયા પરિહીષ્યન્તે । (ઉ) ભગવાન્ સંવૃતિમનુવર્તતે । યથા લૌકિકા જાનન્તો ઽપિ પ્રષ્ટારો ન દુષ્યન્તિ । તથા ભગવાનપિ લોકવર્તિત્વાત્ સંવૃતિમનુવર્ત્ય પૃચ્છતિ । લૌકિકા અનાસઙ્ગચિત્તા અપિ આસઙ્ગિકલ્પં વદન્તિ ઈદૃશમિતિ । તથા ભગવાનપિ સત્ત્વાનાં હિતાયદૃષ્ટે વ્યવહરતિ । કામા નાન્તરાયિકધર્મા ઇતિ સતિ વચને તત્ર તથાગત ઉપદિશતિ કામા વસ્તુત આન્તરાયિકધર્મા ઇતિ । યસ્ય કામાશ્ચિત્તગતાઃ સ ન માર્ગં ભાવયતિ । અતો ઽવશ્યં કામાન્ પૂર્વં પરિત્યજ્ય પશ્ચાન્માર્ગં સ્પૃશતિ । આપત્તિધર્મે સત્યપિ ( સ્સ્સ્_15 ) માર્ગઃપ્રાપ્યત ઇતિ બ્રૂવતો ઽવશ્યં પરિભિન્ને ઽપ્યાપત્તિધર્મે માર્ગો ન પ્રાપ્યતે । યસ્ય વસ્તુતો નાસ્ત્યાપત્તિઃ । તસ્ય ગુરુપ્રત્યયત્વાત્ ભગવાન્ પુનઃખયમાશ્રાવયેત્ નાસ્ત્યાપત્તિધર્મો વિનાશયિતુમ્ ઇતિ । યન્માર્ગં ભાવયતામપિ સંયોજનમસ્તીતિ । અયં માર્ગઃ સર્વસંયોજનાનુશયાનાં વિનાશકઃ, અસમ્પન્નત્વાત્તુ ન વિનાશયિતું પ્રભવતિ । તદ્યથા પ્રકૃતિતો દધિ તાપશમનમ્ । કિન્તુ [પુરુષસ્ય] અલ્પવસનત્વે ન તત્પરિપાચનં ભવતિ । તથા માર્ગભાવનાપીતિ અનવદ્યમ્ । તથાગત શ્ચતુર્વૈશારદ્યસમન્વિત ઇત્યતો ઽભિવન્દ્યઃ ।
ચતુર્વૈશારદ્યવર્ગસ્તૃતીયઃ
4 દશનાવર્ગઃ
અથ સૂત્ર ઉક્તં- તથાગતાદીનાં દશ ગુણાઃ યદુત તથાગતઃ અર્હન્ સમ્યક્ સમ્બુદ્ધો વિદ્યાચરણસમ્પન્નઃ સુગતો લોકવિત્ અનુત્તરપુરુષદૌમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્ ઇતિ ।
તથાગત ઇતિ યથાભૂતમાર્ગયાનેન સંસાધિતસમ્યક્સમ્બોધિત્વાત્ તથાગત ઇત્યુચ્યતે । યદ્યદુપદિશતિ સર્વં તત્ત્વમેવ ભવતિ ન મૃષા । યથા ભગવાનાનન્દમામન્ત્ર્યાહ- તથાગતપ્રોક્તમુભયકોટિકં ન વા । નો ભગવન ઇતિ । અતસ્તથાવાદીત્યુચ્યતે ।
અથ પુનસ્તથાગતો યાં રાત્રિમભિસમ્બુદ્ધઃ । યાઞ્ચ રાત્રિં પરિનિર્વૃતઃ । અત્રાન્તરાલે યત્ ભાષતે તત્ સત્યમેવ ભવતિ નાન્યથા । તસ્માદ્યથાર્થવાદીત્યુચ્યતે । સર્વાકારસર્વજ્ઞજ્ઞાનેન પૂર્વાપરં પરીક્ષ્ય પશ્ચાદુપદિશતીત્યત ઉપદિષ્ટં સત્યમેવ ભવતિ । કિઞ્ચ બુદ્ધાનાં ભગવતાં સ્મૃતિર્દૃઢા ભવતિ ન મુષિતા । કેચિદનુમાય યદુપદિશંતિ તત્ કદાચિત્ સૂત્રાનુયાયિ ભવતિ । કેચિત્તુ પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટ્વૈવોપદિશન્તિ । તૈરુપદિષ્ઠં લાભાય વા ભવતિ હાનાય વા । યથોક્તં સૂત્રે- અનુમાતુર્વચનં લાભાય કદાચિત્ ભવતિ હાનાય વા કદાચિત્ । તથાગતસ્તુ ( સ્સ્સ્_16 ) ધર્માનભિસમ્બુધ્યોપદિશતિ । ઇતિ । તસ્માદકમ્પ્યવચનસ્તત્ત્વોપદેષ્ટેત્યુચ્યતે । ભગવતોપદિષ્ટં તત્ત્વવચનં ભવતિ નાન્યેષામિવ સતત્ત્વમતત્ત્વઞ્ચેત્યતો ઽકમ્પ્યમ્ ।
કાલાનુરૂપઞ્ચોપદિષ્ટમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- ભગવાન્ સત્ત્વાનાં ચિત્તપ્રામોદ્યમધિમુક્તિ ઞ્ચ પ્રજ્ઞાય માર્ગમુપદિશતિ ઇતિ । યથાર્થવક્તા ભવતિ । યદુપદેશાર્હં તદેવોપદિશ્યતે । યથોક્તં કિંશુકશિર્ષક સૂત્રે યો ધર્મ ઉપદેશાર્હઃ તમુપદિશતિ સંક્ષેપતો વિસ્તરતો વા સ્કન્ધાયતનાદિમુખેન ઇતિ । અત ઉપદિષ્ટં નૈવ મૃષા ભવતિ ।
અથ પુનર્ધર્માવવાદો દ્વિવિધઃ સંવૃતિતઃ પરમાર્થત ઇતિ । તથાગત ઇદં સત્યદ્વયં નિશ્રિત્યોપદિશતીત્યત ઉપદિષ્ટં સર્વં તત્ત્વં ભવતિ । ભગવાન્ નોપદિશતિ યત્ સંવૃતિસત્યં તત્ પરમાર્થસત્યમિતિ । ન ચ યત્ પરમાર્થસત્યં તત્ સંવૃતિસત્યમિતિ । અતો વચનદ્વયં ન વિરુધ્યતે । અથ તથાગતેન યદિ વા સંવ્રિયતે યદિ વા વિવ્રિયતે તદુભયમપ્યવિરુદ્ધમ્ । યત્ સંવરણાય ભવતિ ન તત્ વિબ્રિયતે । યત્ વિવરણાય ભવતિ ન તત્ સંવ્રિયતે । અતો યત્કિમપિ વચનમવિરુદ્ધમ્ ।
કિઞ્ચ ત્રિવિધા અવવાદધર્મા દૃષ્ટિજો ઽભિમાનજઃ પ્રજ્ઞપ્તિજશ્ચેતિ । ભગવતો નાસ્તિ આદ્યાવવાદદ્વયમ્ । તૃતીયો ઽવવાદસ્તુ પરિશુદ્ધો ઽમલઃ । સન્તિ ચ ચતુર્વિધા અવવાદાઃ દર્શનશ્રવણમનનિધ્યપ્તિધર્મા ઇતિ । ભગવાનેષુ ચતુર્ષુ ધર્મેષુ યદ્યદુપદિશતિ તત્ સર્વં ચિત્તવ્યવદાનાય ભવતિ નાસઙ્ગાય । પઞ્ચવિધા અપિ અવવાદધર્માઃ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાસંસ્કૃતાવક્તવ્યા ઇતિ । એષુ પઞ્ચસુ ભગવાન્ સમ્બુદ્ધઃ સન્ વ્યક્તરમભિજ્ઞાયોપદિશતિ । અતો યથાર્થવાદીત્યુચ્યતે । યથાભૂતવચને નૈપુણ્યાત્ તથાગત ઇત્યુચ્યતે ।

ક્ષીણક્લેશત્વાત્ ઇમં ધર્મ લબ્ધવાન્ । રાગદ્વેષમોહાદયો મૃષાવાદસ્ય મૂલમ્ । તાનિ સંયોજનાનિ નિરુદ્ધવાન્ ઇતિ અર્હન્ । અથ તથાગતસ્યોપદેશો ઽર્હન્ । સંયોજનનિરોધઃ સમ્યક્સમ્બોધાત્ ભવતિ । અનિત્યતાદિના ધર્માન્ સમ્યક્ ભાવયતઃ ક્લેશાઃ ક્ષીયન્તે । અતઃ સમ્યક્સમ્બોધિમુપાદાય અર્હદ્ધર્મઃ પ્રવર્તતે । સમ્યક્સમ્બોધિરિયં વિદ્યાચરણજનિતા । પૂર્વાન્તાપરાન્તયોશ્ચ નાસ્તિ સન્તતિરિતિ સમ્યક્ પ્રતિસમ્બુધ્યત ઇતિ સમ્યક્ સમ્બુદ્ધ ઇતિ નામ । ( સ્સ્સ્_17 ) દાનાદિપારમિતાઃ સમાચરતીતિ વિદ્યાચરણસમ્પન્નઃ । અન્યે ઽપિ પુરુષા અનાદિસંસારે દાનાદીન્ ધર્માનાચરન્તિ ન સમ્યગાચરન્તીતિ ન સુગત ઇત્યુચ્યન્તે । ભગવાન્ પુનર્દાનાદિચર્યાઃ સમ્યઙ્માર્ગેણ ચરિતવાનિતિ સુગત ઇત્યુચ્યતે । દાનાદિપઞ્ચધર્માણાં લાભી તથાગતઃ સ્વાર્થગુણસમ્પન્નઃ । સમ્યક્સમ્બોધિમનુપ્રાપ્ય લોકાનાં મનસિ ચિન્તિતં પ્રજાનાતિ । [અતો લોકવિત્] । ચિન્તિતઞ્ચ પ્રજ્ઞાય ધર્મમુપદિશતીતિ અનુત્તરઃ પુરુષદૌમ્યસારથિઃ । વિનેતવ્યા નાવિનીતા ભવન્તિ । વિનીતાશ્ચ ન ભ્રશ્યન્તિ । વિનેતવ્યાશ્ચ દેવમનુષ્યાઃ । અતો દેવમનુષ્યાણાં શાસ્તા । કેચિત્ વિચિકિત્સન્તે કથં મનુષ્યેણ દેવા અવવદિતું શક્યન્ત ઇતિ । અત આહ- અહં દેવમનુષ્યાણાં શાસ્તા ઇતિ । બુદ્ધ ઇતિ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં સંસ્કૃતાસંસ્કૃતસક્ષયાક્ષયાણાં સ્થૂલસૂક્ષ્માદીનાં વા સર્વેષાં ધર્માણામ્ । બોધિમૂલે નિષદ્ય અવિદ્યામિદ્ધમવિધ્ય સર્વજ્ઞાનોજ્વલિતાં મહાબોધિં લબ્ધવાનિતિ બુદ્ધઃ । એવં નવભિર્ગુણૈઃ સમ્પન્ન ત્રિષુ અધ્વસુ દશસુ દિક્ષુ સર્વલોકધાતુષુ ચ પૂજ્ય ઇતિ ભગવાન્ । ભગવાન્ દશનામસમ્પન્નઃ સ્વાત્મસમ્પદા પરસમ્પદા ચ આત્માનમુપકરોતિ પરાંશ્ચોપકરોતીત્યતો ઽભિવન્દ્યઃ ॥
દશનામવર્ગશ્ચતુર્થઃ ।
5 ત્રિવિધારક્ષાવર્ગઃ
તથાગતસ્ય કાયિકવાચિકમાનસિકકર્માણિ અરક્ષ્યાણિ । કુતઃ । ન હિ સન્તિ તથાગતસ્ય કાયિકવાચિકમાનસિકદુશ્ચરિતાનિ યાનિ[તથાગતો રક્ષિતુ]મિચ્છેત્ મા પરો દ્રક્ષ્યાત્ મા ચ જ્ઞાસીત્ ઇતિ । અન્યેષાં પુરુષાણાં સન્તિ કદાચિદવ્યાકૃતાભાસાનિ કાયિકવાચિકમાનસિકદુશ્ચરિતાનિ વિદ્વદ્ગર્હણીયાનિ । તથાગતસ્ય તુ ન સન્તિ । કસ્માત્ । તથાગતસ્ય સર્વાણિ કર્માણિ પ્રજ્ઞાસમ્યક્સ્મૃતિભ્યામુત્પદ્યન્તે । યે મુષિતસ્મૃતિકા દુષ્પ્રજ્ઞાઃ । ન ત ઈદૃશકર્માણો ભવન્તિ । લૌકિકાઃ કદાચિત્ વ્યતિવૃત્તભ્રાન્તવાદિનો ભવન્તિ । ( સ્સ્સ્_18 ) તથાગતસ્તુ ન તત્સમઃ । તથાગતઃ કાયેન સુભાવિતવાન્ શીલસમાધિપ્રજ્ઞા સ્તત્તુલ્યાન્ ધર્માશ્ચ । અતઃ સર્વાણ્યકુશલાનિ અકુશલાભાસાનિ ચ કર્માણિ સર્વથા પરિક્ષીણાનિ । ભગવાન્ દિર્ઘકાલાદારભ્ય સદ્ધર્મચર્યાં ભાવિતવાન્ નેદાનીમેવ । અતસ્તત્કર્માણિ વિશુદ્ધસ્વભાવાનિ નારક્ષ્યાણિ । તથાગતઃ સદા શીલમાચરતિ અધિમુક્તિતો ન દુર્ગતિપતનભયાદિના । તથાગતસ્ય ચ સર્વાણિ કાયિકવાચિકમાનસિકકર્માણિ પરોપકારાય ભવન્તિ ઇતિ નાકુશલાનિ । અકુશલાભાવાન્નારક્ષ્યાણિ । વિશુદ્ધત્વાદરક્ષ્યં કર્મ ઇત્યતો ઽભિવન્દ્યઃ । તથાગતસ્ત્રિવિધસ્મૃત્યુપસ્થાનસમન્વિતઃ યેનાભિવન્દનીયે ભવતિ ।
ધર્મ ઉપદિશ્યમાને યદિ શ્રોતા એકાગ્રચિત્તો ભવતિ । નાનેન [તથાગતસ્ય] સૌમનસ્યં ભવતિ । યદિ નૈકાગ્રચિત્તો ભવતિ । નાનેન દૌર્મનસ્યં ભવતિ । સર્વદા તુ ઉપેક્ષાચિત્તમાચરતિ । કસ્માત્ । તથાગતે રાગદ્વેષવાસનાયા અવશેષિતત્વાત્ । સર્વધર્માણામત્યન્તશૂન્યતાં જ્ઞાતવાનિતિ ન દૌર્મનસ્યં ન વા સૌમનસ્યમ્ । સુસઞ્ચિતમહાકરુણાચિત્તત્વાત્ તથાગતઃ કુશલે અકુશલે ચ વિના સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યાદિ મહાકરુણામેવોત્પાદયતિ । તથાગતઃ સત્ત્વાનાં પૃથક્ પૃથક્ સ્વભાવમતિગહનં પરિજ્ઞાતવાનિત્યતો યદિ કશ્ચિત્ કુશલચિત્તઃ શૃણોતિ નાનેન સુમનસ્કો ભવતિ । યદિ અકુશચિત્તઃ શૃણોતિ નાનેન દુર્મનસ્કો ભવતિ । પ્રકૃતિતઃ સર્વદા ઉપેક્ષાચિત્તમાચરતિ । કિઞ્ચ તથાગતો મહાપૃથિવીવત્ ધ્રુવચિત્તો ભવતિ । ગુરુવસ્તુન્યપગતે નોન્નતો ભવતિ । તસ્મિન્ પ્રક્ષિપ્તે ઽપિ ન પુનરવનતો ભવતિ । અન્યે પ્રાકૃતા જનાસ્તુ યથોદિતચિત્તા ભવન્તિ । કિઞ્ચિદારોપે ઽવનતા ભવન્તિ । કિઞ્ચિદવરોપે ઉન્નતા ભવન્તિ । બુદ્ધો ભગવાન્ મહાકારુણિક ઇત્યતો દેવમનુષ્યાણામભિવન્દનીયઃ ।
પરમં ધ્યાનસમાધિસુખમુપેક્ષ્ય જનાનાં ધર્મમુપદિશતિ । અન્યેષાં કરુણાચિત્તં ન કૃત્યકૃત્ । ભગવતસ્તુ મહાકરુણા સત્ત્વાનામુપકારિણીતિ ફલવતી ભવતિ । મહાકરુણયા સંસાધિતો ઽનુત્તરો માર્ગો ન પુનરન્યૈઃ કારણૈઃ । અથ પુનસ્તથાગતસ્ય નાસ્તિ કાપીચ્છા- મમ પરમા સન્તુષ્ટિરિતિ । મહાકારુણિકત્વાત્ સ્વાત્માનં ક્લેશયતિ । તથાગતઃ પ્રકૃત્યા સૂરતઃ । મહાકારુણિકત્વાત્ ભવદુઃખહૃદ્વચનેન મહોપાયે ન સત્ત્વાનામુદ્ધરણાય વ્યવસાયદુઃખાન્યુપાદત્તે । તથાગતો મહાકરુણયા સત્ત્વાનામુદ્ધરણાય લોકે ઽસ્મિન્ તપ્તાયઃપિણ્ડવત્ ક્ષણમપ્યસહ્યં પઞ્ચસ્કન્ધાત્મકં કાયમુપાદાય વિહરતિ । ભગવાન્ બુદ્ધઃ સુભાવિતોપાક્ષાચિત્તઃ તદુપેક્ષાચિત્તમુપેક્ષ્ય સદા મહાકરુણાચિત્તમાચરતિ । અતઃ પૂજનીયઃ ।

તથાગતઃ સુજનાનાં સુજનતમઃ । કસ્માત્ । આત્મનો મહાહિતં પ્રાપયતિ પરાંશ્ચ મહાહિતં પ્રાપયતિ । સ્વપરહિતકૃદ્ધિ સુજનઃ । તથાગતઃ સત્ત્વાનાં ચિત્તપરિજ્ઞાને પરમકુશલઃ યથોક્તં સૂત્રે- અહં સત્ત્વપરમાર્થસ્ય સુવિજ્ઞઃ કૃપાવાન્ હિતકારી ઇત્યાદિ । કિઞ્ચ બુદ્ધસ્ય ભગવતો વીર્યાદિગુણસ્કન્ધાઃ સન્તિ । યથા ઉપાલિઃ શતગાથાભિસ્તથાગતં સ્તુતવાન્ । તાદૃશગુણસમન્વિતત્વાત્ અભિવન્દ્યઃ । તથાગતસ્ય ગુણાઃ સ્વયમુક્તાઃ । યથોક્તમેકોત્તરાગમે તથાગતવર્ગે- સ્વયમાહ- અહં પુરુષસારથિઃ પુરુષાવતંસઃ પુરુષહસ્તી શ્રમણાનાં પરમો બ્રાહ્મણાનામપ્યુત્તમઃ આર્યાણામધિપો ઽપ્રમત્તચારી, ન સુખદુઃખનુયાયી મમ કાય ઇતિ ।
(પૃ) તથાગતઃ કસ્માત્ આત્માનં આત્મભાવઞ્ચ પ્રશંસતિ । આત્મપ્રશંસનં હિ સમ્મૂઢલક્ષણમ્ । (ઉ) ભગવાન્ ન ખ્યાતિલાભમાકાંક્ષતે । પરાર્થમેવાત્મભાવં સ્તૌતિ । તથાગતસ્ય નાસ્ત્યાત્મમતિઃ । પરહિતાર્થમેવાત્માનં સ્તૌતીત્યનવદ્યમ્ । બહુભિરલ્પૈર્વા પ્રત્યયૈરાત્મનઃ પ્રશંસા ભવતિ । તથાગતસ્ય ગુણાનામન્તો ન વક્તું શક્યતે । અતો ન સમ્મૂઢલક્ષણે પતતિ । આત્મન ઔદ્ધલ્યાભાવાત્ । યથા વ્યવદાન સૂત્રે શારિપુત્રસ્તથાગતસ્યાભિમુખં તથાગતગુણાન્ સ્તૌતિ । અતો ઽભિવન્દ્યઃ । અલ્પેચ્છતાતુષ્ટ્યાદયો ઽપ્રમાણગુણા સ્તથાગતકાયે વર્તન્તે । કસ્માત્ । તથાગતેન સર્વગુણાનાં સઞ્ચિતત્વાત્ । ઇત્યાદિભિઃ પ્રત્યયૈરભિવન્દ્યસ્તથાગતઃ ।
ત્રિવિધારક્ષાવર્ગઃ પઞ્ચમઃ
6 ધર્મરત્નાધિકારે ત્રિધાકલ્યાણવર્ગઃ
(પૃ) ભવતા પૂર્વમુક્તં- ધર્મો ઽભિવન્દ્યઃ ઇતિ । કેન ગુણેનાભિવન્દ્યઃ । (ઉ) તથાગતઃ સ્વયં પ્રવચનં પ્રશંસતિ- મયા ભાષિતો ધર્મ આદૌ મધ્યે ઽવસાને ચ કલ્યાણં સ્વર્થં સુવ્યઞ્જનં કેવલં પરિપૂર્ણં પરિશુદ્ધં પર્યવદાતમનુલોમકં બ્રહ્મચર્યમિતિ । આદૌ મધ્યે ઽવસાને ચ કલ્યાણમિતિ । જિનશાસનમકાલિકં કલ્યાણઞ્ચ બાલ્યે યૌવને વાર્ધક્યે ચ કલ્યાણમ્ । પ્રવેશે પ્રયોગે નિર્યાણે ચ કલ્યાણમ્ । આદાવકુશલં શમયતિ । મધ્યે પુણ્યવિપાકં હાપયતિ । અવસાને સર્વં હાપયતિ । ઇદં ત્રિધા કલ્યાણમિત્યુચ્યતે । તથાગતો નિત્યં કાલત્રયે સદ્ધર્મમુપદિશતિ । ન તીર્થિકા ઇવાસદ્ધર્મં વ્યામિશ્રયતિ । આદૌ મધ્યે ઽવસાને ચ સર્વદા વિદુષાં કમનીયમ્, કાલત્રયે સર્વદા ગભીરમ્ । નાન્યસૂત્રવત્ રાદૌ મહત્ મધ્યે સૂક્ષ્મમવસાને સૂક્ષ્મતરમ્ । ઇત્યાદિપ્રત્યયૈઃ ત્રિધા કલ્યાણમ્ ।
સ્વર્થમિતિ । જિનશાસનસ્યાર્થઃ પરમહિતકરઃ । ઐહિકલાભસ્ય આમુષ્મિકલાભસ્ય લોકોત્તરમાર્ગલાભસ્ય ચ પ્રાપકમ્ । નાધિદેવતાપ્રાર્થનારૂપબાહ્યગ્રન્થસમાનમ્ ।
સુવ્યઞ્જનમિતિ । પ્રાદેશિકપ્રાકૃતભાષયા સમ્યગર્થં પ્રકાશયતીતિ સુવ્યઞ્જનમ્ । કસ્માત્ । ભાષણફલં હ્યર્થપ્રકાશનમ્ । અતો ભાષિતાનિ અર્થનયં વિવેચયન્તીતિ સુવ્યઞ્જનમ્ । જિનશાસનં યથાવદાચરણયોપદિષ્ટમ્ । ન તુ પઠનાય । અતઃ પ્રાદેશિકભાષયા માર્ગં પ્રાપયતીતિ સુવ્યઞ્જનમ્ । ન બાહ્યતીર્થકગ્રન્થવત્ કેવલં જપાર્હં ભવતિ । [તદ્યથા] યો દુષ્ટઃ શબ્દઃ યો વા દુષ્ટસ્વરઃ શબ્દઃ સ યજમાનં હિનસ્તિ ઇતિ । પરમાર્થવચનકુશલત્વાદ્વા સ્વર્થમ્ । લોકસત્યવચનકુશલત્વાત્ સુવ્યઞ્જનમ્ ।
કેવલમિતિ । તથાગતઃ સદ્ધર્મં કેવલમુપદિશતિ । ન તુ પ્રાગ્વૃત્તવસ્તુપ્રપઞ્ચં કરોતિ । નાપિ ધર્મમધર્મઞ્ચ સંકીર્યોપદિશતિ । નિરુપધિશેષનિર્વાણાર્થત્વાત્ કેવલમ્ । કેવલં તથાગત ઉપદિશતીતિ વા કેવલમ્ । (પૃ) શ્રાવકનિકાયસૂત્રં શ્રાવકભાષિતમ્ । સન્તિ કાનિચન અન્યાનિ સૂત્રાણિ ચ દેવ[પુત્ર]ભાષિતાનિ । કસ્માદુચ્યતે કેવલં તથાગત ઉપદિશતીતિ । (ઉ) ધર્મસ્યાસ્ય મૂલં તથાગતસમ્ભૂતમ્ । શ્રાવકદેવપુત્રાદિભિઃ સર્વૈસ્તથાગતાદવવાદઃ ( સ્સ્સ્_21 ) પ્રાપ્તઃ । યથોક્તં વિનયે- ધર્મો નામ યત્ બુદ્ધભાષિતં, શ્રાવકભાષિતં નિર્મિતભાષિતં દેવભાષિતં વા સંક્ષિપ્ય યાનિ લોકે સુભાષિતાનિ તાનિ સર્વાણિ બુદ્ધભાષિતાનિ । તસ્માત્કેવલધર્મ ઇત્યાખ્યાયતે ।
પરિપૂર્ણમિતિ । તથાગતભાષિતો ધર્મો ન કિઞ્ચિદ્વીયતે । યથા રૂદ્રકસૂત્ર ઉક્તં પરિપૂર્ણલક્ષણમ્ । જિનશાસને નાન્યસૂત્રાણ્યપેક્ષ્ય સિદ્ધિર્ભવતિ । યથા વ્યાકરણસૂત્રે પઞ્ચસૂત્રાણ્યપેક્ષ્યૈવ સિદ્ધિર્ભવતિ । ન તથા જિનશાસને । એકસ્યામેવ ગાથાયામર્થઃ પરિપૂર્ણઃ । યથાભાષત-
સર્વપાપસ્યાકરણં કશલસ્યોપસમ્પદા ।
સ્વચિત્તપર્યવદપનમેતબ્દુદ્ધાનુશાસનમ્ ॥ ઇતિ ।
તસ્માત્પરિપૂર્ણમ્ ।
પરિશુદ્ધં પર્યવદાતમિતિ । દ્વિધા પરિશુદ્ધત્વાત્ પરિશુદ્ધં પર્યવદાતમ્ । વચનપરિશુદ્ધત્વાત્ પરિશુદ્ધમ્ । અર્થપરિશુદ્ધત્વાત્ પર્યવદાતમ્ । તથાગતાત્ શ્રુતસ્તુ સમ્યગર્થે નિક્ષિપ્તં યથાર્થં વચનં ભવતિ । સમ્યગ્વચને ચ નિક્ષિપ્તો યથાવચનમર્થો ભવતિ । ન તીર્થિકાનામિવ યથાસૂત્રં ગૃહ્યતે । જિનશાસને ધર્મ આશ્રીયતે ન પુરુષઃ । ધર્મો ઽપિ નીતાર્થસૂત્રં નિશ્રિત્ય નિર્દિશ્યતે । ન નેયાર્થસૂત્રં નિશ્રિત્ય । અયં પર્યવદાતધર્મ ઉચ્યતે [યો] ન સૂત્રમાત્રાનુયાયી ભવતિ । સન્તિ ચ જિનશાસનસ્ય તિસ્રો ધર્મમુદ્રાઃ- સર્વમનાત્મા, સર્વે સંસ્કૃતધર્માઃ ક્ષણિકા અનિત્યાઃ- શાન્તં નિરોધો નિર્વાણમ્ ઇતિ । ઇમા સ્તિસ્રો ધર્મમુદ્રાઃ સર્વૈરપિ વાદિભિર્ન શક્યાઃ ખણ્ડયિતુમ્ । પરમાર્થિકત્વાચ્ચ પરિશુદ્ધં પર્યવદાતમ્ ।
બ્રહ્મચર્યમિતિ । આર્યાષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગો બ્રહ્મચર્યમ્ । નિર્વાણાખ્યમિદમયં માર્ગઃ પ્રાપયતીતિ બ્રહ્મચર્યમ્ ।
ઈદૃશગુણસમ્પન્નત્વાદ્ધર્મરત્નમભિબન્દ્યમ્ ॥
ધર્મરત્નાધિકારે ત્રિધાકલ્યાણવર્ગઃ ષષ્ઠઃ ।
7 ધર્મગુણસ્કન્ધવર્ગઃ
અથ તથાગતઃ સ્વયં સ્વધર્મં સ્તૌતિ- મમ ધર્મો નિરોધો નિર્વાણગામી સમ્યક્ સમ્બોધિજનક ઔપનાયિક ઇતિ ।
રાગદ્વેષાદીન્ ક્લેશાગ્નીન નિરોધયતીતિ નિરોધઃ । યથા અશુભભાવના કામાગ્નિં નિરોધયતિ । યથા વા મૈત્રીભાવના વ્યાપાદં નિરોધયતિ । ન તીર્થિકાનામિવ આહારાદિપ્રહાણાન્નિરોધઃ ।
નિર્વાણ[ગામી]તિ । તથાગતધર્મો ઽત્યન્તનિર્વાણગામી । ન તીર્થિકાનામિવ ભવાઙ્ગે સ્થિત્વા ધ્યાનસમાધિષ્વાસઞ્જયતિ । બુદ્ધાગમ ઉચ્યતે સર્વે સંસ્કૃતાઃ સાદીનવા નાનિશંસાસ્થાનમ્ ઇતિ । ન તુ યથા બ્રાહ્મણાઃ બ્રહ્મલોકાદીન્ પ્રશંસન્તિ । અતસ્તથાગતધર્મો નિર્વાણગામી ।
સમ્યક્સમ્બોધિજનક ઇતિ । તથાગતસ્ય સન્ ધર્મો નિર્વાણાય ભવતિ ઇત્યતઃ સમ્યક્સમ્બોધિજનકઃ । તથાગતધર્મે ઽસ્તિ તત્ત્વજ્ઞાનં ફલમ્ । યથા શ્રુતમયપ્રજ્ઞાતશ્ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા ભવતિ । તતો ભાવનામયી પ્રજ્ઞા ભવતિ । અતો બુદ્ધધર્મઃ સમ્યક્સમ્બોધિજનક ઇત્યુચ્યતે ।
ઔપનાયિક ઇતિ । બુદ્ધધર્મઃ પૂર્વમાત્મનઃ કલ્યાણં સાધયતિ । પશ્ચાત્ પરાન્ સદ્ધર્મે સ્થાપયતીતિ ઔપનાયિકઃ ।

બુદ્ધ ધર્મઃ ષડ્વિધઃ- સ્વાખ્યાતો [ભગવતા] સાન્દૃષ્ટિકઃ અકાલિકઃ ઔપનાયિક એહિપશ્યકઃ પ્રત્યાત્મં વેદયિતવ્યો વિજ્ઞૈઃ । સ્વાખ્યાત ઇતિ । તથાગતો ધર્માન્ યથાધર્મલક્ષણમુપદિશતિ । અકુશલધર્માન્ અકુશલલક્ષણાનિતિ ઉપદિશતિ । કુશલાન્ કુશલલક્ષણાનિતિ । અતઃ સ્વાખ્યાતઃ ।
સાન્દૃષ્ટિક ઇતિ । બુદ્ધધર્મો દૃષ્ટ એવ લોકે વિપાકં પ્રાપયતિ । યથોક્તં સૂત્રે- પ્રાતર્વિનીતઃ સાયં માર્ગમનુપ્રાપ્નોતિ । સાયમુપદિષ્ટઃ પ્રાતર્માર્ગમનુપ્રાપ્નોતિ ઇતિ । સાન્દૃષ્ટિકં યથા સાન્દૃષ્ટિકશ્રામણ્યફલસૂત્ર ઉક્તમ્ । સાન્દૃષ્ટિકાઃ ખલુ ખ્યાતિપૂજાસત્કારધ્યાનસમાધ્યભિજ્ઞાદીનાં લાભાઃ ઇતિ । બુદ્ધધર્મો ઽર્થનયયુક્તઃ । અતઃ સાન્દૃષ્ટિકં પૂજાસત્કારં પ્રાપયન્ ઔર્ધ્વવિપાકં નિર્વાણશ્ચ પ્રાપયતિ । તીર્થિકધર્માણામર્થનયાભાવાત્ સાન્દૃષ્ટિકવિપાકએવ નાસ્તિ । કિંપુનરૌર્ધ્વલૌકિકં નિર્વાણમિતિ સાન્દૃષ્ટિક ઇત્યુચ્યતે ।
અકાલિક ઇતિ । બુદ્ધધર્મો ન કઞ્ચન દિવસં માસં વત્સરં નક્ષત્રં વાપેક્ષ્ય માર્ગો ભાવ્યતે । અસ્મિન્ દિવસે માસે વત્સરે વ માર્ગો ન ભાવ્યત ઇતિ । ન બ્રાહ્મણધર્મવત્ વસન્તે બ્રાહ્મણો ઽગ્નીનાદધીત ગ્રીષ્મે રાજન્ય ઇત્યાદિ । પુનરુદિતે જુહોતિ અનુદિતે જુહોતિ । યથા પશ્યામઃ પઞ્ચ ધાન્યાનિ કાલમપેક્ષ્યોપ્યન્તે । તથા બુદ્ધધર્મો ઽપિ ભવિષ્યતીતિ કશ્ચિત્ વદેત્ । અત આહ અકાલિક ઇતિ । યથોક્તં સૂત્રે બુદ્ધધર્મઃ સ્વાચારશ્ચર્યાસ્થિતિનિષાદનશયનેષ્વકાલિક ઇતિ ।
ઔપનાઉયિક ઇતિ । સમ્યક્ ચર્યયા સત્ત્વાન્ વિમુક્તિમુપનયતીતિ ઔપનાયિકઃ ।
એહિપશ્યક ઇતિ । બદ્ધધર્મઃ સ્વકાયેન સાક્ષાત્કર્તવ્યો ભવિષ્યતિ ન પરાનુવર્તનેન । યથાવોચદ્ભગવાન્- મા ભિક્ષવઃ કેવલં મમ પ્રવચનાધિમુક્તિકા ભવત । સ્વયમેવ પરીક્ષધ્વમ્ અયં ધર્મ આચારિતવ્યઃ અયમનાચરિતવ્ય ઇતિ । ન યથા તીર્થિકા વદન્તિ સ્વશિષ્યાન્- પ્રશ્નપ્રતિવચનં મા કુરુધ્વમ્ । યથાવત્ શુચિસ્નાતા ભવત, મા મલિનાભિરુચિકાઃ । બધિરમૂકવત્ મમ વચનમાત્રમનુસરત ઇતિ । અત આહ એહિપશ્યક ઇતિ ।
પ્રત્યાત્મં વેદયિતવ્યો વિજ્ઞૈરિતિ । બુદ્ધધર્મો વિજ્ઞાનામધિમુક્તિકાનાઞ્ચ હિતકરઃ । ઉપવાસાદૌ પરમમુગ્ધાઃ શ્રદ્દધન્તે વિજ્ઞૈઃ સુખં ન વેદ્યત ઇતિ । ક્લેશસમૂહનનસમ્યક્ જ્ઞાનાદિભિર્ધર્મૈ ર્વિજ્ઞો મુચ્યતે । આહારભરિતે ઽપિ સ્વદેહે ચિત્તૈકાગ્રતાવીર્યરાગદ્વેષસપીડનાદીનિ ( સ્સ્સ્_24 ) વિજ્ઞો દૃષ્ટ એવ વેદયતે । યથા કશ્ચિત્ રોગાન્મુક્તઃ અધ્યાત્મં પ્રવિવેકં વેદયતે । યથા વા શીતલક્ષણં વેદયતે જલપાયી । કેચિત્ સદોષં ધર્મં વદન્તિ યથા ખક્કટલક્ષણા પૃથિવી ઇતિ । કિં ખક્કટલક્ષણમ્ ઇત્યસ્ય સ્પૃષ્ટ્વા વેદયિતવ્યમ્ ઇતિ પ્રતિવચનં ન વિન્દતે । યથા જાત્યન્ધો નીલપીતલોહિતાવદાતાન્ ન વ્યવહર્તું શક્નોતિ । [તથા] યો બુદ્ધધર્મરસસ્યાપ્રતિલાભી, ન સ બુદ્ધધર્મસ્ય પરમાર્થં વ્યવહર્તું શન્કોતિ । ઉપશમાત્મકત્વાત્ ।
અથ બુદ્ધધર્મ અધ્યાત્મમધિગન્તવ્યઃ ન ધનાદિવત્ સ્વયમધિગમ્ય પરસ્મૈ પ્રદાતવ્યઃ । યથા પારાયણ સૂત્રે ભગવાનાહ- નાહં [ભિક્ષવ] ઉચ્છેત્સ્યામિ વઃ કાંક્ષામ્ । મમ ધર્મમધિગચ્છન્તઃ સ્વયમુચ્છેત્સ્યથ કાંક્ષામ્ । ઇતિ । નાયં ધર્મઃ પરગામી સન્ ઉપલભ્યતે, તેજઃ સંક્રમાદિવત્ । પૃથગ્જના અવિદ્યાપર્વતપ્રતિચ્છન્ના ન શ્રદ્ધધન્ત ઇમં ધર્મમ્ । યથા અચિરવત શ્રામણેરમુપાદાય મહાપર્વતદૃષ્ટાન્તમવોચત્ । અત આહ પ્રત્યાત્મં વેદયિતવ્યો વિજ્ઞૈરિતિ ।
બુદ્ધધર્મો ગહનઃ । વિવ્રિયમાણઃ સન્ સુલભો ભવતિ । સન્ત્રસ્યતાં દેવમનુષ્યાણાં માયામપનયતિ । ગહન ઇતિ બુદ્ધધર્મસ્ય ગહનત્વમ્ । કારણજ્ઞાનાત્ । લૌકિકા હિ બહવો દૃષ્ટફલં પશ્ર્યન્તો ન જાનન્તિ તત્કારણમ્ । અતો વદન્તિ ઈશ્વરાદીનિ મિથ્યાકારણાનિ । દ્વાદશાઙ્ગઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો દુર્બોધઃ, ગભીરત્વાત્ । ઉત્તાનચેતના લૌકિકા બુદ્ધધર્મે ન ગભીરસંજ્ઞાં કુર્વન્તિ । ન પ્રતિબુધ્યન્તે પ્રતીત્યસમુત્પાદધર્મમ્ । તૃણમપિ હેતુપ્રત્યયૈઃ સઞ્ચિતં પરીક્ષયિતુઃ તલ્લક્ષણં ગભીરં વિવર્તતે । યથા ભગવતા ભાષિતઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદધર્મો ગહનં વસ્તુ । [તથા] તૃષ્ણાયાઃ ક્ષયો વિયોગો નિરોધો નિર્વાણમ્, ઇદં પદં દુર્દર્શમ્ ।
(પૃ) યદિ પ્રતીત્યસમુત્પાદો ગભીરઃ । કુત આનન્દ ઉત્તાનક સંજ્ઞામુત્પાદિતવાન્ । (ઉ) કેચિદ્વા દિનો વદન્તિ- નેદં વચનં યુક્તમ્ । આનન્દો મહાન્ શ્રાવકો ધર્મલક્ષણપ્રતિસંવેદી કથં વદિષ્યતિ પ્રતીત્યસમુત્પાદધર્મ ઉત્તાનક ઇતિ । સામાન્યલક્ષણેન પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યત ઉત્તાનકસંજ્ઞોત્પદ્યતે । કસ્માત્ । ન હિ સ કર્મક્લેશાન્ સુવિવિચ્ય પશ્યતિ । આદિતઃ શિક્ષિતસ્ય વસ્તુનઃ પર્યન્તં લબ્ધવતો [વા] ઉત્તાનકસંજ્ઞોત્પદ્યતે । યથા પ્રતિલબ્ધાભિસમ્બોધઃ ( સ્સ્સ્_25 ) પુનઃ પ્રાથમિકવાક્યમીક્ષતે । કેચિત્ પુનઃ ગભીરધર્મે ઽનિષ્પન્નચેતનાઃ સન્ત ઉત્તાનકસંજ્ઞામુત્પાદયન્તિ । કેચિત્તુ સત્ત્વા ઉત્તાનકસંજ્ઞામુત્પાદયન્તિ । તથાગતેન ધર્મસ્ય સ્વાખ્યાતત્વાત્ ।
અથ બુદ્ધધર્મઃ શૂન્યતા [દેશનઃ] । શૂન્યતેયં ગભીરા । તથાગતે નાનાહેતુપ્રત્યયદૃષ્ટાન્તૈરર્થં પ્રકાશયતિ સતિ સુબોધા ભવતિ । બાલા અપિ જાનન્તિ યથા સુદા ય શ્રામણેરાદયઃ । બુદ્ધધર્મઃ સારવાન્ સર્વપ્રવચનેષુ તત્ત્વાર્થઃ પ્રધાનો ભવતિ । ન યથા ભારતરામાયણાદીનિ તત્ત્વાર્થં વિના કેવલાખ્યાનરૂપાણિ । યથા વા રાઘબ્રાહ્મણ આહ- ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ અર્થધર્મે પરમાર્થધર્મે યોગં શિક્ષાપયતિ યદુતાસ્રવક્ષયે । ઇતિ ।
બુદ્ધધર્મઃ સર્વલોકાનામર્થાયોપદિષ્ટઃ, ન બ્રાહ્મણા ઇવ બ્રાહ્મણધર્મં વદન્ત આત્મન એવ બોધિમનુપ્રાપ્નુવન્તિ; નાન્યેષામ્ બુદ્ધધર્મઃ સત્કાર્યઃ । પઞ્ચકામેષુ આત્મારામા દેવમનુષ્યા અપિ શ્રદ્ધધન્તે; ઇત્યાદિભિઃ પ્રત્યયૈર્ધર્મો ઽભિવન્દ્યઃ ।
ધર્મગુણસ્કન્ધવર્ગઃ સપ્તમઃ ।
8 દ્વાદશાઙ્ગપ્રવચનવર્ગઃ
અથ તથાગતશાસનં દ્વાદશધા વિભક્તમ્- સૂત્રં, ગેયં, વ્યાકરણં, ગાથા, ઉદાનં, નિદાનં, અપદાનં, ઇતિવૃત્તકં, જાતકં, વૈપુલ્યં, અદ્ભુતધર્મ ઉપદેશશ્ચેતિ ।
સૂત્રં સ્વકણ્ઠોક્તં પ્રવચનમ્ ।
ગેયં ગાથયોદ્દિષ્ટં સૂત્રં ગાથાભાષિતં [તથાગત]શ્રાવકભાષિતં વા । (પૃ) કસ્ય હેતોર્ગાથયા સૂત્રોદ્દેશઃ । (ઉ) અર્થસ્ય દાર્ઢ્યચિકીર્ષયા । યથા રજ્જુનિબદ્ધાનિ કુસુમાનિ દૃઢાનિ ભવન્તિ । પુરુષાણાં સંપ્રહર્ષણાય શબ્દાલઙ્કારેચ્છયા ચ । યથા અલઙ્કરણાય પુષ્પાણિ વિકીર્યન્તે માલા વા ધ્રિયતે । ગાથાનિબદ્ધો ઽર્થઃ સંક્ષિપ્તઃ સુગમો ભવતિ । કેચિત્ સત્ત્વા ગદ્યવચનાધિમુક્તિકાઃ । કેચિત્તુ ગાથાધિમુક્તિકાઃ । પૂર્વં કણ્ઠોક્તસ્ય ધર્મસ્ય પશ્ચાદ્ગાથયોપદિષ્ટસ્યાર્થઃ સ્પષ્ટપ્રતીતઃ શ્રદ્ધાદાર્ઢ્યકૃદ્ભવતિ । ગાથાનિબદ્ધો ઽર્થઃ સાસક્તિ ક્રમશઃ સુપાઠ્યો ભવતિ । અતો ગાથામાહ ।

કેચિદાહુ- શાસ્તુઃ શાસનં ન કાવ્યપ્રતિરૂપયા ગાથયા રચયિતવ્યમિતિ । તદયુક્તમ્ । ગાથયા રચયિતવ્યમેવ । કસ્માત્ । ભગવતા અર્થાનાં ગાથયા ભાષિતત્વાત્ । યથાહ સૂત્રમ્- સર્વે લોકાઃ સુપ્રણીતવચનનિરૂક્તિકા મમ પ્રવ્રજિતાઃ । ઇતિ । તસ્માદ્ગાથા સુપ્રણીતવચના ભવતિ ।
વ્યાકરણમ્ । અર્થવિભઙ્ગસૂત્રાણિ વ્યાકરણમિત્યુચ્યન્તે । યત્ સૂત્રમપ્રતિવચનમવિભઙ્ગં યથા ચતુઃપ્રતિસં વિદાદિસૂત્રમ્ તત્ સૂત્રમિત્યુચ્યતે સપ્રશ્નપ્રતિવચનં સૂત્રન્તુયથોચ્યતે- ચત્વારઃ પુદ્ગલાઃ । [કતમે ચત્વારઃ] । તમસ્તમઃપરાયણઃ, તમોજ્યોતિઃપરાયણઃ, જ્યોતિર્જ્યોતિઃપરાયણઃ, જ્યોતિસ્તમઃપરાયણઃ । તમસ્તમઃપરાયણઃ કતમઃ । યથા કશ્ચિત્ દરિદ્રો વિવિધાન્યકુશલકર્માણિ કૃત્વા દુર્ગતૌ પતતિ । ઇત્યાદિ સૂત્રં વ્યાકરણમ્ । (પૃ) કસ્ય હેતોર્ભગવાનુપદિશતિ અપ્રશ્નપ્રતિવચનમવિભઙ્ગઞ્ચ સૂત્રમ્ । (ઉ) કાનિચન સૂત્રાણિ ગભીરગુર્વર્થનયાનિ । તેષાં સૂત્રાણામર્થો ઽભિધર્મે વિવિચ્ય વક્તવ્ય ઇત્યતો ઽવિભઙ્ગમુપદિશતિ ।

કેચિદાહુઃ- તથાગતભાષિતાનિ સર્વાણિ સૂત્રાણિ સાર્થવિભઙ્ગાનિ । કિન્તુ સઙ્ગીતિ કારા ગભીરસૂત્રાર્થાન્ સઙ્ગૃહ્યાભિધર્મે પ્રાક્ષિપન્ । યથા બાહ્યાભ્યન્તરસંયોજનિકઃ પુરુષઃ સદા રાત્રાવર્થં વિભજતે । ઇત્યનેન હેતુના અયમર્થઃ સંયોજનસ્કન્ધે નિવેશિતવ્ય ઇતિ ।
ગાથા- દ્વિતીયમઙ્ગં ગેયમિત્યુચ્યતે । ગેયમેવ ગાથા । દ્વિવિધા ગાથા । ગાથા ચ શ્લોકઃ । શ્લોકશ્ચ દ્વિવિધઃ ક્લેશભાગીયો ઽક્લેશભાગીય ઇતિ । અક્લેશભાગીય ગેય ઉચ્યમાનો ગાથેત્યુચ્યતે ।
દ્વિવિધાં ગાથાં વિહાયાન્યત્ ગાથારહિતં સૂત્રમ્ ઉદાનમિત્યુચ્યતે ।
નિદાનં સૂત્રનિદાનમ્ । કસ્માત્ । તથાગતૈરાર્યૈશ્ચોપદિશ્યમાનાનિ સૂત્રાણિ અવશ્યં સનિદાનાનિ ભવન્તિ । તાનિ સૂત્રનિદાનાનિ કદાચિત્ સૂત્ર એવ વર્તન્તે અન્યત્ર વા વર્તન્તે । તસ્માન્નિદાનમિત્યાખ્યા ।
અપદાનમ્- પૌર્વાપર્યક્રમકથનમિદમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- વિદુષાં ભાષણં સક્રમં સાર્થં સવિભઙ્ગમવિક્ષેપકમ્ । ઇતિ । ઇદમપદાનમ્ ।
ઇતિવૃત્તકમ્- ઇદં સૂત્રસ્ય નિદાનં ભવતિ, સૂત્રસ્યાનન્તરઞ્ચ ભવતિ । યદિ દ્વિતયમિદં સૂત્રસ્યાતીતાધ્વવૃત્તિકં ભવતિ । તત્ ઇતિવૃત્તકમિત્યુચ્યતે ।
જાતકમ્- પ્રત્યુત્પન્નં વસ્તૂણદાય તદતીતવસ્તુવર્ણનમ્ । તથાગતો ઽનાગતં વસ્તુ કથયન્નપિ અતીતં પ્રત્યુત્પન્નમુપાદાયૈવ કથયતીત્યતઃ પૃથઙ્ નોચ્યતે ।
વૈપુલ્યમ્- ભગવતો વિપુલ ઉપદેશો વૈપુલ્યમ્ । કેચિન્ન શ્રદ્દધન્તે યન્મહામુનય ઉપશમાભિરતા ન વિક્ષેપવિઘાતે સુપ્રીતિકા લૌકિકસંભિન્નપ્રલાપાન્નિર્વિણ્ણાઃ સમુલ્લુઞ્છિતેન્દ્રિયગ્રામારામાશ્ચ સન્તો ન વિપુલોપદેશાયાભિરોચન્ત ઇતિ । યથોક્તં સૂત્રે- માર્ગસ્ય પ્રતિલાભી પુરુષો દ્વૌ માસાવતીત્ય એકમક્ષરમુચ્ચારયતિ । ઇતિ । તદ્વ્યાવર્તાનયોચ્યતે અસ્તિ વૈપુલ્યસૂત્રં પરાર્થાય । યથોક્તં- તથાગતો વૈપુલ્યતઃ સંક્ષેપતશ્ચ દ્વિધા ધર્મમુપદિશતિ । તત્ર વૈપુલ્યં સંક્ષેપાત્ પ્રકૃષ્ટમ્ ઇતિ ।
અદ્ભુતધર્મઃ- અદ્ભુતસૂત્રમ્ । યથાહ કલ્પાન્તે ભૂતાનિ વિકૃતવૃત્તાનિ, દેવકાયા મહાપ્રમાણાઃ પૃથિવી ચ સમ્પ્રકમ્પન્તે । ઇતિ । કેચિન્ન શ્રદ્દધન્ત ઈદૃશાનિ વસ્તૂનિ । અત ઉચ્યત ઇદમદ્ભુતસૂત્રમ્ । કર્મવિપાકધર્માણામચિન્ત્યશક્તેર્દર્શનાત્ ।
ઉપદેશઃ- મહાકાત્યાયનાદયો મહાજ્ઞાનિનો ભગવદ્ભાષિતં સુવિસ્તૃતં વ્યભજન્ત । કેચિન્ન શ્રદ્દધન્તે નેદં બુદ્ધભાષિતમિતિ । તદર્થં ભગવાનાહ- અસ્તિ શાસ્ત્રાત્મકસૂત્રમ્ ઇતિ । સૂત્રસ્ય શાસ્ત્રપ્રતિરૂપત્વાદર્થઃ સુગમો ભવતિ ।
ઇમાનિ દ્વાદશાઙ્ગાનિ સૂત્રાણિ શાસ્તુઃપ્રવચનમ્ । ધર્મરત્નમીદૃશગુણસમ્પન્નમિત્યતો ઽભિવન્દ્યમ્ ॥
દ્વાદશાઙ્ગપ્રવચનવર્ગો ઽષ્ટમઃ ।
9 સઙ્ઘરત્નાધિકારે આદ્યવિશુદ્ધિવર્ગઃ
(પૃ) ભવતા પૂર્વમુક્તમ્- સઙ્ઘો ઽભિવન્દ્ય ઇતિ । કસ્માદભિવન્દ્યઃ । (ઉ) તથાગતઃ સર્વત્ન સઙ્ઘં પ્રશંસતિ- સઙ્ઘરત્નમિદં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધવિશુદ્ધમ્, ( સ્સ્સ્_28 ) આહ્વનીયં, પ્રહ્વનીયં દક્ષિણેયમઞ્જલિકરણીયમનુત્તરં પુણ્યક્ષેત્રં દાયકાનાં હિતકરમ્ ઇતિ ।
શીલસ્કન્ધવિશુદ્ધમિતિ । તથાગત શ્રાવકસઙ્ઘઃ અનેડકં શીલં ધારયન્ યાવદલ્પાપરાધે ઽપિ પરમત્રાસશઙ્કી ભવતિ । જિનૌરસાઃ પુણ્યવિપાકાય ન દેવમનુષ્યાદિષૂત્પદ્યન્તે । નરકાદિભ્યો ઽપ્યભીતાઃ શીલં સપ્રયત્નં ધારયન્તઃ કેવલં સદ્ધર્માભિરતા ભવન્તિ । કસ્માદ્વિશુદ્ધં શીલમ્ । વિશુદ્ધશીલધારણઞ્ચ ન કાલપરિચ્છિન્નમ્ । ન બ્રાહ્મણાનામિવ ષાણ્માસિકં શીલધારણમ્ । [અપિતુ] દીર્ઘરાત્રં યાવદન્તમુપાદીયતે । અતો વિશુદ્ધમ્ । વિશુદ્ધં શીલમન્તદ્વયવિમુક્તં પઞ્ચકામગુણવિમુક્તં દુઃખકાયવિસુક્તઞ્ચ દધતે । અત આર્યાણાં કાન્તશીલા ભવન્તિ । તચ્છીલં વિજ્ઞાનાઞ્ચ પ્રિયં ભવતિ । ચિત્તં વિશુદ્ધમિત્યતઃ શીલમપિ વિશુદ્ધમ્ । પ્રશમિતાધ્યાશયદોષા ન કેવલં શીલં રક્ષન્તિ । પરલોકાદપિ બિભ્યન્તિ । અતઃ સઙ્ઘરત્નં શીલસ્કન્ધવિશુદ્ધમ્ ।
સમાધિસ્કન્ધવિશુદ્ધમિતિ । યઃ સમાધિસ્તત્ત્વજ્ઞાનમુત્પાદયતિ સ વિશુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે ।
પ્રજ્ઞાસ્કન્ધવિશુદ્ધમિતિ । પ્રજ્ઞા ક્લેશાન્ ક્ષપયતીત્યતો વિશુદ્ધા ।
વિમુક્તિવિશુદ્ધમિતિ । યા સર્વક્લેશાનાં ક્ષયં પ્રાપયતિ ન કેવલં વિઘ્નયતિ । અતો વિમુક્તિર્વિશુદ્ધા ।
વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનવિશુદ્ધમિતિ । ક્ષીણક્લેશાનાં જ્ઞાનં ભવતિ યદુત ક્ષીણા મે જાતિરિતિ । નાક્ષીણક્લેશાનામ્ । ઇદં વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનં વિશુદ્ધમ્ ।
આહ્વનીયં પ્રહ્વનીયં દક્ષિણેયમઞ્જલિકરણીયમિતિ । ઈદૃશગુણસમ્પન્નત્વાત્ આહ્વનીયં પ્રહ્વનીયં દક્ષિણેયમઞ્જલિકરણીયમ્ ।
[અનુત્તરં] પુણ્યક્ષેત્રમિતિ । તત્ર રોપિતેન પુણ્યેન અપ્રમાણવિપાકં પ્રતિલભતે । તત્ યાવન્નિર્વાણઞ્ચ ન ક્ષીયતે ।
દાયકાનાં હિતકરમિતિ । દાયકાનાં ગુણાન્ વર્ધયતિ । યથા અષ્ટાઙ્ગસમન્વિતં ( સ્સ્સ્_29 ) ક્ષેત્રં પઞ્ચવિધધાન્યાન્યતિશયેન સંવર્ધયતિ ન વિનાશં ગમયતિ । તથા સઙ્ઘક્ષેત્રમપિ અષ્ટાઙ્ગસમન્વિતમિત્યતો દાયકાનાં ગુણાન્ વર્ધયતિ । અતો ઽભિવન્દ્યમ્ ॥
સઙ્ઘરત્નાધિકારે આદ્યવિશુદ્ધિવર્ગો નવમઃ ।
10 આર્યવિભાગવર્ગઃ
[પૃ] કેન ધર્મેણ સઙ્ઘ ઇત્યાખ્યાયતે । (ઉ) ચતુર્વિધાઃ પ્રતિપત્તયઞ્ચતુર્વિધાઃ પ્રતિપન્નકાઃ શીલસમાધિપ્રજ્ઞાદિગુણાશ્ચ પરિશુદ્ધા ઇત્યતઃ સઙ્ઘ ઇત્યાખ્યાયતે ।

ચતુર્વિધાઃ પ્રતિપત્તયઃસ્રોતઆપત્તિ સકૃદાગિપ્રતિપત્તિઅનાગામિપ્રતિપત્તિ અર્હત્પ્રતિપત્તયઃ । ચતુર્વિધાઃ ફલસ્થિતાઃ સ્રોતઆપન્નસકૃદાગામ્યનાગામ્યર્હન્તઃ । સ્રોતઆપત્તિપ્રતિપત્તૌ ત્રયઃ પુદ્ગલાઃ શ્રદ્ધાનુસારિપ્રતિપન્નકો ધર્માનુસારિપ્રતિપન્નકો ઽનિમિત્તાનુસારિપ્રતિપન્નક ઇતિ । શ્રદ્ધાનુસારિપ્રતિપન્નક ઇતિ । યો ઽલબ્ધાનાત્મશૂન્યતાજ્ઞાનો ભગવચ્છાસને શ્રદ્દધાનો ભગવદ્વચનમનુસૃત્ય પ્રતિપન્નો ભવતિ । સ શ્રદ્દાનુસારિપ્રતિપન્નક ઇત્યુચ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે અહમસ્મિન્ વસ્તુનિ શ્રદ્ધયા પ્રતિપન્નઃ । ઇતિ । લબ્ધે તુ તત્ત્વજ્ઞાને ન શ્રદ્ધામાત્રમનુસૃત્ય પ્રતિપદ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- નાસ્તિ કારકો નાસ્તિ શ્રદ્ધાલુરિત્યાદિ પ્રજાનન્ ઉત્તમપુદ્ગલો ભવતિ । ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે અલબ્ધતત્ત્વજ્ઞાનઃ શ્રદ્ધાનુસારિપ્રતિપન્નક ઇતિ । યથોક્તં સૂત્રે- યો ધર્મે ક્ષાન્તિસુખં પ્રજ્ઞયા ભાવયતિ સ શ્રદ્ધાપ્રતિપન્નકઃ [યઃ] પૃથગ્જનભૂમિમતિક્રાન્તઃ સ્રોતઆપત્તિફલઞ્ચ નાલભત । અત્રાન્તરે જીવિતાન્તં નાલભત । સ શ્રદ્ધાપ્રતિપન્નકઃ । ઇતિ । અયં શ્રુતચિન્તામયપ્રજ્ઞાયાં સ્થિતો ધર્મણાં ક્ષાન્તિકામસુખચિત્તં સમ્યક્ ભાવયન્ અનાત્મશૂન્યતાજ્ઞાનમલભમાનો ઽપિ લૌકિકં ધર્મક્ષાન્ત્યાભાસચિત્તમુત્પાદયતિ । અયં સ્વયમાગત ઇતિ અતિક્રાન્તપૃથગ્જનભૂમિરિતિત્યુચ્યતે । કસ્માદિતિ પશ્ચાદ્વક્ષ્યતે । યઃ શ્રદ્ધાદિ પઞ્ચેન્દ્રિયવિરહિતઃ સ ( સ્સ્સ્_30 ) બાહ્યપૃથગ્જનેષુવર્તતે । સ ક્રમેણ ઉષ્માદિધર્મેષુ સ્થિતૌ ભાવનામયીં પ્રજ્ઞાં લભમાનો ઽપિ મૌલનામ્નૈવ શ્રદ્ધાનુસારીત્યુચ્યતે । ધર્મપ્રતિપન્નકભાવાનુગામિત્વાત્ । અસ્માત્ સૂત્રાત્ વક્તવ્યમવશ્યં સ્રોતઆપત્તિફલં લપ્સ્યત ઇતિ । ન વક્તવ્યં જીવિતાન્તે ન લપ્સ્યત ઇતિ । કસ્માત્ । શ્રદ્ધાપ્રતિપન્નકસ્યાસ્ય વિપ્રકૃષ્ટત્વાત્ । યથોગ્રેણ સઙ્ઘે નિમન્ત્રિતે દેવતા ઉપસંગમ્યારોચયન્તિ- અમુકો ઽર્હન્ અમુકો ઽર્હત્પ્રતિપન્નકો યાવદમુકઃ શ્રોતઆપન્નઃ અમુકઃ સ્રોતઆપત્તિપ્રતિપન્નક ઇતિ । યદ્યયં પઞ્ચદશચિત્તક્ષણવર્તી નારોચનં લબ્ધું શક્યતે । ઇતિ જ્ઞાતવ્યં સ્રોતઆપત્તિપ્રતિપન્નકઃ સન્નિકૃષ્ટો વિપ્રકૃષ્ટશ્ચ । અયં શ્રદ્ધાપ્રતિપન્નક ઇત્યુચ્યતે ।
ધર્માનુસારિપ્રતિપન્નક ઇતિ । અયં લબ્ધાનાત્મજ્ઞાન ઊષ્મમૂર્ધક્ષાન્ત્યગ્રધર્મેષુસ્થિતો ધર્મમનુસૃત્ય પ્રતિપદ્યતે યદનાત્મશૂન્યાદિ । અયં ધર્મપ્રતિપન્નક ઇત્યુચ્યતે । ઇમૌ દ્વૌ પ્રતિપન્નકૌ સત્યદર્શનમાર્ગમવતાર્ય નિરોધસત્યં પશ્યત ઇત્યતો ઽનિમિત્તપ્રતિપન્નક ઇત્યુચ્યતે । ઇમે ત્રયઃ પુદ્ગલાઃ સ્રોતઆપત્તિપ્રતિપન્નકા ભવન્તિ । લૌકિકમાર્ગે સંયોજનપ્રહાણાત્ ફલત્રયપ્રતિપન્ન ઇતિ ન પ્રથાં લભન્તે । ઇદં પશ્ચાદ્વક્ષ્યતે ।
સ્રોતઆપન્ન ઇતિ । યથોક્તં ભગવતા સૂત્રમ્- સત્કાયદૃષ્ટિદૃષ્ટિવિચિકિત્સાશીલવ્રતપરામર્શાનાં ત્રયાણાં સયોજાનનાં પરિક્ષયાત્ સ્રોતઆપન્નો ભવતિ અવિનિપાતધર્મા નિયતઃ સમ્બોધિપરાયણઃ સપ્તકૃત્ભવપરમ ઇતિ । (પૃ) યઃ સ્રોતઆપન્નઃ સ સત્યદર્શનપ્રહીણક્લેશો ઽત્યન્તપરિક્ષીણાપ્રમાણદુઃખઃ પૃથિવીસમ ઇતિ ઔપમ્યસૂત્રમાહ । કસ્માદુચ્યતે કેવલં ત્રયાણાં સંયોજનાનાં પરિક્ષયાદિતિ । (ઉ) ઇદમુત્તરત્ર વક્ષ્યતે યદુત સત્યદૃષ્ટિક્ષયાદન્યે ક્ષીણા ઇતિ । અવિનિપાતધર્મેતિ । ઇદમપિ પશ્ચાદ્વક્ષ્યતે કર્મસ્કન્ધે । નિયતઃ સમ્બોધિપરાયણ ઇતિ । ધર્મસ્રોતસ્યવતરન્ નિયતં નિર્વાણમનુપ્રાપ્નોતિ । યથા ગઙ્ઘૌઘવર્તી દારુસ્કન્ધો વિનાષ્ટપ્રત્યયાન્ ( સ્સ્સ્_31 ) નિયતં મહાસમુદ્રમનુપ્રાપ્નોતિ । સપ્તકૃદ્ભવપરમ ઇતિ । સ સપ્તસુ અધ્વસ્વનાસ્રવજ્ઞાનં પરિપાચયતિ । યથા [ગર્ભઃ] કલલાદિના સપ્તસુ દિનેષુ પરિણમતિ । યથા ચ નવનીતાદિ સપ્તદિનપરમં સેવમાનસ્ય ધ્રુવા ગ્લાનિરપિ જર્જરિતા ભવતિ । યથા ચ જ્ઞાતિસમ્બન્ધઃ સપ્તસન્તાનાન્ યાતિ । યથા ચ સપ્તફણસર્પદષ્ટઃ પુદ્ગલકાયશ્ચતુર્ભૂતબલાત્ સપ્તપદાનિ ગચ્છતિ નાષ્ટમં વિષબલાદ્ગચ્છતિ । યથા ચ શાઠ્યધર્મઃ સપ્તાધ્વપરમો યાતિ । યથા વા સપ્તદિનેપ્વતીતેષુ કલ્પાગ્નિઃ શામ્યતિ । એવં સપ્તજન્મસુ સઞ્ચિતાનાસ્રવપ્રજ્ઞાગ્નિના ક્લેશાઃ ક્ષીયન્તે । ધર્મસ્ય સપ્તભવાઃ સ્યુઃ । સ્રોતઆપન્નો ઽસ્મિન્નધ્વનિ નિર્વાણે ઽવતરતિ । દ્વિતીયં તૃતીયં સપ્તપરમં વા યાતિ । અયં સ્રોતઆપન્ન ઇત્યુચ્યતે ।
સકૃદાગામિપ્રતિપન્નક ઇતિ । ભાવનાહેયસંયોજનસ્ય નવસ્કન્ધા ભવન્તિ । ય એકં દ્વૌ વા પ્રહાય ત્રીન્ ચતુરઃ પઞ્ચ વા યાતિ । સ સકૃદાગા મિપ્રતિપન્નકઃ ।
કેચિદાહુઃ- એકેનાનાવરણમાર્ગેણ પ્રજહાતિ ઇતિ । તદયુક્તમ્ । ભગવતોક્તમ્ અપ્રમાણચિત્તૈઃ પ્રજહાતિ । યથા વાશીજટા ઇતિ ઔપમ્યસૂત્ર ઉક્તમ્ । સકૃદાગામિપ્રતિપન્નકઃ કુલંકુલ ઇત્યપિ આખ્યાયતે । સ દ્વે વા ત્રીણિ વા કુલાનિ સન્ધાવતિ સંસરતિ । દૃષ્ટ એવ વા કાયે નિર્વાણે ઽવતરતિ । અયં સકૃદાગામિપ્રતિપન્નકઃ ।
સકૃદાગામી ઇમં લોકં સકૃદાગત્ય દુઃખસ્યાન્તં કરોતિ । સ ભાવનાપરિક્ષીણતનુસંયોજનઃ । ( સ્સ્સ્_32 ) સંયોજનાનાં તનુત્વે સ્થિતઃ સકૃદાગામીત્યુચ્યતે । અયં સકૃદાગામી ઇહૈવ વા જન્મનિ દુઃખસ્યાન્તં કરોતિ ।
અનાગામિપ્રતિપન્નક ઇતિ । યઃ પરિક્ષીણસપ્તમાષ્ટમસંયોજનસ્કન્ધઃ સો ઽનાગામિપ્રતિપન્નકઃ । પરિક્ષીણાષ્ટમસંયોજનો ઽયમેકબીજી અનાગામિપ્રતિપન્નકઃ । સ ઇહૈવ વા જન્મનિ દુઃખસ્યાન્તં કરોતિ । અત્યન્તપરિક્ષીણકામાવચરનવ સંયોજનસ્કન્ધો ઽનાગામી । અનાગામિનો ઽષ્ટપ્રભેદાઃ- યદુત અન્તરા પરિનિર્વાયી, ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી, અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી, સાભીસંસ્કારપરિનિર્વાયી, ઊર્ધ્વસ્રોતઃ અકનિષ્ઠગામી, આરૂપ્યાયતનગામી, પરાવૃત્તજન્મા, દૃષ્ટધર્મનિર્વાયી ઇતિ । ઉત્તમમધ્યાધમેન્દ્રિયત્વાત્ પ્રભેદાઃ ।
અન્તરાપરિનિર્વાય્યપિ ઉત્તમમધ્યાધમેન્દ્રિયત્વેન ત્રિધાભિદ્યતે । કશ્ચિદનાગામી ભવાન્નિર્વિદ્યતે, અલ્પનીવરણો ન દૃષ્ટે નિર્વાણમનુપ્રાપ્નોતિ । સો ઽન્તરાપરિનિર્વાતિ ।
ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી ત્રિધા ભિદ્યતે ઉપપદ્યનિર્વાયી, સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી, અનભિસંસ્કરપરિનિર્વાયીતિ । ઉપપદ્યપરિનિર્વાયીતિ । ય ઉત્પદ્યમાન એવ ભવાન્નિર્વિદ્ય પરિનિર્વાતિ । સ ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી । ઇન્દ્રિયતૈક્ષ્ણ્યાત્ । કશ્ચિદુત્પન્નઃ સન્ અનાસ્રવમાર્ગેષુ પ્રકૃત્યા સ્થિતો ઽભિસંસ્કારમપ્રયુજ્ય પરિનિર્વાતિ । સો ઽનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી । મધ્યમેન્દ્રિયત્વાત્ । કશ્ચિદુત્પન્નઃ સન્ કાયોપાદાને ઽતિભીરુરભિસંસ્કારમાર્ગં પ્રયુજ્ય પરિનિર્વાતિ । સ સાભિસંસ્કાર પરિનિર્વાયી । ઇન્દ્રિયમાન્દ્યાત્ ।

ઊર્ધ્વસ્ત્રોતા [અકનિષ્ઠગા]મ્યપિ ત્રિવિધઃ । ય એકસ્માદાયતનાત્ ચ્યુતો ઽપરસ્મિન્નાયતન ઉત્પદ્ય પરિનિર્વાતિ । સ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ । યો દ્વયોસ્ત્રિષુ વાયતનેષુ ઉત્પદ્ય [પરિનિર્વાતિ] સ મધ્યમેન્દ્રિયઃ । યઃ સર્વસ્માદાયતનાચ્ચ્યુતઃ સર્વાયતનેષૂત્પદ્ય પરિનિર્વાતિ । સ મૃદ્વિન્દ્રિયઃ । પ્રથમધ્યાનાત્ [યો] બૃહત્ફલદેવગામી સ નિસ્તીર્ણો નામ । પ્રાપ્તબૃહત્ફલો યદિ શુદ્ધાવાસ ઉત્પદ્યતે । સ ન પુનરારૂપ્યાયતનં ગચ્છતિ । પ્રજ્ઞાધિમુક્તત્વાત્ [આરૂપ્યગો] ય આરૂપ્યાયતનં ગચ્છતિ । સ નૈવ શુદ્ધાવાસ ઉત્પદ્યતે । સમાધ્યધિમુક્તત્વાત્ ।
પરાવૃત્તજન્મેતિ । યઃ પૂર્વભવે સ્રોતઆપત્તિફલસકૃદાગામિફલપ્રાપ્તઃ પશ્ચાત્પ્રવૃત્તકાયેન અનાગામિફલં પ્રાપ્નોતિ । સ ન રૂપારૂપ્યધાતાવવતરતિ ।
દૃષ્ટધર્મપરિનિર્વાયી તિ પરમતીક્ષ્ણેન્દ્રિયો દૃષ્ટ એવ કાયે નિર્વાણં પ્રાપ્નોતિ ।
અથ પુદ્ગલો દ્વિવિધઃ શ્રદ્ધાવિમુક્તો દૃષ્ટિપ્રાપ્ત ઇતિ । ઇન્દ્રિયભેદાત્ પુદ્ગલદ્વૈવિધ્યમ્ । મૃદ્વિન્દ્રિયઃ શૈક્ષો ભાવનામાર્ગે સ્થિતઃ શ્રદ્ધાવિમુક્તઃ । તીક્ષ્ણસ્તુ દૃષ્ટિપ્રાપ્તઃ ।
યો ઽનાગામિ અવિકલાષ્ટવિમોક્ષઃ સ કાયસાક્ષી । ઇમે સર્વે અર્હત્ફલપ્રતિપન્નકાઃ સંયોજનપ્રહાણસામ્યાત્ ।
યઃ પરિક્ષીણસર્વક્લેશઃ સો ઽર્હન । નવવિધો ઽર્હન- પરિહાણલક્ષણઃ, અનુરક્ષણલક્ષણઃ મૃતલક્ષણઃ, સ્થિતલક્ષણઃ, પ્રતિવેધનલક્ષણઃ, અકોપ્યલક્ષણઃ, પ્રજ્ઞાવિમુક્તલક્ષણઃ, ઉભયતોભાગવિમુક્તલક્ષણઃ, અપરિહાણલક્ષણ ઇતિ । શ્રદ્ધેન્દ્રિયાદિપ્રાપ્ત્યા અર્હન્તઃ પ્રભિન્નાઃ ।

પરમમૃદ્વિન્દ્રિયઃ પરિહાણલક્ષણઃ, સમાધેઃ પરિહાણદુષ્ટઃ । સમાધિપરિહાણ્યા અનાસ્રવં જ્ઞાનં નાભિમુખીભવતિ । અનુરક્ષણલક્ષણ ઇતિ કિઞ્ચિદ્વિશિષ્ટેન્દ્રિયત્વાત્ યઃ સમાધિમનુરક્ષતિ સ ન પરિહીયતે । અરક્ષંસ્તુ પરિહીયતે । પૂર્વપરિહાણલક્ષણસ્તુ [સમાધિં] રક્ષન્નપિ તતઃ પરિહીયતે ॥ મૃતલક્ષણઃ તતો ઽપિ કિઞ્ચિદ્વિશિષ્ટેન્દ્રિયો ભવેષુ પરમં નિર્વિણ્ણઃ । સ ન સમાધિં લબ્ધવાનિત્યતો ઽનાસ્રવજ્ઞાનસ્યાભિમુખીભાવો દુર્લભઃ । લબ્ધ્વાપિ પ્રીતિર્વિનશ્યતિ । અતો મરણાર્થી ભવતિ ॥ સ્થિતલક્ષણ ઇતિ યઃ સમાધિં લબ્ધ્વા ન પરાક્રમતે ન ચ પરિહીયતે સ સ્થિતલક્ષણઃ । પુર્વે ત્રયઃ સમાધિપરિહાણભાગે વર્તન્તે । સ્થિતલક્ષણસ્તુ સમાધિસ્થિતિભાગે વર્તતે ॥ પ્રતિવેધલક્ષણ ઇતિ । યઃ સમાધિં લબ્ધ્વા ભૂયો ઽધિકમભિવર્ધયતિ । સ સમાધ્યભિવર્ધનભાગે વર્તતે ॥ અકોપ્યલક્ષણ ઇતિ । યઃ સમાધિં લબ્ધ્વા નાનાપ્રત્યયૈર્ન વિક્ષેપયતિ । સ સમાધિપ્રતિવેધભાગે વર્તતે । પરમતીક્ષ્ણપ્રજ્ઞત્વાત્ । સમાધિસમાપત્તિસ્થિતિવ્યુત્થાનલક્ષણાનાં સુગૃહીતત્વાદકોપ્યો ભવતિ । નિરોધસમાપત્તિમુપાદાય દ્વિવિધઃ પુદ્ગલઃ- તત્સમાધ્યલાભી પ્રજ્ઞાવિમુક્તઃ, તત્સમાધિલાભી તુ ઉભયતોભાગવિમુક્ત ઇતિ ॥ અપરિહાણલક્ષણ ઇતિ । યઃ કૃતાત્ ક્ષયગુણાદપરિહીણઃ । યથોક્તં સૂત્રે- ભગવાનાહ- યો ભિક્ષવો મચ્છ્રાવકઃ શયને પર્યઙ્કે વા અહમહમિકયા પ્રતિલબ્ધાત્ [આસ્રવ]ક્ષયાન્ન પરિહીયતે । ઇતિ । એવં નવવિધા અશૈક્ષાઃ । પૂર્વોક્તા અષ્ટાદશ શૈક્ષા નવાશૈક્ષાશ્ચ [મિલિત્વા] સપ્તવિંશતિ [પુદ્ગલાઃ] લૌકિકં સર્વપુણ્યક્ષેત્રમ્ । તે સઙ્ઘે સમન્વિતાઃ । અતો ઽભિવન્દ્યં [સઙ્ઘરત્નમ્] ॥
આર્યવિભાગવર્ગો નામ દશમઃ ।
11 પુણ્યક્ષેત્રવર્ગઃ
(પૃ) કસ્માદાર્યાસ્તે પુણ્યક્ષેત્રમિત્યુચ્યન્તે । (ઉ) લોભક્રોધાદીનાં ક્લેશાનાં પરિક્ષીણત્વાત્ પુણ્યક્ષેત્રમિત્યુચ્યતે । યથા તૃણાનાહતઃ સુબિજાઙ્કુર ઇત્યુચ્યતે । અતો વીતરાગાણાં દાનં મહાહિતવિપાકપ્રાપકમ્ । શૂન્યતાચિત્તા ઇત્યતશ્ચ પુણ્યક્ષેત્રમિત્યુચ્યન્તે । કસ્માત્ । શૂન્યલક્ષણત્વાત્ સર્વે રાગદ્વેષાદયઃ ક્લેશા અનુત્પન્ના નાકુશલં કર્મોત્પાદયન્તિ । આર્યા અકૃતકધર્મલાભિન ઇતિ પુણ્યક્ષેત્રં ભવન્તિ । તૈર્લબ્ધ્વા ધ્યાનસમાધયઃ સર્વે પરિશુદ્ધાઃ મહાલ્પૈઃ ક્લેશૈર્વિશંયુક્તત્વાત્ । સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોર્નિરાકૃતત્ત્વાચ્ચ પુણ્યક્ષેત્રમ્ । પઞ્ચ ( સ્સ્સ્_36 ) ચેતોખિલાનિ પ્રહાય પ્રતિલબ્ધવિશુદ્ધચિત્તત્વાચ્ચ પુણ્યક્ષેત્રમ્ । અષ્ટક્ષેત્રગુણસમન્વિત્વાત્ સપ્તવિધ સમાધિપરિષ્કારૈઃ સુરક્ષિતત્વાત્ સપ્તાસ્રવ સન્નિરોધિત્વાત્ આસ્રવૈરદુષ્ટમ્ । શીલાદિસપ્તપરિશુદ્ધધર્મસમ્પન્નત્વાત્ અલ્પેચ્છાસન્તુષ્ટ્યાદ્યષ્ટગુણસમન્વિતત્વાત્ । તત્ પારં સન્તીર્ય આકાંક્ષાવિતરણવ્યવસાયિત્વાચ્ચ પુણ્યક્ષેત્રમ્ । ઉક્તં ચ સૂત્રે પ્રસ્થાનચિતમાત્ર એવ કુશલધર્મમાચરિતુમભિલષતિ । કિં પુનર્બહ્વર્થં પ્રયોગમ્ । ઇતિ । તે આર્યાઃ સદા કુશલધર્માનાચરન્તીત્યતઃ પુણ્યક્ષેત્રમ્ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે યસ્માદ્દાયકાદ્ ગૃહપતેઃ શીલવતો ભિક્ષુઃ સત્કારમાદાય અપ્રમાણસમાધિમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । સ દાયક્તો ગૃહપતિરપ્રમાણં પુણ્યં લભત ઇતિ । સઙ્ઘે સન્તિ કેચિદપ્રમાણસમાધિસમાપન્નાઃ, કેચિદનિમિત્તસમાધિસમાપન્નાઃ, કેચિદચલસમાધિસમાપન્નાઃ । તેન દાનપતિરપ્રમાણવિપાકં લભતે અતો ઽપિ પુણ્યક્ષેત્રમ્ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- ત્રયાણાં સન્નિપાતાન્મહતઃ પુણ્યસ્ય પ્રતિલાભઃ । શ્રદ્ધા દેયં પુણ્યક્ષેત્રમિતિ । સન્તિ ચ સઙ્ઘે બહવો ભદન્તાઃ । ભદન્તેષુ શ્રદ્ધાચિત્તં બાઢમુત્પદ્યતે । સઙ્ઘસ્ય દાનં નવપ્રત્યયસંયુક્તમિત્યતો મહાફલપ્રાપકમ્ । સઙ્ઘદાનસ્ય પ્રતિગ્રહીતા પરિશુદ્ધ ઇત્યતસ્તદ્દાનમપિ અવશ્યં પરિશુદ્ધમ્ ।
દાનઞ્ચાષ્ટવિધમ્ । (1) પરિશુદ્ધચિત્તો ઽલ્પં દેયવસ્તુ ભિન્નશીલસ્યાલ્પશો દદાતિ । (2) પરિશુદ્ધચિત્તો ઽલ્પં દેયં ભિન્નશીલસ્ય બહુશો દદાતિ । (3) પરિશુદ્ધચિત્તો દેયમલ્પં ધૃતશીલસ્યાલ્પશો દદાતિ । (4) પરિશુદ્ધચિત્તો ઽલ્પં દેયં ધૃતશીલસ્ય બહુશો દદાતિ । (5) પરિશુદ્ધચિત્તો બહુશો [ઽલ્પશો વા] દદાતિ તથા દેયં ચતુર્વિધમ્ । સઙ્ઘસ્ય દાનમવશ્યં દ્વે ત્રીણિ વા પ્રસાધયેત્ । સર્વે સુજનાઃ સઙ્ઘમુપાદાય ( સ્સ્સ્_37 ) ગુણાન્ વર્ધન્તે । યથેષ્ટં બોધયે પરિણમન્તિ । સઙ્ઘસ્ય દીયમાનં સર્વં વિમુક્તિં પ્રાપયિષ્યતિ । નૈવ ચ સંસારે પાતયતિ । સઙ્ઘસ્ય દીયમાનં સર્વં ચિત્તપ્રસાધનાય ભવતિ । યદ્યેકસ્મિન્ પુરુષે ઉત્પન્ના શ્રદ્ધા ચિત્તં કદાચિત્ પરિશોધયેત્ કદાચિદ્વા પ્રકમ્પેત । સઙ્ઘે તુ [સમુત્પન્ના] શ્રદ્ધા ચિત્તં પરિશોધયેદેવ । ન પુનઃ પ્રકમ્પેત । કસ્મિંશ્ચિદુત્પન્નઃ સ્નેહઃ ચિત્તં ન ગુરુકુર્યાત્ ન પ્રચીયેત । સઙ્ઘે તૂત્પન્ના ભક્તિઃ ચિત્તં ગુરુકુર્યાત્ અપ્રમાણાલમ્બનત્વાત્ ચિત્તં પ્રચીયેત । સઙ્ઘગણિતાનાં સર્વેષાં પુદ્ગલાનાં દદ્યાત્ । ચિત્તમહિમ્ના વિપાકો ઽપિ મહાન્ ભવતિ । ઇત્યાદિભિઃ પ્રત્યયૈઃ આર્યપુદ્ગલાઃ પુણ્યક્ષેત્રમિત્યાખ્યાયન્તે । અતો ઽભિવન્દ્યમ્ ॥
પુણ્યક્ષેત્રવર્ગઃ એકાદશઃ ।
12 મઙ્ગલવર્ગઃ
રત્નત્રયમિદં ગુણસમ્પન્નમિત્યતઃ સૂત્રસ્યાદાવુક્તમ્, ઇદં રત્નત્રયં સર્વસ્ય લોકસ્ય પ્રથમં મઙ્ગલમ્ । યથોક્તં મઙ્ગલગાથાયામ્- બુદ્ધો ધર્મશ્ચ સઙ્ગશ્ચ એતન્મઙ્ગલમુત્તમમ્ ઇતિ । અથ કાનિચિત્સૂત્રાણિ મઙ્ગલાદીનિ શૈક્ષાણામાયુર્યશઃપ્રસરવર્ધનાનિ ઇતિ સૂત્રકર્તારો ઽભિપ્રયન્તિ । યથા અથેત્યાદિપદં સૂત્રારમ્ભગતમિતિ । ન તન્મઙ્ગલલક્ષણમિતિ પશ્ચાદ્વક્ષ્યતે । ઉત્તમમઙ્ગલપ્રાર્થિના ઇદં રત્નત્રયમેવ શરણીકર્તવ્યમ્ । યથોક્તં મઙ્ગલગાથાયામ્-
દેવેષુ ચ મનુષ્યેષુ શાસ્તાનુત્તમનાયકઃ ।
મહામતિશ્ચ સમ્બુદ્ધ એતન્મઙ્ગલમુત્તમમ્ ॥
યશ્ચ બુદ્ધે સુવિહિતશ્રદ્ધાચિત્તો ન કમ્પતે ।
વિશુદ્ધશીલસમ્પન્ન એતન્મઙ્ગલમુત્તમમ્ ॥
અસેવના ચ બાલાનાં પણ્ડિતાનાઞ્ચ સેવના ।
પૂજા ચ પૂજનીયાનામેતન્મઙ્ગલમુત્તમમ્ ॥ઇતિ ।
અતો ઽભિવન્દ્યં રત્નત્રયમ્ । ઉત્તમમઙ્ગલત્વાન્મયા સૂત્રાદાવુક્તમ્ ॥
મઙ્ગલવર્ગો દ્વાદશઃ ।
13 શાસ્ત્રસ્થાપનવર્ગઃ
અધુના લોકાનાં હિતકરો જિનધર્મો જિજ્ઞાસ્યતે । ભગવતો મહાકરુણાચિત્તેન સર્વલોકાનાં હિતકરત્વાત્ તદ્ધર્મો ઽપાર્યન્તિકબાધ ઇત્યુચ્યતે । તદ્યથા કેચિત્ બ્રાહ્મણાનામેવ મોક્ષશાસ્ત્રમુપદિશન્તિ । ભગવદુપદિષ્ટં શાસ્ત્રન્તુ ચાતુર્વર્ગીયાણાં સત્ત્વાનામાતિર્યગ્જન્તૂનાઞ્ચ સન્તારકં ભવતિ ઇતિ નાસ્તિ પાર્યન્તિકબાધા ।

(પૃ) ન કર્તવ્યો બુદ્ધપ્રવચનવિચારઃ । કસ્માત્ । યદિ ભગવતા સ્વયમેવ વિચારિતમ્ । કિમસ્તિ વિચારાય । યદિ ભગવતા ન વિચારિતમ્ । અન્યે ઽપિ ન વિચારયિતું શક્નુયુઃ । કસ્માત્ । સર્વજ્ઞાભિપ્રાયો હિ દુરવગાહઃ । કિમર્થમિદમુક્તમિતિ ન જ્ઞાયતે । ભગવદભિસન્ધિમજાનતામુપદિષ્ટં વૃથેતિ તત્ આત્મનઃ ક્લેશાયૈવ ભવતિ । યથોક્તં સૂત્રે- દ્વૌ પુરુષૌ ભગવન્તં નિન્દતઃ એકો ઽશ્રદ્ધાદ્વેષાભ્યાં નિન્દતિ, અપરસ્તદુપદિષ્ટે સશ્રદ્ધો ઽપિ સત્યસમાદાનાસમર્થઃ । સૈવ બુદ્ધનિન્દા । વિદ્વાનપિ બુદ્ધાભિસન્ધિમનવબુધ્ય બુદ્ધભાષિતં ન વિચારયિતું શક્નોતિ । કિં પુનસ્તદલાભી બુદ્ધાભિસન્ધેઃ કથાસમ્પ્રયોગં ચિકીર્ષતિ । કસ્માત્ । યથા પરપ્રવાદસૂત્રે ભગવતા પ્રતિપત્ત્યર્થમિદમુક્તમ્ । સર્વે ભિક્ષવો નાનાવિધાઃ પરપ્રવાદિનો નાલભન્ત તથાગતાશયમ્ । યથા ચ સ્થવિરમહાકાત્યાયનો ભિક્ષૂનવોચત્ । યથા ચ કશ્ચિત્ મહાન્તં વૃક્ષં છિત્વા અતિક્રમ્યૈવ મૂલમતિક્રમ્યૈવ સ્કન્ધં શાખાપલાશાનિ પર્યેષયન્તિ । તથા યૂયમપિ તથાગતમતિક્રમ્યસ્માનર્થ પૃચ્છથ, ઇતિ । યદિ મહાકાત્યાયન એવાર્થવિવેચને શાખાપલાશાન્યુદાહરતિ । કિં પુનરન્યે બુદ્ધપ્રવચનં પ્રતિપદ્યેરન્ । કિઞ્ચ ભગવાન્ શરિપુત્રમપૃચ્છત્ કે શૈક્ષાઃ કે ચ સાઙ્ખ્યા ઇતિ । એવં ત્રિઃ પૃષ્ટો નોત્તરમવાદીત્ । તથાગતમૂલાઃ સર્વધર્માઃ । તથાગત એવ પ્રતિપદ્યતે નાન્યે । ઇતિ આનન્દ સ્તથાગતમામન્ત્યાહ- અભિસમ્બોધિસમધિગમાત્ પ્રતિલબ્ધે માર્ગે હિતં ભવતીત્યતદપિ યુજ્યતે । કસ્માત્ । દ્વાભ્યાં પ્રત્યયાભ્યાં સમ્યક્ દૃષ્ટિર્ભવતિ પરતો ઘોષાત્ યોનિશશ્ચ ( સ્સ્સ્_39 ) મનસ્કારાત્ । ભગવાનાનન્દમવોચત્- અભિસમ્બોધિમાત્રાન્માર્ગલાભહિતં સમ્પન્નં ભવતિ । ઇતિ । યથા ચાહ ભગવાન્- યદિ મયા કસ્યચિત્ ધર્મ ઉપદિષ્ટઃ સો ઽપ્રતિલબ્ધમદભિસન્ધિત્વાત્ કલહાયતે । ઇતિ ।
અધુના વાદિનઃ પૃથક્ પૃથગભિનિવિષ્ટાઃ । કેચિદ્વદન્તિ સન્તિ અતીતાનાગતધર્મા ઇતિ । કેચિદ્વદન્તિ ન સન્તિ ઇતિ । અતો જ્ઞાતવ્યમેવ વાદિનઃ તથાગતમપ્રતિપદ્યમાના યથારુતમનુવર્તમાનાઃ કલહાયન્ત ઇતિ । યથા આનન્દઃ સમાધ્યર્થં સર્વાણ્યુપાદાનાનિ દુઃખમિત્યવોચત્ । તદા ભગવાન્ ભિક્ષૂનબ્રવીત્- ભાવયથેમમર્થ નાનન્દોપમિતાકારમ્ ઇતિ ।
સર્વે વાદિન આહુઃ- અર્હન્ અગ્રદક્ષિણીય ઇતિ । ભિક્ષવો ઽજ્ઞાત્વા તથાગતમુપેત્યાપ્રાક્ષુઃ । ભગવાનવોચત્- મમ શાસને અગ્રપ્રવ્રજિતો ઽગ્રદક્ષિણીય ઇતિ । [એવમ્] અન્નપાને સ્થૂલવસ્તુન્યેવ ન જાનન્તિ [યથાવત્] કઃ પુનર્વાદસ્તથાગતેનભિસન્ધાય ભાષિતે સૂક્ષ્મધર્મે । ઇત્યાદિના હેતુના ન કર્તવ્યો વિચારઃ ।
અત્રોચ્યતે । ન યુક્તમિદમ્ । કસ્માત્ । કારણસત્ત્વાત્ પરામિસન્ધિર્જ્ઞાતું શક્યતે । યથોક્તં ગાથાયામ્-
જાનન્તિ વક્તુઃ સન્ધાનં [પરમં] યત્પરાયણમ્ ।
જાનન્ત્યપિ ચ વક્તુશ્ચ વિવક્ષા યસ્ય વસ્તુનઃ ॥ ઇતિ ।
તત્રાસ્તિ દ્વિધા માર્ગ આર્યમાર્ગો લૌકિકમાર્ગ ઇતિ । ઇદં પશ્ચાદ્વક્ષ્યતે । અનેન માર્ગેણ વક્તુરાશયો જ્ઞાયતે । અથ પરપ્રવાદ સૂત્રે ઽપિ ભગવાન્ સંશ્રાવયતિ સ્મ । [આર્ય]કાત્યાયનાદિભિર્મહાવાદિભિર્ભગવદાશયઃ પ્રતિલબ્ધ ઇત્યતો ભગવાન્ સાધુપ્રશશંસ । ( સ્સ્સ્_40 ) ઉદાયિભિક્ષુધર્મદિન્નાદિભિભિક્ષુણીભિઃ કૃતં ભગવચ્છાસનં ભગવાન્ શ્રુત્વા [તદેવ પુનઃ] શ્રાવયતિ સ્મ ।
ગભીરં તથાગતશાસનં વિવૃણ્વતા શાસ્ત્રં વિરચ્યતે । અવિવરણે સન્તિષ્ઠેત્ । એવમન્યઃ "તથાગતમૂલાઃ સર્વધર્મા" ઇત્યાદિ પ્રશ્નઃ સર્વઃ પ્રત્યુક્તઃ । કિઞ્ચ શાસ્ત્રં વિરચયિતવ્યમ્ । કસ્માત્ । શાસ્ત્રે વિરચિત્તે હિ અર્થઃ સુગમઃ સ્યાત્ । ધર્મશ્ચ ચિરસ્થિતિકઃ સ્યાત્ । ભગવાંશ્ચ શાસ્ત્રપ્રણયનં સંશ્રાવયતિ સ્મ । યથોક્તં સૂત્રે- ભગવાનવોચદ્ભિક્ષૂન્- યથાપ્રણીતં શાસ્ત્રં સમ્યગ્ધારયત । ઇતિ । અતઃ સૂત્રાદર્થમાદાય શાસ્ત્રં નિકાયાન્ત રાત્મના પૃથક્ સ્થાપ્યતે । અતઃ શાસ્ત્રં રચયિતવ્યમ્ ।
કિઞ્ચ ભગવાન્ નાનાસત્ત્વાનાં સન્તરણીયાનાં કૃતે લોકાદીનિ શાસ્ત્રમુખાન્યુક્તવાન્ । યથા સ્વાત્યાદયો ઽપ્રતિપદ્યમાના ભ્રાન્તમતયો ઽભૂવન્ । સ્વાત્યાદયો ભિક્ષવ આહુઃ- તદેવેદં વિજ્ઞાનં સન્ધાવતિ સંસરતિ । અનન્યદિતિ ।
ભગવાનેવમાદિના નાનાધર્મમુપદિષ્ટવાન્ । વિના શાસ્ત્રં કથમર્થઃ પ્રતિપદ્યેત । ઇત્યાદિભિઃ કારણૈઃ શાસ્ત્રં વિરચયિતવ્યમ્ ॥
શાસ્ત્રસ્થાપનવર્ગસ્ત્રયોદશઃ ।
14 શાસ્ત્રમુખવર્ગઃ
લોકમુખં પરમાર્થમુખમિતિ દ્વિમુખં । લોકમુખતઃ અસ્ત્યાત્મા ઇત્યુચ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે-
આત્મા હિ આત્મનો નાથઃ કો નુ નાથઃ પરો ભવેત્ ।
આત્મનૈવ કૃતં પુણ્યં આત્મનૈવ વિશુધ્યતે ।
આત્મનૈવ કૃતં પાપમાત્મના સંક્લિશ્યતે ॥ ઇતિ ।
કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- શાશ્વતં મનોવિજ્ઞાનમ્ । ઇતિ । આહ ચ- દીર્ઘરાત્રં ભાવિતચિત્તો મૃત ઊર્ધ્વજન્મભાક્ ભવતિ । ઇતિ । કિઞ્ચાહ કારકઃ કર્મ કરોતિ, કારકઃ સ્વયમનુભવતિ । ઇતિ । અમુકઃ સત્ત્વો ઽત્રોત્પદ્યતે ઇત્યાદિ સર્વં લોકમુખેનોક્તમ્, પરમાર્થમુખતસ્તૂચ્યતે સર્વં શૂન્યમસત્ ઇતિ । યથોક્તં સૂત્રે એષુ પઞ્ચસુ સ્કન્ધેષુ નાસ્ત્યાત્મા વા આત્મીયં વા । ચિત્તઞ્ચ સમીરણજ્વલનવત્ પ્રતિક્ષણવિનાશિ । અસ્તિ કર્મ અસ્તિ કર્મફલમ્, કારકસ્તુ નોપલભ્યતે । ઇતિ । યથા ભગવાન્ આહ- સ્કન્ધાનાં સન્તત્યાસ્તિ સંસાર ઇતિ ।
(2) અન્યદસ્તિ દ્વિવિધં શાસ્ત્રમુખમ્ વ્યવહારમુખમાર્યમુખમ્ ઇતિ । વ્યવહારમુખમિતિ । વ્યવહારત ઉચ્યમાનમ્, [યથા] ચન્દ્રઃ ક્ષીયત ઇતિ । વસ્તુતસ્તુ ચન્દ્રો ન ક્ષીયતે । [યથા વા] મૃગા રમાતેતિ સ્નુષાં માતેતિ વદન્તિ । ન વસ્તુતઃ સા માતા । યથોક્તં સૂત્રે- જિહ્વા રસં વિજાનાતિ ઇતિ । જિહ્વાવિજ્ઞાનં રસં વિજાનાતિ ન તુ જિહ્વા । યથા શક્તિપ્રતિહતં પુરુષં પ્રતિ વદન્તિ પુરુષો ઽયં દુઃખં વિજાનાતીતિ । વિજ્ઞાનન્તુ દુઃખં વિજાનાતિ, ન તુ પુરુષઃ । યથા વા દરિદ્રઃ પુરુષઃ પ્રભુરિતિ વ્યપદિશ્યતે । બુદ્ધો ઽપિ પુરુષવશાત્ પ્રભુરિતિ ખ્યાપયતિ । કિઞ્ચ ભગવાન્ તીર્થિકાનાકારયતિ બ્રાહ્મણાનિતિ શ્રમણાનિતિ ચ । ક્ષત્રિયબ્રાહ્મણાદય ઇવ બુદ્ધો ઽપિ વ્યવહારતઃ પૂજ્યો ભવતિ । એકમેવ યથા ભાજનં દેશવશાત્ વિભિન્નનામકમ્, બુદ્ધો ઽપિ નામાનુયાતિ । યથા ભગવાનાહ- અહં વૈશાલીં પશ્ચિમા [વલોક]મવલોકયામીતિ । એવમાદિવચનં વ્યવહારમનુવર્તત ઇતિ વ્યવહારમુખમિત્યુચ્યતે ।
આર્યમુખમિતિ । યથોક્તં સૂત્રે- પ્રતીત્યસમુત્પન્નં વિજ્ઞાનં ચક્ષુરાદીનામિન્દ્રિયાણાં મૂલં મહાસમુદ્રવત્ । યથાહ સૂત્રમ્- સ્કન્ધાયતનધાતૂનાં પ્રત્યયાઃ સામગ્રીમાત્રમ્ ન કારકઃ નાપિ વેદકઃ ઇતિ । સર્વં દુઃખમિતિ ચાહ । યથોક્તં સૂત્રે- યત્ લૌકિકા વદન્તિ સુખમિતિ [તત્] આર્યા દુઃખં વદન્તિ । યત્ આર્યા દુઃખં વદન્તિ [તત્]લૌકિકાઃ સુખં વદન્તિ । ઇતિ । અભિધેયાઃ શૂન્યા અનિમિત્તા ઇત્યાદિ ચ । તત્ આર્યમુખમિત્યુચ્યતે ।

(3) ત્રૈકાલિક શાસ્ત્રમુખમ્ । યત્ર રૂપમિત્યાખ્યાયતે તત્ર યદતીતં યદનાગતં વર્તમાનમ્ સર્વં તત્ રૂપમિત્યુચ્યતે । ઇદં લૌકિકં શાસ્ત્રમુખમ્ ।
(4) અસ્તિ ચેદિતિ શાસ્ત્રમુખમ્ । [યથા] સ્પર્શો ઽસ્તિ ચેત્, સો ઽવશ્યં ષડાયતનમુપાદાય ભવતિ । ન તુ સર્વં ષડાયતનં સ્પર્શસ્ય હેતૂક્રિયતે । તૃષ્ણસ્તિ ચેત્ અવશ્યં સા વેદનામુપાદાયં ભવતિ । ન તુ સર્વા વેદના તૃષ્ણાયા હેતૂક્રિયતે । કદાચિત્ સમગ્રહેતુરુચ્યતે યથા સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના ઇતિ । કદાચિદસમગ્ર હેતુરુચ્યતે યથા વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ઇતિ । ન તૂચ્યતે અવિદ્યેતિ । કદાચિદન્યથોચ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- પ્રીતમનસઃ કાયઃ પ્રશ્રભ્યતે । અપ્રીતસ્યાપિ ત્રિભિર્ધ્યાનૈઃકાયઃ પ્રશ્રભ્યતે । પ્રશ્રબ્ધ[કાયઃ] સુખં વેદયતે । ઇતિ ચ ચતુર્ભિર્ધ્યાનૈઃ પ્રસ્રબ્ધિમાનપિ ન સુખં વેદયતે । ઇતીદમન્યથા વચનમ્ ।
(5) ઉત્સર્ગો ઽપવાદ ઇતિ દ્વિવિધં શાસ્ત્રમુખમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- યશ્ચૈ- ત્યવન્દનાય પાદાવુત્ક્ષિપતિ સ આયુષો ઽન્તે દેવેષૂત્પદ્યતે ઇતિ । અયમુત્સર્ગઃ । સૂત્રાન્તરમાહ- અનન્તર્યસ્ય કર્તા ન દેવેષૂત્પદ્યત ઇતિ । અયમપવાદઃ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- કામાનામનુભવિતા નાપાપકં કરોતિ ઇતિ । અયમુત્સર્ગઃ । સ્રોતઆપન્નઃ પુરુષઃ કામાનુપભુઞ્જાનો ઽપિ ન દુર્ગતિપતનીયં કર્મ કરોતિ ઇતિ । અયમપવાદઃ । અપિ ચોક્તં સૂત્રે- ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપઞ્ચ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે ઇતિ । અયમુત્સર્ગઃ । યદિ તદૈવ સર્વાણિ રૂપાણિ પ્રતીત્ય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યત ( સ્સ્સ્_43 ) ઇતિ વદેત્ । તદયુક્તમ્ । અથ ચોક્તં સૂત્રે- શ્રોત્રં પ્રતીત્ય શબ્દઞ્ચ શ્રોત્રવિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ । ઇતિ । અયમપવાદઃ । ઉત્સર્ગો ઽપવાદશ્ચ સર્વઃ સયુક્તિકો ન ધર્મલક્ષણવિલોમકઃ ।

(6) અપરમસ્તિ દ્વિવિધં શાસ્ત્રમુખમ્- વિનિશ્ચિતમવિનિશ્ચિતમિતિ । વિનિશ્ચિતમ્- યથોચ્યતે- બુદ્ધઃ સર્વજ્ઞઃ પુરુષ ઇતિ । ભગવતો ભાષિતઃ પરમાર્થો ધર્મઃ । ભગવતઃ શ્રાવકાઃ સમ્યગાચારશીલા ઇતિ । કિઞ્ચાહ- સર્વે સંસ્કૃતધર્મા અનિત્યા દુઃખાઃ શૂન્યા અનાત્માનઃ [તેષાં]નિરોધો નિર્વાણમ્ ઇત્યાદિ મુખં વિનિશ્ચિતમ્ । અવિનિશ્ચિતમ્- યદ્યુચ્યતે મ્રિયમાણો જાયત ઇતિ । તદવિનિશ્ચિતમ્ । સત્યાં તૃષ્ણાયાં જાયતે । તૃષ્ણાક્ષયે નિરુધ્યતે । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- સમાહિતસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ । ઇદમપિ અવિનિશ્ચિતમ્ । આર્યાણાં સમાધિલાભિનાં તત્ત્વજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । ન તુ તીર્થિકાનાં લબ્ધસમાધિકાનામપિ । યથાહ સૂત્રમ્- યદભિલષિતં તલ્લભ્યતે ઇતિ । ઇદમપિ અવિનિશ્ચિતમ્ । કદાચિત્તુ ન લભ્યતે । યદાહ- ષડાયતનં સ્પર્શજનકમ્ ઇતિ । ઇદમપિ અવિનિશ્ચિતમ્ । કિઞ્ચિજ્જનકં કિઞ્ચિન્ન જનકમ્ । એવમાદ્યવિનિશ્ચિતમુખમ્ ।
(7) અથ કૃતકાકૃતકશાસ્ત્રમુખમ્ । યથોચ્યતે- અદ્ભુત મૂલિકા સુરભિપુષ્પઞ્ચ ન વાતરોગપ્રતિકૂલમ્ ઇતિ । આહ- કોવિદારપુષ્પં વાતરોગપ્રતિકૂલમ્ ઇતિ । આદ્યસ્ય મનુષ્યપુષ્પત્વાત્ ન વાતરોગપ્રતિકૂલમિત્યુચ્યતે । દ્વિતીયસ્ય દિવ્યપુષ્પત્વાત્ વાતરોગપ્રતિકૂલમિત્યુચ્યતે । કિઞ્ચ વદન્તિ તિસ્રો વેદના- દુઃખા વેદના સુખા વેદના અદુઃખાસુખા વેદના ઇતિ । સૂત્રાન્તરમાહ- વિદ્યમાનાઃ સર્વા વેદના દુઃખમિતિ । ત્રિવિધં દુઃખં- દુઃખ- દુઃખં, વિપરિણામદુઃખં સંસ્કાર દુઃખમિતિ । તદર્થમાહ- વિદ્યમાનાઃ સર્વા વેદના દુઃખમિતિ । આહ ચ- દુઃખમિદં ત્રિવિધં નવં પુરાણં મધ્યમિતિ । અચિરવેદનાયાં સુખમ્ । ચિરનિર્વેદે દુઃખમ્ । મધ્યમે ઉપેક્ષા ।
કિઞ્ચાહ- અભિસમ્બુદ્ધત્વાત્ પરિવ્રાટ્ ઇતિ । અનભિસમ્બુદ્ધો ઽષિ પરિવ્રાટ્ ભવતિ । એવમાદિલક્ષણાનાં હેતુત આખ્યા ભવતિ ।
(8) પ્રત્યાસત્તિઃ શાસ્ત્રમુખમ્ । યથા ભગવાનવોચભ્દિક્ષૂન્- પ્રજહત પ્રપઞ્ચમ્, તદા નિર્વાણં લભધ્વે ઇતિ । અલબ્ધે ઽપિ પ્રત્યાસત્ત્યા લભધ્વે ઇત્યુચ્યતે ।
(9) લક્ષણસામ્યં શાસ્ત્રમુખમ્ । યથા એકવસ્તુકથને અન્યદપિ વસ્તુ સમલક્ષણમુક્તં ભવતિ । યથા ચાહ ભગવાન્- લઘુપરિવૃત્તં ચિત્તમ્ । તદા અન્યે ઽપિ ચૈત્તધર્મા ઉક્તા ભવન્તિ ।
(10) ભૂયો ઽનુવર્તનં શાસ્ત્રમુખમ્ । યથા ભગવાના હ- ય ઉદયવ્યયલક્ષણદૃષ્ટિદ્વયં ન પ્રજાનાતિ સ સર્વઃ સરાગી ભવતિ । યસ્તુ પ્રજાનાતિ સ વીતરાગો ભવતિ । ઇતિ । સ્રોતઆપન્ન ઉદયવ્યયલક્ષણદ્વિતયદૃષ્ટિં જાનન્નપિ સરાગો ભવતિ । તત્પ્રજાનાનાં ભૂયસ્ત્વેન પરં વીતરાગા ભવન્તિ ।
(11) કારણે કાર્યોપચારઃ શાસ્ત્રમુખમ્ । યથોચ્યતે- અન્નદાનં પ્રયચ્છતિ પઞ્ચ ગુણાન્- આયુઃ વર્ણં બલં સુખં પ્રતિભાનમ્ ઇતિ । વસ્તુતસ્તુ નાયુરાદીન્ પઞ્ચ ગુણાન્ પ્રયચ્છતિ । અપિ તુ તદ્ધેતૂન્ પ્રયચ્છતિ । કિઞ્ચાહુઃ કાર્ષાપણમદ્યત ઇતિ । કાર્ષાપણં નાદનીયમ્ । અપિ તુ કાર્ષાપણમુપાદાય લબ્ધમદ્યતે ઇત્યતઃ કાર્ષાપણમદ્યત ઇત્યુચ્યતે । યથાહ સૂત્રમ્- સ્ત્રીપુરુષૌ મલમ્ ઇતિ । ન વસ્તુતો મલમ્ । આસઙ્ગાદિક્લેશમલહેતુત્વાત્ । મલમિત્યુચ્યતે । કિઞ્ચાહ- પઞ્ચ વિષયાઃ કામા ઇતિ । ન વસ્તુતઃ કામાઃ । કામજનકત્વાત્ । કામા ઇત્યુચ્યન્તે । સુખકારણં સુખમિત્યુચ્યતે । યથા વદન્તિ- ઉપચિતધર્માણં પુરુષં અયં પુરુષઃ સુખ ઇતિ । દુઃખકારણં દુઃખમિત્યુચ્યતે । યથા વદન્તિ- મૂઢૈઃ સહ સંવાસો દુઃખમિતિ । યથા વદન્તિ સુખો ઽગ્નિઃ દુઃખો ઽગ્નિરિતિ । આહુશ્ચ- આયુર્હેતુરાયુરિતિ । યથોક્તં ગાથાયામ્-
જન્મોપકરણસમ્પચ્ચ બાહ્યં જીવિતમસ્તિ હિ ।
ધનહારી યથા નૄણાં જીવિતાપહૃદુચ્યતે ॥ ઇતિ ।
આહુશ્ચાસ્રવહેતુરાસ્રવ ઇતિ । યથાહ સપ્તાસ્રવસૂત્રમ્- તત્ર દ્વૌ વસ્તુત આસ્રવૌ, અમ્યાનિ પચ્ચ વસ્તૂનિ આસ્રવકારણાનિ ।
કાર્યે કારણોપચારશ્ચાસ્તિ । યથા ભગવાનાહ- મયા પૂર્વકર્માનુભવિતવ્યમિતિ । કર્મફલમનુભવિતવ્યમિત્યર્થઃ ।
એવમાદીનિ બહૂનિ શાસ્ત્રમુખાનિ પરિજ્ઞાતવ્યાનિ ॥
શાસ્ત્રમુખવર્ગશ્ચતુર્દશઃ ।
15 શાસ્ત્રપ્રશંસાવર્ગઃ
શાસ્ત્રમિદમભ્યસિતવ્યમ્ કસ્માત્ । શાસ્ત્રમભ્યસન્ પુરુષધર્મજ્ઞાનં લભતે । યથોક્તં સૂસ્રે- દ્વૌ પુરુષૌ સ્તઃ જ્ઞો ઽજ્ઞશ્ચ । યઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનદ્વાદશનિદાનકારણકાર્યાદિધર્મવિવેકાકુશલઃ સો ઽજ્ઞઃ । યસ્તુ કુશલઃ, સ જ્ઞ ઇતિ । શાસ્ત્રે ચાસ્મિન્ સ્કન્ધધાત્વાયતનાદીનિ સમ્યગ્વિવિચ્યન્તે । અત ઇદં શાસ્ત્રમુપાદાય પુરુષધર્મજ્ઞાનં લભ્યતે । ઇતીદમભ્યસિતવ્યમ્ ।
એતચ્છાસ્ત્રાભ્યાસાદપ્રાકૃતો ભવતિ । પ્રાકૃતો ઽપ્રાકૃત ઇતિ દ્વૌ પુરુષૌ સ્તઃ । યથા વદન્તિ- કશ્ચિન્મુણ્ડિતકેશશ્મશ્રુકો ધર્મપટં પરિદધાનઃ પરિગૃહીતબુદ્ધેર્યાપથો ઽપિ ભગવચ્છાસનાદ્ દૂરીભૂતઃ । શ્રદ્ધેન્દ્રિયાદ્યસમન્વાગમાત્ । યસ્તુ શ્રદ્ધેન્દ્રિયાદિસમન્વાગતઃ સ ગૃહસ્થો ઽપિ અપ્રાકૃત ઇત્યુચ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- ચતુર્વિધાઃ પુરુષાઃ કશ્ચિત્ સઙ્ઘસ્યેર્યાપથે ઽવતીર્ણઃ ન સઙ્ઘગણિતઃ । કશ્ચિત્ સઙ્ઘગણિતો ન સઙ્ઘસ્યેર્યાપથે ઽવતીર્ણઃ । કશ્ચિત્ સઙ્ઘેર્યાપથે સઙ્ઘગણનાયાઞ્ચાવતીર્ણઃ । કશ્ચિન્ન સઙ્ઘેર્યાપથે ઽવતીર્ણો નાપિ સઙ્ઘગણનાયામ્ । આદ્યઃ પ્રવ્રજિતઃ પ્રાકૃતઃ । અનન્તરો ગૃહસ્થ આર્યઃ । તૃતીયઃ પ્રવ્રજિતઃ આર્યઃ । ચતુર્થો ગૃહસ્થ પ્રાકૃતઃ । ઇતિ । અનેન હેતુના શ્રદ્ધેન્દ્રિયાદિવિરહિતો ન સઙ્ઘગણાનાયામવતરતિ । અતઃ શ્રદ્વેન્દ્રિયાદીનાં કૃત ઉદ્યોગઃ કાર્યઃ । શ્રદ્ધેન્દ્રિયલિપ્સુના ભગવચ્છાસનં શ્રુત્વા ઉદ્દિષ્ટં પ્રાતિમોક્ષમાદાય યથાવચ્ચરિતવ્યમ્ । અતો ઽભ્યસિતવ્યમિદં બુદ્ધધર્મશાસ્ત્રમ્ ।
કિઞ્ચાનેન શાસ્ત્રેણ દ્વિવિધં હિતં ભવતિ આત્મહિતં પરહિતમિતિ । યથોક્તં સૂત્રે- ચતુર્વિધાઃ પુરુષાઃ । કશ્ચિદાત્મહિતાય પ્રતિપન્નો ન પરહિતાય । કશ્ચિત્ પરહિતાય પ્રતિપન્નો નાત્મહિતાય । કશ્ચિદાત્મહિતાય ચ પ્રતિપન્નઃ પરહિતાય ચ । કશ્ચિન્નૈવાત્મહિતાય ( સ્સ્સ્_46 ) પ્રતિપન્નો ન પરહિતાય ઇતિ । ય આત્મના શીલાદીન્ સમ્પાદયતિ ન પરાન્ શીલાદિષુ સ્થાપયતિ । સ આત્મહિતાય પ્રતિપન્નઃ । એવં ચતુર્ધા । યત્ કશ્ચિદાત્મહિતાય પ્રતિપન્નો ઽપિ પરેષાઞ્ચ દાનાદિમહાફલં સમ્પાદયતિ । તદપિ પરહિતમ્ । તત્ર બુદ્ધાનુસ્મૃતે ર્નેદં હિતમુચ્યતે । યદિ કશ્ચિત્ પરસ્ય ધર્મોપદેશાય પ્રતિપન્નઃ । તત્ પરહિતમ્ । સ આત્મના ધર્મચર્યામનુવર્તમાનો ઽપિ પરાર્થમુપદેશાત્ આત્મનો ઽપિ હિતમનુપ્રાપ્નોતિ । યથોક્તં સૂત્રે- પરસ્યધર્મમુપદિશન્ પઞ્ચવિધં હિતં લભતે ઇતિ । તત્ર બુદ્ધાનુસ્મૃતેરપિ નેદમુચ્યતે । તત્ર પ્રવચનમાત્રસ્યોત્તમં હિતં ભવતિ યદ્યથોક્તમાચરત આસ્રવાઃ ક્ષીયન્તે ઇતિ । અતો ધર્મસ્ય પ્રક્ક્તા પરહિતાય પ્રતિપન્નઃ । સ સહિતત્વાચ્ચ પુરુષેષૂત્તમઃ । તદ્યથા રસેષુ મણ્ડમ્ ।

અથ સ પુરુષ ઇદાનીં જ્યોતિષિ સ્થિતઃ પશ્ચાદપિ જ્યોતિઃ પરાયણો ભવતિ । લૌકિકાઃ સર્વે ભૂયસા તમસ્તમઃ પરાયણાઃ જ્યોતિષો જ્યોતિઃ પરાયણા વા । યઃ કશ્ચિદ્ બુદ્ધશાસનમાચરતિ સ તમસો જ્યોતિઃ પરાયણઃ જ્યોતિષો જ્યોતિઃ પરાયણો વા ભવતિ । કસ્માત્ । દાનાદીનાચરન્ ન [તાદૃશં] હિતં વિન્દતે યાદૃશં બુદ્ધધર્મં શૃણ્વન્ [વિન્દતે] । યશ્ચાલ્પ[મપિ] બુદ્ધપ્રવચનં શૃણોતિ સ પ્રતિવેધજ્ઞાનલાભી સન્ સર્વક્લેશાન્ ભઙ્ક્ત્વા અપ્રમાણહિતં પ્રસવતિ । યક્તોક્તં સૂત્રે- ચત્વારઃ પુદ્ગલાઃ- તમસ્તમઃપરાયણઃ તમોજ્યોતિઃપરાયણઃ જ્યોતિર્જ્યોતિઃ પરાયણઃ જ્યોતિસ્તમઃપરાયણઃ ઇતિ । કિઞ્ચ ચતુર્વિધાઃ પરાયણાઃ અનુસ્સ્રોતોગામી પ્રતિસ્રોતોગામી સ્થિતાત્મા, તીર્ણઃ પારઙ્ગત ઇતિ । યશ્ચિત્તૈકાગ્ર્યેણ ભગવદ્ધર્મં શૃણોતિ સ એવ પઞ્ચ નીવરણાનિ પ્રહાય સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ ભાવયતિ । અતઃ સ પ્રતિરુદ્ધસંસારસ્રોતાઃ પ્રતીકૂલ ઇત્યુચ્યતે । સ ચ સ્થિતાત્મા પારઙ્ગતશ્ચ ભવતિ ।
પુનશ્ચતુર્વિધાઃ પુરુષાઃ- સદાભવનિમગ્નઃ કઞ્ચિત્ કાલં ભવાન્નિર્ગત્ય પુનર્નિમગ્નઃ, ભવનિર્ગમપરીક્ષકઃ ભવપારઙ્ગત ઇતિ । યો નિર્વાણગામિશ્રદ્ધાદિગુણાન્નોત્પાદયતિ । સ સદા ભવનિમગ્નઃ । કશ્ચિત્ લૌકિકશ્રદ્ધાદીનુત્પાદ્ય ન દૃઢયતિ પનઃ પરિહીયતે । સ કઞ્ચિત્ કાલં નિર્ગત્ય પુનર્નિમગ્નઃ । યઃ શ્રદ્ધાદીનુત્પાદ્ય શુભાશુભં વિવેચયતિ સ નિર્ગમપરીક્ષકઃ । યઃ નિર્વાણગામિશ્રદ્ધાદીનુપસમ્પાદ્ય ભાવયતિ સ પારઙ્ગતઃ । યો ભગવદ્ધર્મસ્ય સમ્યગર્થં વેત્તિ સ નૈવ સદા નિમગ્નો ભવતિ । સ મુહૂર્તં પરિહીનો ઽપિ નાત્યન્તં પરિહીયતે ।
સ ચ ગુણાભાવયિતેત્યુચ્યતે યઃ કાયેન શીલં મનસા પ્રજ્ઞાં ચ ભાવયતિ સ કિઞ્ચિદ્ દુષ્કર્મ કુર્વન્નપિ દુર્ગતૌ પતતિ । યસ્તુ ભાવયતિ કાયેન શીલં મનસા પ્રજ્ઞાં સ બહુ દુષ્કર્મ કુર્વન્નપિ ન દુર્ગતૌ પતતિ । કાયસ્ય ભાવયિતા શ્રુતપ્રજ્ઞાભ્યાં કાયવેદનાચૈત્તાન્ ભાવયતિ । કાયં ભાવયન્ ક્રમેણ શીલસમાધિપ્રજ્ઞાસ્કન્ધાનુત્પાદ્ય કર્માણિ પ્રજહાતિ । કર્મણાં પ્રહાણાત્ સંસારો ઽપિ નિરુધ્યતે । - ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે ચતુર્વિધાઃ પુરુષાઃ- કેચિત્ અગમ્ભીરતીક્ષ્ણાનુયાઃ, કેચિત્ અતીક્ષ્ણગમ્ભીરાનુશયાઃ, કેચિદ્ગમ્ભીરતીક્ષ્ણાનુશયા, કેચિદગમ્ભીરાતીક્ષ્ણાનુશયાઃ । આદ્યઃ અધિમાત્રાનુશયઃ કાલે કાલ આગચ્છતિ । સમનન્તરો યો મૃદુમધ્યાનુશયઃ સ સદાગત્ય ચિત્તનિવિષ્ટો ભવતિ । તૃતીયો યો ઽધિમાત્રાનુશયઃ સો ઽપિ આગત્ય ચિત્તનિવિષ્ટઃ । ચતુર્થો યો મૃદુમધ્યાનુશયઃ સ કશ્મિંઞ્ચિત્કાલ આગચ્છતિ । સ યદિ ભગવતઃ શાસને સમ્યચ્છાસ્રં શૃણોતિ । સ તીક્ષ્ણગભીરાખ્યદ્વિવિધાનનુશયાન્ પ્રજહાતિ ।
ભગવદ્ધર્મસ્ય સમ્યગર્થં યો વેત્તિ । તસ્ય નાત્મવ્યાબાધા ન પરવ્યાબાધા ભવતિ । તીર્થિકાઃશીલમાત્રધારિણઃ સ્વકાયમેવ વ્યાબાધન્તે । નાસ્તિ પુણ્યપાપં [નાસ્તિ] કર્મફલમિતિ મિથ્યાદૃષ્ટૌ યઃ પતતિ સપરાનેવ વ્યાબાધતે । યદ્દાનમાચરતિ સ આત્માનમપિ વ્યાબાધતે પરાનપિ વ્યાબાધતે । યથાધ્વરે બહવઃ પશવો હન્યન્તે । યસ્તુ ભગવદ્ધર્મસ્યાર્થં વેત્તિ । સ હિતમેવ કુર્વન્ નાત્માનં બ્યાબાધતે । નાપિ પરાન્ । યથા ધ્યાનસમાધિમૈત્રીકરુણાનાં લાભી । અતો ઽભ્યસિતવ્યમિદં ભગવચ્છાસનશાસ્ત્રમ્ ।
એતચ્છાસ્રાભ્યાસી સમ્યગર્થવેદિત્વાત્ કથ્યો ભવતિ । યથોક્તં સૂત્રે કથાસમ્પ્રયોગેણ [પુદ્ગલો] વેદિતવ્યો યદિ વા કથ્યો યદિ વાકથ્ય ઇતિ । યો વિદુષાં ધર્મં પૃષ્ઠઃ સ્થાનાસ્થાને ન સન્તિષ્ઠતિ । પરિકલ્પે ન સન્તિષ્ઠતિ । પ્રતિપદાયાં ન સન્તિષ્ઠતિ । અયમકથ્યો ભવતિ । તદ્વિપરીતઃ કથ્ય ઇતિ । વિદુષાં ધર્મે ન તિષ્ઠતીતિ । વાદી સમ્યક્ પ્રજ્ઞાનેનાર્થગતિં જ્ઞાત્વા પશ્ચાત્પ્રયોગમાદત્તે । સો ઽસ્યાજ્ઞત્વાત્ ન ગ્રાહ્યઃ । યથા નાથપુત્રાદયઃ સ્વયં વદન્તિ અસ્માકં શાસ્તા આપ્તઃ તદ્વચનમેવાનુવર્તામહ ઇતિ । સ્થાનાસ્થાને ન સન્તિષ્ઠતીતિ । હેતુપ્રયોગે ન તિષ્ઠતિ । તીર્થિકાદીનાં દ્વિધા હેતુઃ સાધારણહેતુઃ વિશેષહેતુરિતિ । પરેણ સાધારણહેતાવુક્તે અસાધારણહેતુના પ્રતિવદન્તિ । અસાધારણહેતાવુક્તે સાધારણહેતુના પ્રતિવદન્તિ । એવં દ્વિવિધહેતાવપિ ન તિષ્ઠન્તિ । પરિકલ્પે ન સન્તિષ્ઠતિ ઇતિ । દૃષ્ટાન્તે ન ( સ્સ્સ્_48 ) તિષ્ઠતિ । પ્રતિપદાયાં ન સન્તિષ્ઠતીતિ । વાદપદ્ધતૌ ન તિષ્ઠતિ । યથા હ- મા પરુષવચનમુચ્ચારય । મા ત્યજ પ્રતિજ્ઞાર્થમ્ । યત્નેનોપાયં શિક્ષય સંવિલ્લાભાય । આત્મનો વા માનસિકી તુષ્ઠિઃ આર્યપ્રવચનધર્મઃ ઇતિ । તત્ર યો ભગવદ્ધર્મ સમ્યક્ જ્ઞાત્વા પ્રવક્તિ સ કથ્યો ભવતિ । નાન્યે ।
અકથ્ય ઇતિ । ય [એકાંશ]વ્યાકરણીયં પ્રશ્નં નૈ[કાંશેન] વ્યાકરોતિ । વિભજ્ય વ્યાકરણીયં પ્રશ્નં ન વિભજ્ય વ્યાકરોતિ । પ્રતિપૃચ્છાવ્યાકરણીયં પ્રશ્નં ન પતિપૃચ્છ્ય વ્યાકરોતિ સ્થપનીયં પ્રશ્નં ન સ્થપયિત્વા વ્યાકરોતિ । તદ્વિપરીતઃ કથ્યઃ । એકાંશ વ્યાકરણીયઃ પ્રશ્ન ઇતિ । [તત્ર] એક એવ હેતુરસ્તિ । [તેન] યથા બુદ્ધો ભગવાન્ [તથા] લોકે નાસ્તિ તત્સમ ઇતીદૃશમનુમાનં ભવતિ । વિભજ્યવ્યાકરણીયઃ પ્રશ્ન ઇતિ । પુનરસ્તિ કારણં [વિભજ્ય વ્યાકરણસ્ય] । યથા મૃતસન્તાનાદયઃ [પુનરુત્પત્સ્યન્ત્] ઇતિ । પરિપૃચ્છાવ્યાકરણીયઃ પ્રશ્ન ઇતિ । યથા કશ્ચિત્પૃચ્છતિ । અન્યઃ પુનઃ પરિપૃચ્છય વ્યાકરોતિ । સ્થપનીયઃ પ્રશ્ન ઇતિ યો ધર્મો ઽભૂતરૂપઃ કિન્તુ પ્રજ્ઞપ્તિસન્ । સ ધર્મઃ કિમેકઃ ઉત નાના, કિં શાશ્વતઃ ઉતાશાશ્વત ઇત્યાદિ યદિ કશ્ચિત્ પૃચ્છતિ । નાયમર્થો વ્યાકરણીયઃ । ભગવચ્છાસનસ્ય વેત્તા કેવલં તત્ વેત્તિ । તસ્માદભ્યસિતવ્યમિદં ભગવચ્છાસનશાસ્રમ્ ।
કિઞ્ચ સન્તિ ચતુર્વિધાઃ પુરુષાઃ- સાવદ્યઃ બદ્યબહુલઃ અલ્પાવદ્યઃ અનવદ્ય ઇતિ । સાવદ્ય ઇતિ યસ્ય કેવલમકુશલં નૈકો ઽપિ કુશલધર્મો ઽસ્તિ । વદ્યબહુલ ઇતિ । યસ્યાકુશલં બહુ કુશલમલ્પમ્ । અલ્પવદ્ય ઇતિ । યસ્ય કુશલં બહુ અકુશલમલ્પમ્ । ( સ્સ્સ્_49 ) અનવદ્ય ઇતિ । યસ્ય કુશલધર્મમાત્રં નાકુશલમ્ । ભગવચ્છાસનસ્ય સમ્યગર્થવેદી દ્વૈવિધ્યં ભજતે અલ્પવદ્યો ઽનવદ્ય ઇતિ ।
અથ યો ભગવચ્છાસનસ્યાર્થં વેત્તિ । તસ્ય દુઃખવેદના પરિમિતા । સ હિ નિર્વાણમવશ્યં પ્રાપ્સ્યતિ ॥
શાસ્ત્રપ્રશંસાવર્ગઃ પઞ્ચદશઃ ।
16 ચતુર્ધર્મવર્ગઃ

અથૈતચ્છાસ્રાભ્યાસી ઉત્તમં સઙ્ગ્રહધર્મં વિન્દતે । યથોક્તં સૂત્રે- ચત્વારિ સઙ્ગ્રહવસ્તૂનિ- દાનં પ્રિયવચનમર્થચર્યા સમાનાર્થતા ઇતિ । દાનમ્ અન્નવસ્ત્રાદીનામ્ । ધનદાનેન સંગૃહીતાઃ સત્ત્વાઃ પુનર્વિકમ્પ્યા ભવન્તિ । પ્રિયવચનમ્ યથાપ્રિપ્રાયં ભાષણમ્ । ઇદમપિ દુષ્ટમેવ । તસ્યાભિપ્રાયસ્ય [સ્વીયતયા] ગ્રહણાત્ । અર્થચર્ચા પરાર્થં હિતાકાંક્ષણમ્ । યત્ સહેતુપ્રત્યયમન્યસ્ય કાર્યસિદ્ધિં કરોતિ । ઇદમપિ પ્રકમ્પ્યં ભવતિ । સમાનાર્થતા । યથા શોકે મોદે ચ [પરેણ] સહૈકીભવનમ્ । ઇયં સમાનાર્થતા । ઇદં કદાચિત્પ્રકમ્પ્યમ્ । યદિ કશ્ચિત્ ધર્મદાનપ્રિયવચનાર્થચર્યાસમાનાર્થતાભિઃ સત્ત્વાન્ સઙ્ગૃહ્ણાતિ । તદા તે સત્ત્વા ન પ્રકમ્પ્યા ભવન્તિ । ધર્મેણ સઙ્ગ્રહો યદુતૈતચ્છાસ્ત્રાભ્યાસઃ । અતો યત્નેન શિક્ષિતવ્યમ્ ।
એતચ્છાસ્ત્રમભ્યસન્ ઉત્તમં શરણં લભતે । યથોક્તં સૂત્રે- ધર્મપ્રતિશરણેન ભવિતવ્યમ્ ન પુદ્ગલપ્રતિશરણેનેતિ । યદ્યપિ કશ્ચિદેવં વદેત્ મયા ભગવતઃ સમ્મુખાત્ શ્રુતં ભદન્તશ્ચ સમ્મુખાદ્વા પૂર્વાન્તે શ્રુતમિતિ । તસ્યાશ્રદ્ધેયત્વાત્ ન તદ્વવચનમાદેયમ્ । યદ્વચનન્તુ સૂત્રે ઽવતીર્ણં ધર્મલક્ષણાવિરુદ્ધં વિનયાનુલોઇમિતઞ્ચ તત્પુનરાદેયં સ્યાત્ ઇતિ । સૂત્રે ઽવતીર્ણમિતિ યત્ નીતાર્થસૂત્રે ઽવતીર્ણમ્ । નીતાર્થસૂત્રઞ્ચ યસ્યાર્થગતિર્ધર્મલક્ષણાવિરુદ્ધા । ધર્મલક્ષણઞ્ચ યદ્વિનયાનુલોમકમ્ । વિનયશ્ચ સંવરઃ । તદ્યથા કશ્ચિત્ સંસ્કૃતધર્માઃ શાશ્વતાઃ ( સ્સ્સ્_50 ) સુખાઃ સાત્માન ઇતિ ભાવયતિ । સ ન કામાદીન્ પ્રજહાતિ । અનિત્યા દુઃખા અનાત્માન ઇતિ યો ભાવયતિ । સ કામાદીન્ પ્રજહાતિ । અનિત્યતાદિજ્ઞાનમેવ ધર્મલક્ષણમ્ ધર્મો ઽયં શરણીકર્તવ્યો ન પુદ્ગલાઃ ।
ધર્મપ્રતિશરણં વદતા સર્વે ધર્માઃ સઙ્ગૃહીતા ભવન્તિ । અતઃ પુનરુચ્યતે નિતાર્થસૂત્રપ્રતિશરણેન ભવિતવ્યં ન નેયાર્થસૂત્રપ્રતિશરણેનેતિ । નીતાર્થસૂત્રમેવ તૃતીયં પ્રતિશરણમ્ । યદુચ્યતે અર્થપ્રતિશરણેન ભવિતવ્યં ન વ્યઞ્જનપ્રતિશરેણ ઇતિ । યો ઽયં વ્યઞ્જનાર્થઃ સૂત્રે ઽવતીર્ણો ધર્મલક્ષણાવિરોધી વિનયાનુલોમકશ્ચ તત્પ્રતિશરણેન ભવિતવ્યમ્ । જ્ઞાનપ્રતિશરણેન ભવિતવ્યં ન વિજ્ઞાનપ્રતિશરણેન ઇતિ । [વિજ્ઞાનં] યત્ રૂપાદિવિજ્ઞાનમ્ । યથોક્તં સૂત્રે વિજાનાતીતિ વિજ્ઞાનમ્ । ઇતિ । જ્ઞાનં નામ યથાભૂતધર્માભિસમયઃ । યથોક્તં- રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ યથાભૂતં પ્રજાનાતીતિ જ્ઞાનમ્ । શૂન્યતૈવ યથાભૂતમ્ । અતો યદ્વિજ્ઞાનપ્રતિલબ્ધમ્, ન તત્પ્રતિશરણેન ભવિતવ્યમ્ । યા જ્ઞાનપ્રતિશરણતા સૈવ શૂન્યતાપ્રતિશરણતા । તામુત્તમપ્રતિશરણતાં પ્રતિવેધિતુકામેન ઇદં શાસ્ત્રમભ્યસિતવ્યમ્ ।
ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- ચત્વારિ દેવમનુષ્યાણાં ચક્રાણિ શુભવર્ધકાનિ । પ્રતિરૂપદેશવાસઃ સત્પરુષોપાશ્રયઃ આત્મનઃ સમ્યક્પ્રણિધાનં પૂર્વે ચ કૃતપુણ્યતા । ઇતિ । પ્રતિરૂપદેશવાસો નામ યત્ પઞ્ચદૂષણવિવિક્તો મધ્યદેશઃ । સત્પુરુષોપાશ્રયો યત્ બુદ્ધાધ્વનિ જન્મના સઙ્ગમઃ । પૂર્વે ચ કૃતપુણ્યતા નામ યત્ બાધિર્યમૂકતાદ્યભાવઃ । આત્મનઃ સમ્યક્ પ્રણિધાનં નામ સમ્યક્ દર્શનમિદમ્ । સમ્યક્ દર્શનઞ્ચાવશ્ર્યંભગવચ્છાસનશ્રવણાદુત્પદ્યતે ઇત્યત ઇદં સમ્યચ્છાસનશાસ્ત્રમભ્યસિતવ્યમ્ ।
અસ્ય શાસ્ત્રસ્યાધ્યેતા ચાસ્મિન્નેવાયુષિ સત્યપ્રતિવેધાખ્યં મહાસારાર્થં લભતે । યથોક્તં સૂત્રે- ચત્વારઃ સારધર્માઃ વચનસારઃ સમાધિસારો દર્શનસારો વિમુક્તિસાર ઇતિ । ( સ્સ્સ્_51 ) વચનસાર ઇતિ । સર્વે સંસ્કૃતા અનિત્યા દુઃખાઃ, સર્વે અનાત્માનઃ શાન્તં નિરોધો નિર્વાણમિતિ યદ્વચનમ્ । અયં વચનસારઃ શ્રુતમયપ્રજ્ઞાપરિપૂરણમિત્યાખ્યાયતે । ઇમમુપાદાય પ્રતિલબ્ધઃ સમાધિશ્ચિન્તામયપ્રજ્ઞાપરિપૂરણમિત્યુચ્યતે । ઇમં સમાધિમુપાદાય સંસ્કૃતધર્મા અનિત્યા દુઃખાઃ ઇત્યાદિ ભાવના સમ્યગ્દર્શનપ્રાપિણી ભાવનામયપ્રજ્ઞાપરિપૂરણમિત્યુચ્યતે । પ્રજ્ઞાત્રિત્તયપ્રતિલબ્ધં ફલં વિમુક્તિસાર ઇત્યાખ્યાયતે ।
અથ યઃ શૃણોતિ ભગવચ્છાસનસ્ય સમ્યચ્છાસ્રમ્, સ મહાન્તમર્થં લભતે । યથોક્તં સૂત્રે- ચત્વારો મહાર્થધર્માઃ સત્પુરુષસંસેવા, સદ્ધર્મશ્રવણં, યોનિશો મનસ્કારઃ ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તિરિતિ । યઃ સત્પુરુષમુપાસ્તે સ સદ્ધર્મં શૃણોતિ । અસ્ય સદ્ધર્મસ્ય સત્પુરુષવર્તિત્વાત્ । શ્રુતસદ્ધર્મા સન્ યોનિશો મનસ્કારમુત્પાદ્ય અનિત્યાદિના ધર્માન્ સમ્યગ્ભાવયતિ । અનયા ભાવનયા ધર્માનુધર્મં પ્રતિપદ્યતે યદુતાનાસ્રવં દર્શનમ્ ।
એતચ્છાસ્ત્રં શૃણ્વતશ્ચત્વારિ ગુણાધિષ્ઠાનાનિ ભવન્તિ- પ્રજ્ઞાધિષ્ઠાનં, સત્યાધિષ્ઠાનં, ત્યાગાધિષ્ઠાનં, ઉપશમાધિષ્ઠાનમિતિ । ધર્મશ્રવણાત્પ્રજ્ઞા ભવતીતિ પ્રજ્ઞાધિષ્ઠાનમ્ । અનયા પ્રજ્ઞયા પરમાર્થશૂન્યતાં પશ્યતીતિ સત્યાધિષ્ઠાનમ્ । શૂન્યતાદર્શનેન ક્લેશાનાં વિયોગં લભત ઇતિ ત્યાગાધિષ્ઠાનમ્ । ક્લેશાનાં ક્ષયાચિત્તમુપશામ્યતીદમુપશમાધિષ્ઠાનમ્ ।
કિઞ્ચ ભગવચ્છાસનસ્ય સમ્યચ્છાસ્ત્રં શ્રુતવતશ્ચત્વારિ નિર્વાણગામિનિ કુશલમૂલાનિ અઙ્કુરીભવન્તિ યદુત ઊષ્મધર્મો મૂર્ધધર્મઃ ક્ષાન્તિધર્મો લૌકિકાગ્રધર્મ ઇતિ । અનિત્યાદ્યાકારેણ પઞ્ચસ્કન્ધાન્ ભાવયતો ઽવરં મૃદુ નિર્વાણગામિ કુશલમૂલં ચિત્તસ્યોષ્મકરમુત્પદ્યતે । અયમૂષ્મધર્મ ઇત્યુચ્યતે । ઉષ્મધર્મસંવર્ધિતં મધ્યં કુશલમૂલં મૂર્ધધર્મ ઇત્યાખ્યાયતે । મૂર્ધધર્મસંવર્ધિતમુત્તમં કુશલમૂલં ક્ષાન્તિધર્મ ઇત્યુચ્યતે । ક્ષાન્તિસંવર્ધિતમુત્તમોત્તમં કુશલમૂલં લૌકિકાગ્રધર્મ ઇત્યભિધીયતે ।
સન્તિ ચ ચત્વારિ કુશલમૂલાનિ- હાનભાગીયં, સ્થિતિભાગીયં, વિશેષભાગીયં નિર્વેધભાગીયમિતિ । ધ્યાનસમાધિપૂજનવન્દનસ્તોત્રાદિકુશલમૂલાનાં હાનં હાનભાગીયમ્ । ધ્યાનસમાધ્યાદિકુશલમૂલાનાં પ્રતિલાભઃ સ્થિતિભાગીયમ્ । શ્રવણચિન્તનાદિભ્ય ઉત્પન્નાનિ ( સ્સ્સ્_52 ) કુશલમૂલાનિ વિશેષભાગીયમ્ । અનાસ્રવં કુશલમૂલં નિર્વેધભાગીયમ્ । યસ્તથાગતસ્ય ધર્મં શૃણોતિ સ હાનભાગીયં વિસંયુજ્ય ત્રીણિ કુશલમૂલાનિ પ્રતિલભતે ॥
ચતુર્ધર્મવર્ગઃ ષોડશઃ ।
17 ચતુસ્સત્યવર્ગઃ
અથ યસ્તાથાગતધર્મં શૃણોતિ સ ચતુસ્સત્યાનિ સવિભઙ્ગાનિ સમ્પ્રજાનાતિ દુઃખસત્યં, સમુદયસત્યં, નિરોધસત્યં માર્ગસત્યમિતિ । દુઃખસત્યમિતિ યત્ ત્રૈધાતુકમ્, કામધાતુઃ અવીચિનરકાત્ યાવત્પરનિર્મિતવશવર્તિનો દેવાન્ । રૂપધાતુઃ આબ્રહ્મલોકાત્ આચાકનિષ્ઠાત્ દેવલોકાત્ । આરૂપ્યધાતુશ્ચત્વારિ અરૂપધ્યાનાનિ ।

સન્તિ ચ ચતસ્રો વિજ્ઞાનસ્થિતયો રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા ઇતિ । તીર્થિકાઃ કેચિદ્વદન્તિ વિજ્ઞાનમ્ આત્મોપગા સ્થિતિરિતિ । અતો ભગવાનાહ ચતુ [સ્કન્ધો]પગા વિજ્ઞાનસ્થિતયઃ ઇતિ । સન્તિ ચ ચતસ્રો જાતયઃ- અણ્ડજો જરાયુજઃ સંસ્વેદેજ ઔપપાદુક ઇતિ । દેવા નારકાઃ સર્વ ઔપપાદુકાઃ । પ્રેતા ઉભયથા જરાયુજા ઔપપાદુકાશ્ચ । અન્યે ચતસૃષુ જાતિષુ [અન્તર્ભૂતાઃ] । ચત્વાર આહારાઃ- કવડીકાર આહારઃ ઔદારિકઃ સૂક્ષ્મો વા । ઓદનાદિરૌદારિક ઇત્યુચ્યતે । ઘૃતતૈલગન્ધબાષ્પપાનાદયઃ સૂક્ષ્માઃ । સ્પર્શાહારઃ શીતોષ્ણવાતાદિઃ । મનઃસઞ્ચેતનાહારો યત્ કદાચિત્ પુરુષાઃ સઞ્ચેતનાપ્રણિધાનેન જીવતિ । વિજ્ઞાનાહારઃ અન્તરાભવિકનારકારૂપ્યા નિરોધસમાપત્તિપ્રવિષ્ઠાઃ સત્વા અદૃષ્ટવિજ્ઞાના અપિ વિજ્ઞાનપ્રતિલમ્ભે વર્તન્ત ઇત્યતો વિજ્ઞાનાહારા ઇત્યુચ્યન્તે ।

ષઙ્ગતયઃ- ઉત્તમપાપં નરકમ્ । મધ્યમપાપાસ્તિર્યઞ્ચઃ । અધમપાપાઃ પ્રેતાઃ । ઉત્તમપુણ્યા દેવગતિઃ । મધ્યમપુણ્યા મનુષ્યગતિઃ । અધમપુણ્યા અસુરગતિઃ । કિઞ્ચ ષટ્ [ભૂત]પ્રકારાઃ- પૃથિવ્યપ્તેજોવાવ્યાકાશવિજ્ઞાનાનીતિ । ચતુર્ભિર્મહાભૂતૈઃ પરિવૃતં વિજ્ઞાનમધ્યકમાકાશં ( સ્સ્સ્_53 ) પુરુષ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ । ષટ્ સ્પર્શાયતનાનિ ચક્ષુરાદીનિ ષડિન્દ્રિયાણિ વિજ્ઞાનસઙ્ગતાનિ સ્પર્શાયતનમિત્યાખ્યાયન્તે ।
સપ્તવિજ્ઞાનસ્થિતયઃ । આસુ સ્થિતિષુ વિપર્યયબલાત્ વિજ્ઞાનં સાભિરામં તિષ્ઠતિ ।
અષ્ટૌ લોકધર્માઃ- લાભો ઽલાભો યશો ઽયશો નિન્દા પ્રશંસા સુખં દુઃખમિતિ । પુરુષા લોકે સ્થિતા અવશ્યભિમાનુપાદદતે । ઇત્યતો લોકધર્મા ઇત્યુચ્યન્તે ।
નવ સત્ત્વાવાસાઃ । સત્ત્વાઃ સર્વે વિષયબલાદેષુ વસન્તિ ।
સર્વે ચ ધર્માઃ પઞ્ચધા વિકલ્પ્યન્તે- પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ દ્વાદશાયતનાનિ અષ્ટાદશ ધાતવો દ્વાદશ નિદાનાનિ દ્વાવિંશતિરિન્દ્રિયાણિ ઇતિ । ચક્ષુર્વિજ્ઞપ્તિરૂપં રૂપસ્કન્ધઃ । તત્પ્રતીત્યોપ્તન્નં વિજ્ઞાનં યત્પુરોવર્તિરૂપગ્રાહકં સ વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ । યત્ ચિત્તં સ્ત્રી પુરુષઃ શત્રુબન્ધુરિત્યાદિસંજ્ઞાં જનયતિ । સ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ । શત્રુર્બન્ધુર્મધ્યસ્થ ઇતિ યત્ પુરુષં વિકલ્પયતિ તત્ તિસ્રો વેદના જનયતિ । અયં વેદનાસ્કન્ધઃ । આસુ તિસૃષુ વેદનાસુ યત્ ત્રિવિધાઃ ક્લેશા ઉત્પદ્યન્તે । સ સંસ્કારસ્કન્ધઃ । એષાં પ્રવૃત્ત્યા કાયોપાદાનાન્યુપાદત્ત ઇતિ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા ઇત્યુચ્યન્તે ।
ચતુર્ભિઃ પ્રત્યયૈ વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે યદુત હેતુપ્રત્યયઃ સમનન્તરપ્રત્યય આલમ્બનપ્રત્યયો ( સ્સ્સ્_54 ) ઽધિપતિપ્રત્યયશ્ચેતિ । કર્મ હેતુપ્રત્યયઃ । વિજ્ઞાનં સમનન્તરપ્રત્યયઃ । વિજ્ઞાનસમનન્તરં વિજ્ઞાનસ્ય જાયમાનત્વાત્ । રૂપમાલમ્બનપ્રત્યયઃ । ચક્ષુ[રાદિ]રધિપતિપ્રત્યયઃ । તત્ર વિજ્ઞાનં દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામુત્પદ્યતે યત્ ચક્ષુઃરૂપં યાવન્મનો ધર્માન્ । ઇમાનિ દ્વાદશાયતનાનિ ભવન્તિ । તત્ર વિજ્ઞાનયોજનયા અષ્ટાદશ ધાતવો ભવન્તિ । ચક્ષુર્ધાતુઃ રૂપધાતુશ્ચક્ષુવિજ્ઞાનધાતુઃ ઇત્યાદિ ।
સ્કન્ધાદયો ધર્માઃ કથમુત્પદ્યેરન્ । દ્વાદશસુ પર્વસુ વર્તિત્વાત્ દ્વાદશ નિદાનાનિ ભવન્તિ । તત્રાવિદ્યા ક્લેશાઃ । સંસ્કારઃ કર્મ । ઇમૌ દ્વાવુપાદાય ક્રમશ ઉત્પદ્યન્તે- વિજ્ઞાનં નામરૂપં ષડાયતનં સ્પર્શો વેદના ચ । તૃષ્ણોપાદાનાખ્યૌ દ્વૌ ધર્મૌ ક્લેશૌ । ભવઃ કર્મ । અનાગતે ઽધ્વનિ કાયોપાદાનસ્યાદ્યં વિજ્ઞાનં જાતિરિત્યુચ્યતે । અન્યત્ જરામરણમ્ । ઇમાનિ દ્વાદશ નિદાનાનિ અતીતાનાગતવર્તમાનસન્દર્શનાનિ કેવલમુપાદનપ્રત્યયરૂપાણિ અનાત્મકાનિ ।
ઉપપત્તિમરણપુનઃ સન્ધિનિવૃત્યર્થકાનિ દ્વાવિંશતિરિન્દ્રિયાણ્યુચ્યન્તે । સર્વસત્ત્વાનામાદ્યશરીરાનુભવો વિજ્ઞાનમૂલકઃ । તદ્વિજ્ઞાનં ચક્ષુરાદિભ્યઃ ષોઢા સમુત્પદ્યતે ઇતિ ષડિન્દ્રિયાણ્યુચ્યન્તે યત્ ચક્ષુરિન્દ્રિયં યાવન્મનૈન્દ્રિયમિતિ । ષડ્વિવજ્ઞાનજનકત્વાદિન્દ્રિયાણિ ષડેવ । યેન સ્ત્રીપુરુષલક્ષણં વિકલ્પ્યતે તત્ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયમ્ । કેચિદ્વદન્તિ- અયં કાયેન્દ્રિયૈકદેશ ઇતિ । તાનિ ષડિન્દ્રિયાણિ કદાચિત્ ષડાયતનાનીત્યુચ્યન્તે । એભ્યઃ ષડ્ભ્ય ઉત્પદ્યમાનં ષોઢા વિજ્ઞાનં જીવિતમિત્યુચ્યતે । કસ્માત્ । ઇમાનિ ષડાયતનાનીતિ ષડ્વિજ્ઞાનાનીતિ સન્તાનપ્રવૃત્તિં લભન્તો ઇત્યતો જીવિતમિત્યુચ્યતે । અત એષાં જીવિતમિત્યાખ્યા । તત્ર કિમિન્દ્રિમ્ । યદુચ્યતે કર્મ । કર્મહેતુતયા ષડાયતનષડ્વિજ્ઞાનાનિ સન્તાનેન પ્રવર્તન્તે । જીવિતે ચાસ્મિન્ કર્મ જીવિતેન્દ્રિયામિત્યાખ્યાયતે । કર્મેદં વેદનાભ્ય ઉત્પદ્યતે । વેદના એવ સુખાદીનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ । તેભ્યઃ પઞ્ચેન્દ્રિયેભ્યઃ કામતૃષ્ણાદયઃ સર્વે ક્લેશાઃ કાયિકવાચિકકર્માણિ ચ પ્રાદુર્ભવન્તિ । તત્કર્મપ્રત્યયં પુનર્જાતિમરણમુપાદીયતે । અયં સંક્લેશધર્મો જાતિમરણપ્રત્યયં સન્તાનં કરોતિ ।
કિંપ્રત્યયં વ્યવદાનં ભવતિ । નિયમેન શ્રદ્ધાદીનુપાદાય । શ્રદ્ધાદિચતુર્ધર્મપ્રત્યયા પ્રજ્ઞા ભવતિ । પ્રજ્ઞા ચ ત્રૈકાલિકી યત્ અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામિ, આજ્ઞા, આજ્ઞાતાવી તિ । ભાવનાયાં ક્રિયમાણાયાં તાનીન્દ્રિયાણિ જ્ઞાન[રૂપ]પ્રજ્ઞાવિશેષભૂતાનિ । તથાગતઃ સંસારસ્થિતિપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિત્ર્યવદાનાર્થકત્વેન દ્વાવિંશતીન્દ્રિયાણ્યવોચત્ । એવમાદયો ધર્મા દુઃખસત્યસઙ્ગૃહીતાઃ । તત્પરિજ્ઞાતા દુઃખસત્યજ્ઞાનકુશલ ઇત્યુચ્યતે ।
સમુદયસત્યમિતિ । કર્મ ક્લેશાઃ । કર્મ કર્મસ્કન્ધે વક્ષ્યતે । ક્લેશાઃ ક્લેશસ્કન્ધે । કર્મક્લેશાઃ પૂનર્ભવનિદાનત્વાત્સમુદયસત્યમિત્યાખ્યાયતે ।
નિરોધસત્યમિતિ । પશ્ચાદ્વિસ્તરેણ નિરોધસ્કન્ધે વક્ષ્યતે । યત્ પ્રજ્ઞપ્તિચિત્તં ધર્મચિત્તં શૂન્યતાચિત્તમિત્યેષાં ત્રયાણાં ચિત્તાનાં નિરોધો નિરોધસત્યમિત્યુચ્યતે ।
માર્ગસત્યમિતિ । યત્સપ્તત્રિંશદ્વોધિપક્ષિકા ધર્માઃ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ પ્રધાનાનિ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ અષ્ટાવાર્યમાર્ગાઙ્ગાનિ ઇતિ । ચત્વારિ સમ્યક્ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ઇતિ । કાયવેદનાચિત્તધર્મેષુ સમ્યક્ સ્મૃતિસ્થાપનમ્ । સ્મૃતિશ્ચ પ્રજ્ઞા ભવતિ । કાયો ઽનિત્ય ઇત્યાદિ ભાવનયા તદાલમ્બને વિહરણં કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ । ઇયં સ્મૃતિઃ પ્રજ્ઞયા સહ ક્રમશો ભૂયો વિવૃદ્ધા વેદનાં વિકલ્પયતીતિ વેદનાસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ । ભૂયશ્ચ પરિશુદ્ધા ચિત્તં વિકલ્પયતીતિ ચિત્તસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ । સમ્યક્ ચર્યયા ધર્માન્ વિકલ્પયતીતિ ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ।
ચત્વારિ સમ્યક્ પ્રધાનાનીતિ । ઉત્પન્નાનાં પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણામાદીનવં પશ્યન્ તત્પ્રહાણાય છન્દં જનયતિ વીર્યમારભતે । તત્પ્રહાણોપાયો યત્ તત્પ્રત્યયજ્ઞાનદર્શનપ્રત્યયઃ । અનુત્પન્નાનાં પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણામનુત્પાદાય છન્દં જનયતિ વીર્યમારભતે । અનુત્પાદોપાયો યત્ જ્ઞાનદર્શનપ્રત્યયઃ । અનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામુત્પાદાય છન્દં જનયતિ ( સ્સ્સ્_56 ) વીર્યમારભતે । ઉત્પાદોપાયો યત્ જ્ઞાનદર્શનપ્રત્યયઃ । ઉત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્મણાં વૈપુલ્યાય છન્દં જનયતિ વીર્યમારભતે । ઉત્તમમધ્યમાધમક્રમેણોપાયઃ । અવિનિવર્તનીયત્વાત્ [તસ્ય] ।
ચત્વાર ઋદ્ધિપાદા ઇતિ । છન્દસમાધિ સંસ્કારસમન્વાગતર્દ્ધિપાદભાવના । છન્દમુપાદાયોત્પન્નઃ સમાધિશ્ચન્દસમાધિઃ । છન્દવીર્યશ્રદ્ધાપ્રશ્રબ્ધિસ્મૃતિસમ્પ્રજન્યચેતનોપેક્ષાદિધર્મસહગતઃ સંસ્કારસમન્વાગતો નામ । ગુણાનાં વિવૃદ્ધયર્થત્વેન ઋદ્ધિપાદઃ । છન્દ્રવિવૃદ્ધયે વીર્યકરણમ્ । અયં દ્વિતીય [ઋદ્ધિપાદઃ] । યોગી સચ્છન્દઃ સવીર્યશ્ચ ચિત્તસમાધિં પ્રજ્ઞાઞ્ચ ભાવયતિ । ચિત્તસમાધિપ્રતિલમ્ભ એવ સમાધિરિત્યુચ્યતે । મીમાંસાસમાધિરેવ પ્રજ્ઞા ।
પઞ્ચેન્દ્રિયાણીતિ । ધર્મશ્રવણજા શ્રદ્ધા શ્રદ્વેન્દ્રિયમ્ । સશ્રદ્ધઃ સન્ સંક્લેશધર્માણાં પ્રહાણાય વ્યવદાનધર્માણામધિગમાય ચ વીર્યમારભતે । ઇદં વીર્યેન્દ્રિયમ્ । ચતુર્ણાં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનામભ્યાસઃ સ્મૃતીન્દ્રિયમ્ । સ્મૃતિમુપાદાય સમાધિનિર્વર્તનં સમાધીન્દ્રિયમ્ । સમાધિમુપાદાય સમુત્પન્ના પ્રજ્ઞા પ્રજ્ઞેન્દ્રિયમ્ । ઇમાનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ વિવૃદ્ધાનિ બલવન્તીતિ પઞ્ચબલાનીત્યુચ્યન્તે ।

અષ્ટાવાર્યમાર્ગાઙ્ગાનીતિ । શ્રુતમયપ્રજ્ઞઃ શ્રદ્દધતે પઞ્ચસ્કન્ધા અનિત્યા દુઃખા ઇત્યાદિ । ઇયં સમ્યક્ દૃષ્ટિઃ । પ્રજ્ઞેયં યદિ ચિન્તામયી ભવતિ । તદા સમ્યક્ સઙ્કલ્પઃ । સમ્યક્ સઙ્કલ્પેનાકુશલાનાં પ્રહાણાય કુશલાનાં કર્મણા ભાવનાયૈ ચ યત્ વીર્યમાચરતિ સ સમ્યક્ વ્યાયામઃ । તતઃ ક્રમેણ પ્રવ્રજિતઃ શીલમુપાદાય સમ્યગ્વાચં સમ્યક્ કર્માન્તં સમ્યગાજીવઞ્ચ ત્રીણિ માર્ગાઙ્ગાન્યનુપ્રાપ્નોતિ । અસ્માત્ સમ્યક્ સંવરાત્ક્રમશઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ધ્યાનસમાધયશ્ચ સંસિધ્યન્તિ । તાંશ્ચ સ્મૃતિસમાધીનુપાદાય યથાભૂતજ્ઞાનમનુપ્રાપ્નોતિ । ઇત્યેવમાર્યાષ્ટમાર્ગાઙ્ગાનાં ( સ્સ્સ્_57 ) ક્રમઃ । અથ માર્ગાઙ્ગેષુ શીલં પ્રાથમિકં સ્યાત્ । કસ્માત્ । શીલસમાધિપ્રજ્ઞાસ્કન્ધાનામાર્થિકક્રમત્વાત્ । સમ્યક્સ્મૃતિઃ સમ્યક્સમાધિશ્ચ સમાધિસ્કન્ધઃ । વ્યાયામઃ સર્વત્ર સમુદાચરતિ । પ્રજ્ઞાસ્કન્ધો માર્ગપ્રત્યાસન્ન ઇત્યત આદાવુક્તઃ । સા ચ પ્રજ્ઞા દ્વિવિધા ઔદારિકી સૂક્ષ્મા ચેતિ । ઔદારિકીતિ યા શ્રુતમયી ચિન્તામયી ચ પ્રજ્ઞા । અયં સમ્યક્ સઙ્કલ્પ ઇત્યુચ્યતે । સૂક્ષ્મેતિ ભાવનામયી પ્રજ્ઞા યા ઊષ્માદિધર્મગતા પ્રજ્ઞપ્તિસત્પઞ્ચસ્કન્ધાન્ વિદારયતિ । ઇયં સમ્યક્ દૃષ્ટિઃ । અનયા સમ્યગ્દૃષ્ટયા યઃ પઞ્ચસ્કન્ધાનાં નિરોધં પશ્યતિ । અયં પ્રથમાભિસમ્બુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । તદુપાદાય સપ્તબોધ્યઙ્ગાન્યનુપ્રાપ્નોતિ ।
સ્મૃતિસમ્બોધ્યઙ્ગમ્- શૈક્ષઃ પુરુષઃ સ્મૃતિપ્રમોષે ક્લેશા ઉત્તિષ્ઠન્તીત્યતઃ સમ્યક્ સ્મૃત્યુપસ્થાનં બધ્નાતિ । બદ્ધસ્મૃતિઃ સન્ પૂર્વાગમલબ્ધાં સમ્યક્ દૃષ્ટિં લભતે । અયં ધર્મપ્રવિચયઃ । ધર્મપ્રવિચયાપરિત્યાગો વીર્યમ્ । વીર્યમાચરતઃ ક્લેશાનાં તનુત્વે ચિત્તે પ્રીતિર્જાયતે । ઇઅયં પ્રીતિઃ । પ્રીત્યા કાયઃ પ્રશ્રમ્યતે । ઇયં પ્રશ્રબ્ધિઃ । પ્રશ્રબ્ધ્યા સુખી ભવતિ । સુખિત્વે ચિત્તં સમાધીયતે । અયં સમાધિઃ દુર્લભો વજ્રોપમ ઇત્યાખ્યાયતે । ફલે ઽનાસજ્ય પ્રીતિદૌર્મનસ્યાદીનાં પ્રહાણમુપેક્ષા । ઇયમુત્તમા ચર્યા । ઉપેક્ષા ચ નોન્મજ્જનં નનિમજ્જનં, કિન્તુ તયોશ્ચિત્તસમતા । સમ્બોધિર્નામાશૈક્ષજ્ઞાનમ્ । ઇમાનિ સપ્ત ભાવયન્ સમ્બોધિં લભત ઇતિ સમ્બોધ્યઙ્ગમિત્યુચ્યતે ।
એભિઃ સપ્તત્રિંશબ્દોધિપક્ષિકૈશ્ચત્વારિ શ્રામણ્યફલાનિ લભતે । સ્રોતઆપત્તિફલમિતિ યઃ શૂન્યતાભિ સમયઃ । અનેન શૂન્યતાજ્ઞાનેન ત્રીણિ સંયોજનાનિ પ્રજહાતિ । સકૃદાગામિફલમિતિ યત્ ઇમમેવ માર્ગં ભાવયન્ ક્લેશાન્ તનૂકૃત્ય કામધાતૌ સકૃદુત્પદ્યતે । અનાગામિફલમિતિ કામધાતુકસર્વક્લેશાનાં પ્રહાણમ્ । અર્હત્ફલમિતિ સર્વક્લેશાનાં પ્રહાણમ્ । ય ઇદં તથાગતધર્મશાસ્ત્રમધ્યેતિ સ ચત્વારિ સત્યાનિ અભિસમેત્ય ચત્વારિ શ્રામણ્યફલાનિ પ્રતિલભતે । અત ઇદં તથાગતશાસનશાસ્ત્રમભ્યસિતવ્યમ્ ॥
ચતુસ્સત્યવર્ગઃ સપ્તદશઃ ।
18 ધર્મસ્કન્ધવર્ગઃ
અથૈતચ્છાસ્રાભ્યાસી જ્ઞેયાદિધર્મસ્કન્ધાનભિસમેતિ । અભિસમયાત્ તીર્થિકમિથ્યાશાસ્ત્રાનભિભૂતઃ ક્ષિપ્રં ક્લેશાનુપશમયતિ । આત્મનો દુઃખપરિહારકુશલઃ પરાનપિ ત્રાયતિ ।
જ્ઞેયાદિધર્મસ્કન્ધ ઇતિ યદુત જ્ઞેયધર્મા વિજ્ઞેયધર્મા રૂપધર્મા આરૂપ્યધર્માઃ સનિદર્શનધર્મા અનિદર્શનધર્માઃ સપ્રતિઘધર્મા અપ્રતિઘધર્માઃ સાસ્રવધર્મા અનાસ્રવધર્માઃ સંસ્કૃત ધર્મા અસંસ્કૃતધર્માશ્ચિત્તધર્મા અચિત્તધર્માશ્ચૈતસિકધર્મા અચૈતસિકધર્માશ્ચિત્તસંપ્રયુક્ત ધર્માશ્ચિત્તવિપ્રયુક્તધર્માશ્ચિત્તસહભૂધર્માશ્ચિત્તાસહભૂધર્માશ્ચિત્તાનુચરધર્માશ્ચિત્તાનનુચરધર્મા આધ્યાત્મિકધર્મા બાહ્યધર્મા ઔદારિકધર્માઃ સૂક્ષ્મધર્મા ઉત્તમધર્મા અવરધર્માઃ સન્નિકૃષ્ટધર્મા વિપ્રકૃષ્ટધર્મા ઉપાદાનધર્મા અનુપાદાનધર્મા નૈર્યાણિકધર્મા અનૈર્યાણિકધર્માઃ પ્રાકૃતધર્મા અપ્રાકૃતધર્માઃ સમનન્તરધર્મા અસમનન્તરધર્માઃ ક્રમિકધર્મા અક્રમિકધર્મા ઇત્યેવમાદયો દ્વિધા ધર્માઃ ।
ત્રિધા ચ સન્તિ ધર્માઃ- રૂપધર્માશ્ચિત્તધર્માશ્ચિત્તવિપ્રયુક્તધર્મા ઇતિ । અતીતધર્મા અનાગતધર્માઃ પ્રત્યુત્પન્નધર્માઃ । કુશલધર્મા અકુશલધર્મા અવ્યાકૃતધર્માઃ । શૈક્ષધર્મા અશૈક્ષધર્મા નૈવશૈક્ષનાશૈક્ષધર્માઃ । સત્યદર્શનહેયધર્મા ભાવનાહેયધર્મા અહેયધર્મા ઇત્યેવમાદયસ્ત્રિધા ધર્માઃ ।
ચતુવિર્ધાશ્ચ સન્તિ ધર્માઃ કામધાતુપ્રતિસંયુક્તધર્મા રૂપધાતુપ્રતિસંયુક્તધર્મા આરૂપ્યધાતુપ્રતિસંયુક્તધર્મા અપ્રતિસંયુક્તધર્મા ઇતિ । ચતસ્રઃ પ્રતિપદઃ દુશ્ચરા દુઃખપ્રતિપત્ સુચરા દુઃખપ્રતિપત્ દુશ્ચરા સુખપ્રતિપત્ સુચરા સુખપ્રતિપત્ ઇતિ । ચત્વાર આસ્વાદાઃ- પ્રવ્રજ્યાસ્વાદો વિસંયોગાસ્વાદ ઉપશમાસ્વાદઃ સમ્યક્સમ્બોધાસ્વાદ્ ઇતિ । ચત્વારઃ સાક્ષાત્કૃતધર્માઃ- કાયસાક્ષાત્કૃતધર્માઃ સ્મૃતિસાક્ષાત્કૃતધર્મા ઇન્દ્રિયસાક્ષાત્કૃતધર્માઃ પ્રજ્ઞાસાક્ષાત્કૃતધર્મા ઇતિ । ચત્વાર ઉપાદાનકાયાઃ ચતસ્રો ગર્ભાવક્રાન્તયઃ, ચત્વારઃ પ્રત્યયાઃ, ચતસ્રઃ શ્રદ્ધાઃ, ચત્વારિ આર્યગોત્રાણિ, ચત્વારિ દુશ્ચરિતાનિ ઇત્યેવમાદયશ્ચત્વારો ધર્માઃ ।
પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ । ષડ્ ધાતવઃ ષડાધ્યાત્મિકાયતનાનિ, ષડ્ બાહ્યાયતનાનિ, ષડ્ જાતિસ્વભાવાઃ, ષડ્ સૌમનસ્યોપવિચારા ષડ્ દૌર્મનસ્યોપવિચારા ષડુપેક્ષોપવિચારાઃ ષડ્ સુચરિતાનિ । સપ્ત વિશુદ્ધયઃ । અષ્ટ પુણ્યજન્માનિ । નવાનુપૂર્વસમાપત્તયઃ । દશાર્યાવાસાઃ । દ્વાદશ નિદાનાનિ । ઇત્યેવમાદયો ધર્મસ્કન્ધા અપ્રમાણા અનન્તા ઇતિ નાવસાનં વક્તું શક્યતે ।
તેષુ પ્રાધાન્યતઃ સંક્ષિપામિ । જ્ઞેયધર્મ ઇતિ પારમાર્થિકં સત્યમ્ । વિજ્ઞેયધર્મ ઇતિ યત્ લૌકિકં સત્યમ્ । રૂપધર્મા ઇતિ રૂપરસગન્ધસ્પર્શાઃ । અરૂપધર્મા ઇતિ ચિત્તાસંસ્કૃતધર્માઃ । સનિદર્શનધર્મા ઇતિ યાનિ રૂપાયતનાનિ સપ્રતિધધર્મા ઇતિ રૂપધર્માઃ । સાસ્રવધર્મા ઇતિ ય આસ્રવાણામુત્પાદકા યથા અનર્હતાં પ્રજ્ઞપ્તિધર્મેષુ ચિત્તમ્ । તદ્વિપરીતા અનાસ્રવધર્માઃ । સંસ્કૃતધર્મા ઇતિ પ્રતીત્યસમુત્પન્નાઃ પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ । અસંસ્કૃતધર્મા ઇતિ પઞ્ચસ્કન્ધાનાં નિરોધો ઽયમ્ । ચિત્તધર્મા ઇતિ આલમ્બકં ચિત્તમ્ । ચૈતસિકધર્મા ઇતિ યદ્વિજ્ઞાનમાલમ્બતે તત્સમનન્તરજાતાઃ સંજ્ઞાદયઃ । ચિત્તસંપ્રયુક્તધર્મા ઇતિ યદ્વિજ્ઞાનમાલમ્બતે તત્સમનન્તરજાતમ્ । યથા સંજ્ઞાદયઃ । ચિત્તસહભૂધર્મા ઇતિ યે ધર્માશ્ચિત્તેન સહભુવઃ । યથા રૂપં ચિત્તવિપ્રયુક્તં ગોચરીભવતિ । ચિત્તાનુચરધર્મા ઇતિ યે ધર્માશ્ચિત્તે સતિ ઉત્પદ્યન્તે નાસતિ યથા કાયવાગ્ભ્યામકૃતં કર્મ । આધ્યાત્મિકધર્મા ઇતિ સ્વકાયસ્યાન્તઃસ્થિતાનિ ષડાયતનાનિ । ઔદારિકસૂક્ષ્મધર્મા ઇતિ પરસ્પરમપેક્ષ્યભાવિનઃ । યથા પઞ્ચ કામાનપેક્ષ્ય રૂપધ્યાનં સૂક્ષ્મમ્ । આરૂપ્યધ્યાનમપેક્ષ્ય રૂપધ્યાનમૌદારિકમ્ । ઉત્તમાવરધર્મા અપ્યેવમ્ । સન્નિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટધર્મા ઇતિ કેચિદ્દેશભેદાદ્વિપ્રકૃષ્ટાઃ । કેચિદસારૂપ્યાદ્વિપ્રકૃષ્ટાઃ । ઉપાદાનધર્મા ઇતિ કાયિકાધર્માઃ । નૈર્યાણિકધર્મા ઇતિ યે કુશલધર્મા । પ્રાકૃતધર્મા ઇતિ સાસ્રવધર્માઃ । સમનન્તર ધર્મા ઇતિ અન્યસ્માત્ સમનન્તરજાતાઃ । ક્રમિકધર્મા ઇતિ [યે] ક્રમજનકાઃ ।

રૂપધર્મા ઇતિ રૂપાદયઃ પઞ્ચધર્માઃ । ચિત્તધર્મા ઇતિ યથોપરિષ્ટાદુક્તાઃ । ચિત્તવિપ્રયુક્તધર્મા ઇતિ અવિજ્ઞપ્તિકર્મ । અતીતધર્મા ઇતિ નિરુદ્ધા ધર્માઃ । અનાગતધર્મા ઇતિ ઉત્પત્સ્યમાના ધર્માઃ । પ્રત્યુત્પન્નધર્મા ઇતિ ઉપ્તદ્યમાના અનિરુદ્ધાશ્ચ ધર્માઃ । કુશલધર્મા ઇતિ પરસત્ત્વાનાં હિતકૃદ્ધર્માઃ પદાર્થાભિસમ્બોધશ્ચ । તદ્વપરીતા અકુશલધર્માઃ । ઉભાભ્યાં વિરુદ્ધા અવ્યાકૃતધર્માઃ । શૈક્ષધર્મા ઇતિ શૈક્ષાણામનાસ્રવચિત્તધર્માઃ । અશૈક્ષધર્મા ઇતિ અશૈક્ષાણાં પરમાર્થગતં ચિત્તમ્ । અન્યે નૈવશૈક્ષાનાશૈક્ષા ધર્માઃ । સત્યદર્શનહેયધર્મા ઇતિ યત્ ( સ્સ્સ્_60 ) સ્રોતઆપન્નાનાં હેયા નિમિત્તસન્દર્શનાસ્મિમાનતજ્જા ધર્માઃ । ભાવનાહેયધર્મા ઇતિ યત્ સ્રોતઆપન્નસકૃદાગામ્યનાગામિનાં હેયા અનિમિત્તસન્દર્શનાસ્મિમાનતજ્જા ધર્માઃ । અહેયધર્મા ઇતિ યે ઽનાસ્રવાઃ ।
કામધાતુપ્રતિસંયુક્તધર્મા ઇતિ યે ધર્મા વિપાકલબ્ધા અવીચિનરકાત્ યાવત્પરનિર્મિતવશવર્તિનો દેવાન્ । રૂપધાતુપ્રતિસંયુક્તધર્મા ઇતિ આબ્રહ્મલોકાત્ આચાકનિષ્ઠદેવેભ્યઃ । આરૂપ્યધાતુપ્રતિસંયુક્તધર્મા ઇતિ ચત્વાર્યારૂપ્યાણિ । અપ્રતિસંયુક્તધર્મા ઇતિ અનાસ્રવધર્માઃ । દુશ્ચરા દુઃખપ્રતિપત્ ઇતિ મૃદ્વિન્દ્રિયસ્ય સમાધિં લબ્ધ્વા માર્ગચારિણઃ । સુચરા દુઃખપ્રતિપત્ ઇતિ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્ય સમાધિં લબ્ધ્વા માર્ગચારિણઃ । દુશ્ચરા સુખપ્રતિપત્ ઇતિ મૃદ્વિન્દ્રિયસ્ય પ્રજ્ઞાં લબ્ધ્વા માર્ગચારિણઃ । સુચરા સુખપ્રતિપત્ ઇતિ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્ય પ્રજ્ઞાં લબ્ધ્વા માર્ગચારિણઃ ॥ પ્રવ્રજ્યાસ્વાદ ઇતિ ગૃહાત્પ્રવ્રજ્ય માર્ગપર્યેષણમ્ । વિસંયોગાસ્વાદ ઇતિ કાયચિત્તપ્રવિવેકઃ । ઉપશમાસ્વાદ ઇતિ ધ્યાનસમાધિપ્રતિલમ્ભઃ । સમ્યક્સમ્બોધાસ્વાદ ઇતિ ચતુસ્સત્યાભિસમયઃ ॥ સ્મૃતિસાક્ષાત્કૃતધર્મા ઇતિ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ । તાન્યુપાદાય ચત્વારિ ધ્યાનાન્યુત્પદ્યન્તે । ચતુર્ણાં સત્યાનામભિસમયઃ પ્રજ્ઞાસાક્ષાત્કૃત ઇત્યુચ્યતે । ચત્વાર ઉપાદાનકાયા ઇતિ કશ્ચિદાત્માનં હિનસ્તિ ન પરાન્ ॥ કશ્ચિત્પરાન્ હિનસ્તિ નાત્માનમ્ । કશ્ચિદાત્મનં હિનસ્તિ પરાંશ્ચ હિનસ્તિ । કશ્ચિન્નાત્માનં હિનસ્તિ ન પરાન્ । ચતસ્રો ગર્ભાવક્રાન્તય ઇતિ કશ્ચિદસમ્પ્રજાનન્નેવ માતુઃ કુક્ષાવવતરતિ । અસમ્પ્રજાનંશ્ચ [માતુઃકુક્ષૌ]તિષ્ઠતિ । અસમ્પ્રજાનંશ્ચ માતુઃકુક્ષેર્નિષ્ક્રમતિ । કશ્ચિત્સમ્પ્રજાનન્ માતુઃ કુક્ષાવવતરતિ । અસંપ્રજાનન્ માતુઃ કુક્ષૌ તિષ્ઠતિ । અસમ્પ્રજાનન્ માતુઃ કુક્ષેર્નિષ્ક્રમતિ । કશ્ચિત્સમ્પ્રજાનન્ માતુઃ કુક્ષાવવતરતિ । સમ્પ્રજાનાન્ માતુઃ કુક્ષૌ તિષ્ઠતિ । સમ્પ્રજાનન્ માતુઃ કુક્ષેર્નિષ્ક્રમતિ વિપર્યસ્તમતિવિક્ષેપાન્નાત્માનં સમ્પ્રજાનાતિ । ચિત્તાર્જવેનાવિક્ષેપાદાત્માનં સમ્પ્રજાનાતિ ॥ ચત્વારઃ પ્રત્યયા ઇતિ હેતુપ્રત્યયો યો જનકહેતુઃ વાસનાહેતુરાશ્રયહેતુઃ । જનકહેતુ યો ધર્મો જાયમાનસ્ય હેતુકૃત્યં કરોતિ । યથા વિપાકાત્મકં કર્મ । વાસનાહેતુઃ કામરાગવાસનાયાં કામરાગો ઽભિવર્ધતે । આશ્રયહેતુઃ યથા ચિત્તચૈત્તાનાં રૂપગન્ધાદય આશ્રયાઃ । ઇમે હેતુપ્રત્યયા ઇત્યુચ્યન્તે । સમનન્તરપ્રત્યય ઇતિ યથા પૂર્વચિત્તનિરોધાત્સમનન્તરચિત્તમુત્પદ્યતે । આલમ્બનપ્રત્યય ઇતિ યદાલમ્બ્ય ધર્મ ઉત્પદ્યતે । યથા ( સ્સ્સ્_61 ) ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય જનકં રૂપમ્ । અધિપતિપ્રત્યય ઇતિ યજ્જાયમાનસ્ય ધર્મસ્યાન્યે પ્રત્યયાઃ ॥ ચતસ્રઃ શ્રદ્ધા ઇતિ । (1) તથાગતશ્રદ્ધા યત્ તત્ત્વજ્ઞાનં લબ્ધા તથાગતે પ્રસન્નચિત્તો નિશ્ચિનોતિ તથાગતઃ સત્ત્વેષુ શ્રેષ્ઠ ઇતિ । (2) અસ્મિન્ તત્ત્વજ્ઞાને શ્રદ્ધૈવ ધર્મશ્રદ્ધા । (3) એતત્તત્ત્વજ્ઞાનલાભી સર્વસઙ્ઘેષુ પરમોત્તમ ઇતીયં સઙ્ઘશ્રદ્ધા । (4) આર્યાણાં પ્રિયં સંવરં લબ્ધ્વા અધ્યાશયેનાપિ નાહમકુશલાનિ કરોમિ અહમિમં સંવરમુપાદાય ત્રિષુ રત્નેષુ ચ શ્રદ્ધાવાનિતિ ચ પ્રજાનાતિ ઇતિ યદિયં શ્રદ્ધા સંવરબલાદિતિ સંવરશ્રદ્ધેત્યુચ્યતે ॥ ચતુરાર્યગોત્રત્વાત્ ન ચીવરાર્થતૃષ્ણયા ક્લિશ્યતે । નાન્નપાનશયનાસનાર્થં કાયિકતૃષ્ણયા ક્લિશ્યતે । ઇતિ ચત્વાર્યાર્યગોત્રાણિ ॥ ચત્વારિ દુશ્ચરિતાનીતિ । રાગદ્વેષમોહસન્ત્રાસૈર્દુર્ગતૌ પતતિ ।
રૂપસ્કન્ધ ઇતિ રૂપાદયઃ પઞ્ચ । વેદનાસ્કન્ધ ઇતિ આલમ્બકધર્માઃ । સંજ્ઞાસ્કન્ધ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિવિકલ્પા ધર્માઃ । સંસ્કારસ્કન્ધ ઇતિ પુનર્ભવજનકા ધર્માઃ । વિજ્ઞાનસ્કન્ધ ઇતિ વિષયમાત્રવિજ્ઞાનધર્માઃ ॥ પૃથિવીધાતુરિતિ રૂપસગન્ધસ્પર્શસમવાયઃ ખટ્કલક્ષણબહુલઃ પૃથિવીધાતુરિતિ વ્યપદિશ્યતે । સ્નેહબહુલો ઽબ્ધાતુઃ । ઉષ્ણલક્ષણબહુલસ્તેજોધાતુઃ । લઘિમલક્ષણબહુલો વાયુધાતુઃ । રૂપલક્ષણવિરહિત આકાશધાતુઃ । આલમ્બમાનો ધર્મો વિજ્ઞાનધાતુઃ । ચક્ષુરાયતનમિતિ ચાતુર્મૌતિકં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાશ્રયશ્ચક્ષુર્ધાતુરિત્યુચ્યતે । શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયાયતનાન્યપ્યેવમ્ । મન આયતનમિતિ યદુત ચિત્તમ્ ॥ રૂપાયતનમિતિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાલમ્બ્યધર્મઃ । તથા શબ્દગન્ધરસસ્પૃષ્ટવ્યા અપિ ॥ ષડ્ જાતિસ્વભાવા ઇતિ યત્ કૃષ્ણસ્વભાવઃ પુરુષઃ કૃષ્ણં ધર્મં નિષેવતે । શુક્લં ધર્મં કૃષ્ણશુક્લં ધર્મઞ્ચ નિષેવતે । તથા શુક્લસ્વભાવઃ પુરુષો ઽપિ ॥ ષટ્ સૌમનસ્યોપવિચારા ઇતિ રાગચિત્તાશ્રિતાઃ ॥ ષડ્ દૌર્મનસ્યોપવિચારા ઇતિ દ્વેષચિત્તાશ્રિતાઃ । ષડુપેક્ષોપવિચારા ઇતિ મોહચિત્તાશ્રિતાઃ । ષટ્ સુચરિતાનીતિ તત્ત્વજ્ઞાનાશ્રિતાનિ ।
સપ્ત વિશુદ્ધ યઃ । શીલવિશુદ્ધિરિતિ શીલસંવરણમ્ । ચિત્તવિશુદ્ધિરિતિ ધ્યાનસમાધીનામુપસમ્પત્ । દૃષ્ટિવિશુદ્ધિરિતિ સત્કાયદૃષ્ટિસમુચ્છેદઃ । કાઙ્ક્ષાવિતરણવિશુદ્ધિરિતિ । ( સ્સ્સ્_62 ) કાઙ્ક્ષાસંયોજનસમુચ્છેદઃ । માર્ગામાર્ગજ્ઞાનદર્શનવિશુદ્ધિરિતિ । શીલવ્રતપરામર્શસમુચ્છેદઃ । પ્રતિપદાજ્ઞાનદર્શનવિશુદ્ધિરિતિ ભાવનામાર્ગઃ । જ્ઞાનદર્શનવિશુદ્ધિરિતિ અશૈક્ષમાર્ગઃ ।
અષ્ટૌ પુણ્ય સર્ગા ઇતિ મનુષ્યેષ્વાઢ્ય આબ્રહ્મલોકાત્ । પુણ્યવિપાકસુખનામેષુ અતિબહુલત્વાત્ ઇમે ઽષ્ટાવુચ્યન્તે ॥
નવાનુપૂર્વસમાપત્તય ઇતિ પ્રથમધ્યાનમુપસમ્પદ્યમાનો વાચં નિયચ્છતિ । દ્વિતીયધ્યાનમુપસમ્પદ્યમાનો વિતર્કવિચારાન્ । તૃતીયધ્યાનમુપસંપદ્યમાનઃ પ્રીતિમ્ । ચતુર્થધ્યાને આનાપાનમ્ । આકાશાનન્ત્યાયતને રૂપલક્ષણમ્ । વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતન આકાશલક્ષણમ્ । આકિઞ્ચન્યાયતને વિજ્ઞાનલક્ષણમ્ । નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતન આકિઞ્ચન્યાયતનલક્ષણમ્ । નિરોધસમાપત્તિમુપસમ્પદ્યમાનઃ સંજ્ઞાવેદિતં નિયચ્છતિઃ ॥

દશાર્યાવાસા ઇતિ । આર્યઃ પુદ્ગલઃ (1) પઞ્ચાઙ્ગવિપ્રહીનો ભવતિ । (2) ષડઙ્ગસમન્વાગતઃ । (3) એકારક્ષઃ । (4) ચતુરપાશ્રયઃ । (5) પ્રણુન્નપ્રત્યેકસત્યઃ । (6) સમવસૃષ્ટેષણઃ । (7) અનાવિલસઙ્કલ્પઃ । (8) પ્રશ્રબ્ધકાયસંસ્કારઃ । (9) સુવિવિક્તચિત્તઃ । (10) સુવિમુક્તપ્રજ્ઞઃ કૃતકૃત્યઃ સન્ કેવલો ઽસહાયી ભવતિ । (1) પઞ્ચાઙ્ગવિપ્રહીનો ભવતીતિ । ઊર્ધ્વભાગીયાનિ પઞ્ચસંયોજનાનિ પ્રહાય સર્વસંયોજનક્ષયરૂપાર્હત્વલાભી ભવતિ । (2) ષડઙ્ગસમન્વાગત ઇતિ । યતશ્ચક્ષુરાદિભિઃ રૂપાદિ દૃષ્ટ્વા નૈવા સુમના ભવતિ ન દુર્મના ઉપેક્ષકો વિહરતિ સ્મૃતઃ સંપ્રજાનન્ । (3) એકારક્ષ ઇતિ । સ્મૃત્યારક્ષેણ ચેતસા સમન્વાગતો ભવતિ । (4) ચતુરપાશ્રય ઇતિ । ભિક્ષાદીંશ્ચતુરો ધર્માનાશ્રયતે । કેચિત્પુનરાહુઃ- ચતુરપાશ્રય ઇતિ આર્ય [એકં] ધર્મં પરિવર્જયતિ । [એકં] ( સ્સ્સ્_63 ) ધર્મ પ્રતિસેવતે । એકં ધર્મં વિનોદયતિ । એકં ધર્મમધિવાસયતિ ॥ (5) વિશુદ્ધશીલધારણાત્ તત્ત્વલક્ષણં પ્રતિબુધ્યન્ પ્રણુન્નપ્રત્યેકસત્ય ઇત્યુચ્યતે । સમુચ્છિન્નસર્વદૃષ્ટિક આદ્યફલસ્ય લાભી ભવતિ । (6) સમવસૃષ્ટેષણ ઇતિ કામેષણા [પ્રહીણા] ભવતિ । ભવેષણા પ્રહીણા ભવતિ । બ્રહ્મચર્યેષણા પ્રતિપ્રશ્રબ્ધા । આદ્યફલલાભિત્વાત્ પ્રજાનાતિ સંસ્કૃતધર્મા મૃષેતિ । ઈષણાત્રયપ્રહાણં વજ્રોપમસમાધિં લપ્સ્ય ઇતીચ્છયા શૈક્ષમાર્ગં પ્રજહાતિ । તદા ક્ષયકુશલઃ સમસૃષ્ટેષણા ઇત્યુચ્યતે । (7) અનાવિલસઙ્કલ્પ ઇતિ । પ્રહીણષડ્વિતર્કઃ વિશુદ્ધચિત્તસ્ત્રીણિ વિષાણિ તનૂકૃત્ય દ્વિતીયફલં લભતે । પ્રશમિતકામશોકઃ સન્ તૃતીયફલમનુપ્રાપ્નુવન્ અનાવિલસઙ્કલ્પ ઇત્યુચ્યતે । (8) પ્રશ્રબ્ધકાયસંસ્કાર ઇતિ । કામધાતુકસંયોજનાનિ વિહાય ચત્વારિ ધ્યાનાન્યુપસમ્પદ્ય વિહરતીત્યતઃ પ્રશ્રબ્ધકાયસંસ્કારો ભવતિ । ક્ષયજ્ઞાનલાભા (9) ત્સુવિવિક્તચિત્તો ભવતિ ઇત્યુચ્યતે । અનુત્પાદજ્ઞાનલાભાત્ (10) સુવિમુક્તપ્રજ્ઞોભવતિ । આર્યાણાં ચિત્તમેષુ દશસુ સ્થાનેષુ આવસતીતિ આર્યાવાસઃ । કૃતતથાગતધર્મો ઽવશ્યં દુઃખસ્યાન્તં કુર્યાદિત્યતઃ કૃતકૃત્ય ઇતિ કથ્યતે । પૃથગ્જનૈઃ શૈક્ષજનૈશ્ચ વિવિક્ત ઇત્યતો ઽસહાયીતિ । તચ્ચિતં સર્વધર્માન્ વિધૂય અત્યન્તશૂન્યતાપ્રતિષ્ઠિતમિત્યતઃ કેવલ ઇત્યાખ્યાયતે ॥
દ્વાદશનિદાનાનિ । તત્રાવિદ્યેતિ યત્ પ્રજ્ઞપ્ત્યનુયાયિચિત્તમ્ । તદ્વિપર્યયચિત્તમુપાદાય કર્માણિ સઞ્ચિનોતીતિ અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇત્યુચ્યન્તે । વિજ્ઞાનં કર્માનુયાયિ ઇતિ સત્કાયમુપાદત્તે । અતઃ સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ । સત્કાયમુપાદાય નામરૂપષડાયતનસ્પર્શવેદના ભવન્તિ । ઇમાનિ અઙ્ગાનિ કાલક્રમેણ વર્ધન્તે । સર્વા અપિ વેદના અનુભવન્ પ્રજ્ઞપ્તિમાશ્રયતે ઇત્યતસ્તત્ર તૃષ્ણાં જનયતિ । તૃષ્ણામુપાદાયાન્યે ક્લેશા ભવન્તીતિ ત ઉપાદાનમિત્યુચ્યન્તે । તૃષ્ણોપાદાનપ્રત્યયો ભવઃ । સ ચ ત્રિકાણ્ડઃ । એભ્યઃ કર્મક્લેશપ્રત્યયેભ્ય ઔર્ધ્વકાલિકી જાતિઃ । જાતિપ્રત્યયાજ્જરામરણાદયો ભવન્તિ ।
તત્ર યદુચ્યતે અવિદ્યા પ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇતિ તદતીતાધ્વપ્રકાશનં શાશ્વતદૃષ્ટિસમુચ્છેદકમ્ । જ્ઞાયતે હિ અનાદિસંસારે આજવઞ્જવિભાવે કર્મક્લેશપ્રત્યયેભ્યઃ કાયો વેદ્યત ઇતિ । યદુચ્યતે જાતિમરણમિતિ । તદનાગતાધ્વપ્રકાશનમુચ્છેદદૃષ્ટિ સમુચ્છેકદમ્ । યસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનં ન ભવતિ । તસ્ય જાતિમરણયોર્નાસ્ત્યન્તો દુઃખફલમાત્રમસ્તિ । યદુચ્યન્તે મધ્યે ઽષ્ટાવઙ્ગાનિ । તત્પ્રત્યુત્પન્નધર્મપ્રકાશનમ્, પ્રત્યયકલાપમાત્રાત્ સન્તત્યા પ્રવર્તતે, નાસ્તિ તત્ત્વજ્ઞાનમિતિ । તત્રાવિદ્યા સંસ્કારાશ્ચ પૂર્વાધ્વપ્રત્યયાઃ । તત્પ્રત્યયં ફલં યદુત વિજ્ઞાનં નામરૂપં ષડાયતનં સ્પર્શો વેદના ચ । એભ્યઃ પઞ્ચભ્ય ઉત્પદ્યતે તૃષ્ણોપાદાનં ભવશ્ચ । ઇમે ઽનાગતાધ્વહેતવઃ । તત્પ્રત્યયં ફલં યત્ જાતિજરામરણમ્ । વેદના વેદયતઃ પુનસ્તૃષ્ણોપાદાનઞ્ચ ભવતિ । અત ઇદં દ્વાદશાઙ્ગં[ભવ]ચક્રમનવસ્થં પ્રવર્તતે । તત્ત્વજ્ઞાનં લભમાનઃ કર્માણિ ન સઞ્ચિનોતિ । કર્મણામસઞ્ચયે ન ભવતિ જાતિઃ । જાતિર્હિ પ્રવૃત્તિસાધની ॥
ય ઇદં સમ્યચ્છાસ્ત્રં નિષેવતે સ ધર્માઃ સ્વલક્ષણશૂન્યા ઇતિ પ્રજ્ઞાય ન કર્માણિ સઞ્ચિનોતિ । કર્મણામસઞ્ચયે ન ભવતિ જાતિઃ । જાત્યભાવાજ્જરામરણશોકપરિદેવદુઃખોપાયાસાઃ સર્વે નિરુધ્યન્તે । અત આત્મહિતં સત્વહિતઞ્ચ કામયમાનઃ ક્રમશસ્તથાગતમાર્ગં પ્રસાધ્ય સ્વધર્મમાદીપયન્ પરધર્મં યો નિરાકરોતિ તેનેદં શાસ્ત્રં નિષેવિતવ્યમ્ ॥
ધર્મસ્કન્ધવર્ગો ઽષ્ટાદશઃ ।
19 દશસુ વાદેષુ આદ્યં સત્તાલક્ષણમ્
(પૃ) શાસ્ત્રારમ્ભ ઉક્તં ભવતા- નિષેવ્ય ભિન્નવાદાંશ્ચેતિ તથાગતધર્મવિચારયિષયા । કે તે વિભિન્ના વાદાઃ । (ઉ) ત્રિપિટકે સન્તિ બહવો વિભિન્ના વાદાઃ । પુરુષાણાં ભૂયસા પ્રમોદાય પરં વિવાદશાસ્ત્રપ્રવર્તકૈરભિહિતમ્- યદુત (1) અસ્ત્યધ્વદ્વયં નાસ્ત્યધ્વદ્વયમ્, (2) સર્વમસ્તિ સર્વં નાસ્તિ, (3) અસ્ત્યન્તરા ભવો નાસ્ત્યન્તરા ભવઃ, (4) ચતુસ્સત્યાનામાનુપૂર્વેણ લાભઃ એકક્ષણેન લાભઃ (5) અસ્તિ પરિહાણિઃ નાસ્તિ પરિહાણિઃ (6) અનુશયાશ્ચિત્તસમ્પ્રયુક્તાઃ ચિત્તવિપ્રયુક્તાઃ, (7) ચિત્તં પ્રકૃતિપરિશુદ્ધમ્, ન પ્રકૃતિપરિશુદ્ધમ્, (8) ઉપાત્તવિપાકં કર્મ કિઞ્ચિદસ્તિ કિઞ્ચિન્નાસ્તિ, (9) તથાગતઃ સઙ્ઘગણિતઃ, ન સઙ્ઘગણિતઃ, (10) અસ્તિ પુદ્ગલો નાસ્તિ પુદ્ગલ ઇતિ ।
કેચિદાહુઃ- અસ્તિ અધ્વયધર્મ ઇતિ । કેચિદાહુઃ નાસ્તીતિ । કેન પ્રત્યયેન અસ્તીતિ વદન્તિ કેન પ્રત્યયેન નાસ્તીતિ । (ઉ) અસ્તીતિ યઃ સન્ ધર્મઃ તત્ર ચિત્તમુત્પદ્યતે । ત્ર્યધ્વધર્મે ચિત્તમુત્પદ્યત ઇત્યતો જ્ઞાતવ્યં તદસ્તીતિ ॥

(પૃ) પ્રથમમુચ્યતાં સત્તાલક્ષણમ્ । (ઉ) જ્ઞાનં યત્ર પ્રચરતિ[તત્]સત્તાલક્ષણમ્ ।
દૂષણમ્- જ્ઞાનમવિદ્યમાને ઽપિ પ્રચરતિ । કસ્માત્ । યથાધિમુક્તિ અવિનીલકં દૃષ્ટ્વા વિનીલકં પશ્યતિ । કૃતકં માયાવસ્તુ અસદપિ સત્ પશ્યતિ । અકિઞ્ચનસ્ય જ્ઞાનાદાકિઞ્ચન્યાયતનસમાધિમુપસમ્પન્નો ભવતિ । અઙ્ગુલ્યા ચ નિર્દિશ્ય [વદતિ] ચન્દ્રદ્વયમહં પશ્યામીતિ । સૂત્રે ચોક્તમ્- અહં પ્રજાનામિ નાધ્યાત્મમસ્તિ છન્દરાગ ઇતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- યથા યો રૂપે છન્દરાગઃ તં પ્રજહીત્ । એવંવસ્તદ્રૂપં પ્રહીણં ભવતિ ઇતિ । યથા ચ સ્વપ્ને અસદપિ મિથ્યા [સત્] પશ્યતિ । ઇત્યાદિભિઃ કારણૈર્જ્ઞાનમવિદ્યમાને ઽપિ પ્રચરતિ । જ્ઞાનપ્રચરાસ્પદત્વાદસ્તીતિ ન સમ્ભવતિ ।
ઉચ્યતે । અવિદ્યમાને ઽપિ જ્ઞાનં પ્રચરતીતિ ન ભવતિ । કસ્માત્ । આશ્રયાલમ્બનાત્મક ધર્મદ્વયં પ્રતીત્ય હિ વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । યદ્યનાલમ્બનં વિજ્ઞાનમુદેશ્યતિ । અનાશ્રયમપિ વિજ્ઞાનમુત્પન્નં સ્યાત્ । તથા ચ ધર્મદ્વયં નિષ્પ્રયોજનં સ્યાત્ । એવં વિનાપિ વિમુક્તિં તદ્વિજ્ઞાનં સદોત્પદ્યતે । અતો જ્ઞાયતે વિજ્ઞાનં નાવિદ્યમાને પ્રચરતીતિ । અથ યત્ કિઞ્ચન વિજાનાતીતિ વિજ્ઞાનમ્ । યત્ ન કિઞ્ચન વિજાનાતિ ન તત્ વિજ્ઞાનમ્ । વિજ્ઞાનં વિષયં વિજાનાતિ વચનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં રૂપં વિજાનાતિ યાવન્મનોવિજ્ઞાનં ધર્માન્ વિજાનાતિ ઇત્યેતસ્યાભિધાનમ્ । યદિ મતમ્ અનાલમ્બનં વિજ્ઞાનમસ્તીતિ । તદ્વિજ્ઞાનં કસ્ય વિજ્ઞાનં ભવેત્ । કિઞ્ચ અનાલમ્બનં વિજ્ઞાનમસ્તીતિ વાદિનસ્તત્ ભ્રાન્તં સ્યાત્ । યથા કેચિદ્વદન્તિ ભ્રાન્તવિક્ષિપ્તચિત્તો ઽહં લોકે ઽવિદ્યમાનમપ્યાત્માનં પશ્યામીતિ । યદિ કિઞ્ચિદવિદ્યમાનં જાનીયાત્ । સંશયો ન સ્યાત્ । કિઞ્ચિત્તુ જ્ઞાતુઃ સંશય ઉત્પદ્યતે । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- યો ઽયં લોકતો ઽવિદ્યમાન આત્મા, તસ્ય જ્ઞાનં દર્શનં વેતિ નેદં સ્થાનં વિદ્યતે ઇતિ ।
ભવદ્વવચનં સ્વતો વિરૂદ્ધમ્ । યદ્યસત્, કસ્ય જ્ઞાનં સ્યાત્ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- ચિત્તચૈત્તા આલમ્બમાનધર્માઃ ઇતિ । કિઞ્ચાહ- સર્વે ધર્મા આલમ્બ્યા ઇતિ । નતુ તત્રોક્તમ્ અવિદ્યમાનો ધર્મ આલમ્બ્વ્યં ભવતીતિ । અથ સર્વે વિષયધર્મા વિજ્ઞાનોત્પાદહેતવઃ । યદ્યવિદ્યમાનઃ કો હેતુર્ભવતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- ત્રયાણાં સન્નિપાતઃ સ્પર્શ ઇતિ । અવિદ્યમાનાનાં ધર્માણાં કઃ સન્નિપાતઃ । અથાસદાલમ્બનં જ્ઞાનં કથમુપલભ્યેત । યસ્ય જ્ઞાનં ન તદસત્ । યન્નાસ્તિ ન તસ્ય જ્ઞાનમ્ । અતો નાસ્ત્યસદાલમ્બનં જ્ઞાનમ્ ।
યદુક્તં ભવતા જ્ઞાનમવિદ્યમાને ઽપિ પ્રચરતિ । યથાધિમુક્તિ અવિનીલકં દૃષ્ટ્વા વિનીલકમિતિ પશ્યતીતિ નેદં સ્થાનં વિદ્યતે । કસ્માત્ । અવિનીલકે ઽપિ તત્ત્વતો ઽસ્તિ વિનીલકસ્વભાવઃ । યથોક્તં સૂત્રે- અસ્ત્યસ્મિન્ વૃક્ષે વિશુદ્ધતા ઇતિ ।
નીલલક્ષણગ્રાહીચિત્તબલાત્ સર્વં નીલં પરિણમતે નત્વનીલલક્ષણમિતિ । માયાજાલસૂત્રઞ્ચાહ- અસ્તિ માયા માયાવસ્તુ । અસતિ સત્ત્વે સત્ત્વાભાસં પશ્યન્તીતિ માયા ઇતિ । ભવતોક્તમ્ અકિઞ્ચનસ્ય જ્ઞાનાદાકિઞ્ચન્યાયતનમુપસમ્પન્ન ઇતિ । સમાધિબલાત્ તદસલ્લક્ષણં ( સ્સ્સ્_67 ) ભવતિ ન તુ અસત્તદ્ભવતિ । યથા વસ્તુતઃ સદપિરૂપમપોહ્યતે શૂન્યરૂપમિતિ । સમાધિમુપસમ્પન્નેનાલ્પં દૃશ્યત ઇત્યતો ઽસદિચ્યતે । યથાલ્પલવણમલવણમિત્યુચ્યતે । અલ્પજ્ઞો ઽજ્ઞ ઇતિ । યથા ચ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમુચ્યતે । તત્ર વસ્તુતઃ સંજ્ઞાયાં સત્યામપિ નૈવાસ્તિ ન નાસ્તીતિ વ્યપદિશ્યતે । ઉક્તઞ્ચ ભવતા- અઙ્ગુલ્યા નિદિશ્યાત્માનં ચન્દ્રદ્વયં પશ્યામીતિ । અનિભૃતત્વાત્ એકં દ્વિધા પશ્યતિ । ય એકાગ્રચક્ષુષ્કઃ સ ન પશ્યતિ । અહં પ્રજાનામિ નાધ્યાત્મમસ્તિ છન્દરાગ ઇતિ યદ્ભવતોક્તમ્ । સ પઞ્ચનીવરણવિરુદ્ધાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ દૃષ્ટ્વા મનસ્કારં જનયતિ- અહં પ્રજાનામિ અન્તશ્છન્દાભાવમિતિ । ન તુ [એકાન્તતો] નાસ્તીતિ પ્રજાનાતિ । કિઞ્ચોક્તં ભવતા- યત્ રૂપે છન્દરાગં પ્રહીણં પ્રજાનાતિ । તદ્રૂપપ્રહાણમિતિ । પરમાર્થપ્રજ્ઞાદર્શનસ્ય મિથ્યાધિમુક્તિં પ્રતિ વિરોધિત્વાત્ છન્દરાગપ્રહાણમિત્યુચ્યતે । સ્વપ્ને ઽસદપિ પશ્યતીતિ યત્ ભવાનાહ । તત્ર પૂર્વં દૃષ્ટશ્રુતસ્મૃતવિકલ્પિત ભાવિતાન્યુપાદાય હિ સ્વપ્નદર્શનમ્ । વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં વશાચ્ચ સ્વપ્નદર્શનમનુયાતિ । કદાચિત્ કર્મપ્રત્યયાચ્ચ સ્વપ્નો ભવતિ । યથા પુરા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસ્વપ્ના અભૂવન્ । કદાચિત્ દેવા આગમ્ય સ્વપ્નમુપદર્શયન્તિ । અતઃ સ્વપ્નદર્શને નાસતો જ્ઞાનં ભવતિ ।

દૂષણમ્- યત્ ભવાનવોચત્- દ્વાભ્યાં પ્રત્યયાભ્યાં વિજ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ । ઇદમયુક્તમ્ । તથાગતઃ પુદ્ગલદૂષણયાહ- દ્વાભ્યાં પ્રત્યયાભ્યાં વિજ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ । ન તુ તન્નિષ્ઠયા । ભવતોક્તમ્- વિજ્ઞેયસત્ત્વાદ્વિજ્ઞાનમસ્તીતિ । વિજ્ઞેયધર્મે સતિ અસ્તીતિ જ્ઞાનમ્ । અસતિ નાસ્તીતિ જ્ઞાનમ્ । યદીદં વસ્તુ નાસ્તિ । તદ્વસ્તુ નાસ્તીતિ શૂન્યં પશ્યતિ । કિઞ્ચ ત્રિવિધનિરોધો નિરોધસત્યમિત્યુચ્યતે । યદિ નાસ્તિ શૂન્યચિત્તમ્ કિં નિરૂધ્યતે । [યત્]ભવાનવોચત્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં રૂપં વિજાનાતિ યાવન્મનોવિજ્ઞાનં ધર્માન્ વિજાનાતિ ઇતિ । તત્ વિજ્ઞાનં વિષયમાત્રં વિજાનાતિ ન વિચિનોતિ સન્ વા અસન્ વા ઇતિ । યદપિ ભવાનાહ- યદ્યનાલમ્બનં વિજ્ઞાનમસ્તિ । તદ્ભ્રાન્તમિતિ । તદા અસ્તિ અસજ્જ્ઞાનસ્ય ( સ્સ્સ્_68 ) જ્ઞાનમ્ । યથા મદમત્તઃ પુરુષઃ પશ્યતિ અવિદ્યમાનમપિ । ભવાનવોચત્- યદિ અસજ્જાનીયાત્, સંશયો ન ભવેદિતિ । કિમસ્તિ કિં વા નાસ્તીતિ યદિ સંશયઃ, તદા અનાલમ્બનં જ્ઞાનમસ્તિ । આહ ચ ભવાન્- યથોક્તં સૂત્રે યલ્લોકતો ઽવિદ્યમાન આત્મા તસ્ય જ્ઞાનં દર્શનં વેતિ નેદં સ્થાનં વિદ્યત ઇતિ । ઇદં સૂત્રં ન ધર્મલક્ષણાનુગતમ્ અબુદ્ધવચનં તદાભાસં વા । સમાધિર્વા એવમ્ । તત્સમાધિમુપસમ્પન્નેન યત્કિઞ્ચિત્ દૃશ્યતે સર્વં સદેવ । તત્સમાધિત્વાદેવમુચ્યતે । [મમ વચનં પ્રતિ]સ્વતો વિરુદ્ધમિતિ ભવાનવોચત્ । અસ્તિ અસદાલમ્બનં જ્ઞાનમિતિ મમ વચનં ન સ્વતો વિરુદ્ધમ્ । અવોચચ્ચ ભવાન્- ચિત્તચૈત્તા આલમ્બમાનાઃ । સર્વે ધર્મા આલમ્બ્યા ઇતિ । સન્તિ ચ ચિત્તચૈત્તા અનાલમ્બમાનાઃ । ચિત્તચૈત્તા ન પરમાયાર્થાલમ્બનાઃ । અતો ઽનાલમ્બમાના ભવન્તિ । ધર્માણાં યત્પરમાર્થલક્ષણં તલ્લક્ષણૈર્વિયુક્તત્વાત્ ચિત્તચૈત્તા નાલમ્બમાના ભવન્તિ । યત્ ભવાન્ બ્રવીતિ વિષયા વિજ્ઞાનજનકહેતવઃ । તેષામસત્ત્વે કો હેતુઃ સ્યાદિતિ । તદ્વિજ્ઞાનં સદ્ધેતુકમેવ । ત્રયાણાં સન્નિપાતઃ સ્પર્શ ઇતિ । યત્ર ત્રીણ્યુપલભ્યન્તે તત્ર તેષાં સન્નિપાતઃ । ન તુ સર્વત્ર ત્રીણિ સન્તિ । અબ્રવીચ્ચ ભવાન્- યસ્ય જ્ઞાનં, ન તદસદ્ભવતિ । યન્નાસ્તિ, ન તસ્ય જ્ઞાનમિતિ । યદિ સદાલમ્બનં જ્ઞાનમિતિ । તત્રાપિ સમો દોષઃ । યત્ ભવાનાહ- યથા વૃક્ષે ઽસ્તિ વિશુદ્ધતેતિ । નેદં યુજ્યતે । સત્કાર્યદોષાત્ । યદ્ભવતોક્તં [નીલ]લક્ષણગ્રાહિચિત્તં વિપુલં પરિણમત ઇતિ । તદપિ ન યુક્તમ્ । નીલલક્ષણાલ્પમૂલં સર્વાં મહાપૃથિવીં યત્ નીલં પશ્યતિ । તદભૂતદર્શનમ્ । તથા અલ્પનીલભાવનયા તુ સર્વં જમ્બૂદ્વીપં યત્ નીલં પશ્યતિ ન તદભૂતદર્શનમ્ । ભવાન્ બ્રવીતિ- માયાજાલસૂત્રમાહ- અસ્તિ માયા માયાવસ્તુ ઇતિ । અસતિ સત્ત્વે સત્ત્વાભાસં સત્ત્વ ઇતિ પશ્યતિ । તદ્વસ્તુ પરમાર્થતો ઽસત્પશ્યતિ । તદા અનાલમ્બનં જ્ઞાનં ભવતિ । આહ ચ ભવાન્- સમાધિબલાત્તલ્લક્ષણં ભવતિ યથા વસ્તુતઃ સદપિ રૂપં શૂન્યતયાપોહ્યત ઇતિ । યદિ રૂપં વસ્તુસદપોહ્યતે શૂન્યરૂપમિતિ । તદા વિપર્યયઃ । અલ્પસ્ય સતો ઽસત્તાવચનમપિ વિપર્યય એવ । અનિભૃતત્વાદેકં દ્વિધા પશ્યતીતિ યદ્વચનમ્ । તદપિ ન યુજ્યતે । યથા તિમિરોપહતચક્ષુષ્ક આકાશે કેશાન્ પશ્યતિ । તે ઽવસ્તુસન્તઃ । આહ ચ ભવાન્ પઞ્ચનીવરણવિરુદ્ધાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ દૃષ્ટ્વા મનસ્કારં જનયતિ અહમસત્ પ્રજાનામીતિ । સપ્તબોધ્યાઙ્ગાનિ ભિન્નાનિ । ( સ્સ્સ્_69 ) છન્દરાગાભાવશ્ચ ભિન્નઃ । કથમેકઃ સ્યાત્ । ભવાન્ બ્રવીતિ- પરમાર્થપ્રજ્ઞાદર્શનસ્ય મિથ્યાધિમુક્તિં પ્રતિ વિરોધિતૈવ છન્દરાગપ્રહાણમિતિ । મિથ્યાધિમુક્તિર્હિ અભૂતભાવના । અત ઉચ્યતે છન્દરાગપ્રહાણં પ્રજ્ઞાય રૂપપ્રહાણં ભવતીતિ । પરમાર્થપ્રજ્ઞા તુ અનિત્યભાવના । યત્ ભવાન્ કથયતિ- સ્વપ્ને વસ્તુસન્ દૃશ્યત ઇતિ । તદયુક્તમ્ । યથા સ્વપ્ને [પશ્યતિ] કુટ્યાં પતતીવ । ન વસ્તુતઃ પતતિ । અતો ઽસ્તિ અસજ્જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનમ્ । ન તુ યત્ન જ્ઞાનં પ્રચરતીતિ સત્તાલક્ષણમ્ ॥
દશસુ વાદેષુ આદ્યસત્તાલક્ષણવર્ગ એકોનવિંશઃ
20 અસત્તાલક્ષણમ્
(પૃ) યદિ નાસ્તીદં સલ્લક્ષણમ્ । સ્કન્ધધાત્વાયતનસઙ્ગૃહીતૈર્ધર્મૈઃ ભવિતવ્યમસ્તીતિ । (ઉ) તદપિ ન યુક્તમ્ । કસ્માત્ । અયં વાદી વદતિ- સ્કન્ધધાત્વાયતનસઙ્ગૃહીતં વસ્તુ પૃથગ્જનધર્મો ન ધર્મલક્ષણાનુગતમ્ । તથા ચેત્ તથતાદયો ઽસંસ્કૃતધર્મા અપિ સન્તઃ સ્યુઃ । ઇતિ કેચિદ્વદેયુઃ । વસ્તુતસ્તુ અસન્તસ્તે । અતો જ્ઞાયતે સ્કન્ધધાત્વાયતનસઙ્ગૃહીતા ધર્મા ન સલ્લક્ષણા ઇતિ ।
(પૃ) યત્ પુરુષસ્ય પ્રત્યક્ષજ્ઞાનાદિના અસ્ત્યુપલભ્યમિતિ શ્રદ્ધા ભવતિ તત્સલ્લક્ષણમ્ । (ઉ) તદપિ ન સલ્લક્ષણમ્ । અયં શ્રદ્ધેયધર્મો નિયતવિકલ્પરૂપો નોઅલપભ્યવચનઃ । આહ ચ સૂત્રમ્- જ્ઞાનપ્રતિશરણેન ભવિતવ્યં ન વિજ્ઞાનપ્રતિશરણેન ઇતિ । સ્વભાવલબ્ધત્વાત્ રૂપાદયો વિષયા નોપલમ્ભનીયા ઇતિ પશ્ચાદ્વક્ષ્યતે । ઇમે ઽસલ્લક્ષણાઃ સન્તો [વસ્તુતો] નાપોહ્યન્તે । અસ્તિતયોપલમ્ભલક્ષણં કથં સ્થાપ્યેત । (પૃ) ભાવધર્મયોગાદસ્તીત્યુચ્યતે । (ઉ) ભાવશ્ચ પશ્ચાદ્દૂષયિષ્યતે । નહ્યસ્તિ ભાવે ભાવઃ । કથં ભાવધર્મયોગાદસ્તીતિ । ( સ્સ્સ્_70 ) પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાદ્ધાવલક્ષણં નિયતવિકલ્પરૂપં નોપલભ્યવચનમ્ । લોકસત્યમાત્રતો ઽસ્તિ ન પરમાર્થતઃ ।
(પૃ) યદિ લોકસત્યતો ઽસ્તિ । તદા પુનર્વક્તવ્યં લોકસત્યતો ઽતીતો ઽનાગતશ્ચ કિમસ્તિ ઉત નાસ્તિ ઇતિ । (ઉ) નાસ્તિ । કસ્માત્ । યે રૂપાદયઃ સ્કન્ધા વર્તમાનાધ્વગતાઃ, તે સકારિત્રા ઉપલભ્યજ્ઞાનદર્શનાઃ । યથોક્તં સૂત્રે- રૂપ્યત ઇતિ રૂપલક્ષણમ્ ઇતિ । યદ્વર્તમાનાધ્વગતં તત્ રૂપ્યતે નાતીતમનાગતં વા । તથા વેદનાદયો ઽપિ । અતો જ્ઞાયતે વર્તમાનમાત્રે સન્તિ પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ । નાધ્વદ્વયે સન્તિ । અથ યો ધર્મઃ કારિત્રવિહીનઃ સ સ્વલક્ષણવિહીનઃ । યદ્યતીતો વહ્નિર્ન દહતિ । ન સ વહ્નિરિત્યાખ્યાયતે । તથા વિજ્ઞાનમપિ, યદ્યતીતં ન વિજાનાતિ ન તદ્વિજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । યન્નિર્હેતુકં તદસ્તીતિ ન યુજ્યતે । અતીતો ધર્મો નિર્હેતુકઃ, સો ઽસ્તીતિ ન યુજ્યતે । અથ પ્રાકૃતાઃ સન્તો ધર્માઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નાઃ । યથા અસ્તિ પૃથિવી, સન્તિ બીજસલિલાદયઃ પ્રત્યયાઃ, તદા અઙ્કુરાદિકમુત્પદ્યતે । પત્રલેખિનીપુરુષકારેષુ સત્સુ સિધ્યત્યક્ષરમ્ । દ્વયોર્ધર્મયોઃ સમવાયે વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । અનાગતે ઽધ્વનિ અઙ્કુરાક્ષરવિજ્ઞાનાદીનાં કારણાનિ અસમવેતાનિ । કથં સન્તીતિ લભ્યન્તે । અતો ઽધ્વદ્વયમસત્સ્યાત્ ।

અથ યદ્યનાગતધર્મો ઽસ્તિ । તદા નિત્યઃ સ્યાત્ । અનાગતાદ્વર્તમાનં પ્રત્યનુપ્રાપ્તેઃ । યથા કુટીતઃ કુટીમનુપ્રાપ્નોતિ । તદા નાનિત્યઃ સ્યાત્ । ન ચૈતત્સમ્ભવતિ । યથોક્તં સૂત્રે- ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યમાનં ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ । નિરુધ્યમાનં ન ક્વચિદ્ગચ્છતિ । ઇતિ । અતો ઽતીતાનાગતધર્મૌ ન કલ્પયિતવ્યૌ । અથ યદ્યનાગતં સત્ ચક્ષૂ રૂપં પશ્યતિ તદા સકારિત્રં સ્યાત્ । તથાતીતમપિ । ન તુ વસ્તુતો યુજ્યતે । અતો જ્ઞાયતે અતીતાનાગતધર્મો ઽસન્નિતિ । [યદિ]અતીતાનાગતરૂપમસ્તિ, તદા સપ્રતિઘં સાવરણઞ્ચ સ્યાત્ । ન વસ્તુતો યુજ્યતે । અતો નાસ્તિ । અથ યદિ ઘટાદયઃ પદાર્થાઃ અનાગતાઃ સન્તિ । તદા કુલાલાદયઃ સવ્યાપારા ન ભવેયુઃ । દૃશ્યન્તે તુ સવ્યાપારાઃ । અતો નાસ્ત્યનાગતઃ । કિઞ્ચ ભગવાનાહસંસ્કૃતધર્મા ઉત્પાદવ્યયસ્થિત્યન્યથાત્વૈ સ્ત્રિલક્ષણા ઉપલભ્યન્તે ઇતિ । ઉત્પાદ ઇતિ યો ધર્મઃ ( સ્સ્સ્_71 ) પૂર્વમભૂત્વા ઇદાનીં સવ્યાપારો દૃશ્યતે । વ્યય ઇતિ કૃતઃ પુનરસન્ ભવતિ । સ્થિત્યન્યથાત્વમ્ ઇતિ સન્તત્યા સ્થિતે વિકરો ઽન્યથાત્વમ્ । ઇમાનિ ત્રીણિ સંસ્કૃતલક્ષણાનિ વર્તમાનગતાનિ નાતીતાનાગતાનિ ॥
અસત્તાલક્ષણવર્ગો વિંશઃ ।
21 અધ્વ દ્વયસત્તાવર્ગઃ
(પૃ) વસ્તુસદતીમનાગતમ્ । કસ્માત્ । યો ધર્મો ઽસ્તિ તત્ર ચિત્તં ભવતિ । યથા વર્તમાનધર્મો ઽસંસ્કૃતધર્માશ્ચ । ભગવાન્ રૂપલક્ષણમુક્ત્વા પુનરાહ- અતીતમનાગતઞ્ચ રૂપમિતિ । અપિચાહ- યત્કિઞ્ચન રૂપમાધ્યાત્મિકં બાહ્યં વા ઔદારિકં સૂક્ષ્મં વા અતીતમનાગતં પ્રત્યુત્પન્નં વા [સર્વ]મભિસંક્ષિપ્ય રૂપસ્કન્ધ ઇતિ । કિઞ્ચાહ- [રૂપ]મનિત્યમતીતમનાગતમ્, કઃ પુનર્વાદઃ પ્રત્યુત્પન્નં ઇતિ । અનિત્યં હિ સંસ્કૃતલક્ષણમ્ । અતો ઽસ્તીતિ વક્તવ્યમ્ । દૃષ્ટે જ્ઞાનાત્ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે ઇતિ પરિભાવિતત્વાત્ । યથા શાલેઃ શાલિર્ભવતિ । અતો ઽતીતમસ્તીતિ સ્યાત્ । યદિ નાસ્ત્યતીતં, ફલં નિર્હેતુકં સ્યાત્ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- યદતીતં વસ્તુસત્ હિતકરં તદ્ભગવાનુપદિશતિ । ઇતિ । કિઞ્ચાહ- અતીતમનાગતં સર્વમનાત્માનં ભાવયેત્ । ઇતિ । અનાગતાલમ્બનં મનોવિજ્ઞાનં અતીતં મન આશ્રયતે । યદાતીતં વિજ્ઞાનમસત્, કિમાશ્રયેત્ । અતીતકર્મત અનાગતં ફલમિતિ જ્ઞાનં સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ । તથાગતસ્ય દશબલાન્યતીતાનાગતકર્માણિ જનયન્તિ । તથાગતઃ સ્વયમેવ વદતિ- યસ્ય નાસ્ત્યતીતં કૃતં પાપકર્મ સ પુરુષો નૈવ દુર્ગતૌ પતિષ્યતિ ઇતિ । સાસ્રવચિત્તવર્તિનાં શૈક્ષાણાં શ્રદ્ધાદિન્યનાસ્રવેન્દ્રિયાણિ ન સ્યુઃ । આર્યાશ્ચાનાગતં વસ્તુ ન વ્યવસ્થયા ( સ્સ્સ્_72 ) વ્યાકુર્યઃ । સ્મૃતિર્યદિ નાસ્તિ અતીતાનાગતયોઃ તદા પુરુષો નાનુસ્મરેત્પઞ્ચવિષયાન્ । કસ્માત્ । નહિ મનોવિજ્ઞાનં દૃષ્ટે પઞ્ચ વિષયાન્ પ્રજાનાતિ । કિઞ્ચાષ્ટાદશ મનૌપવિચારા અતીતાલમ્બના ઇત્યુચ્યન્તે । યદ્યતીતમનાગતં નાસ્તિ, તદા અર્હન્ ન કીર્તયેત્- અહં ધ્યાનસમાધિમુપસમ્પન્ન ઇતિ । નહિ સમાધિસ્થિતો વચનં વક્તિ । ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ અધિચિત્તમધિવેદનઞ્ચ ભાવના ન ભવેત્ । કુતઃ । નહિ પ્રત્યુત્પન્ને ઽતીતં ભાવયતીતિ લભ્યતે । ચત્વારિ સમ્યક્ પ્રધાનાનિ ચ નાભ્યસ્યેત્ । કુતઃ । નહ્યનાગતાધ્વગતા અકુશલા ધર્માઃ સન્તિ । તથાન્યાનિ ત્રીણ્યપિ । યદ્યતીતમનાગતં નાસ્તિ, તદા તથાગતો ઽસન્ સ્યાત્ । દીર્ઘમલ્પકાલં વા શીલાભ્યાસશ્ચ ન સ્યાદિત્યતો ન યુજ્યતે ॥
અધ્વદ્વયસત્તાવર્ગ એકવિંશઃ ।
22 અધ્વદ્વયનાસ્તિતાવર્ગઃ
અત્રોચ્યતે । અતીતમનાગતઞ્ચ નાસ્તિ । ભવતા યદ્યપ્યુક્તં સતિ ધર્મે ચિત્તમુત્પદ્યત ઇતિ । તત્પૂર્વમેવ પ્રત્યુક્તમ્ । અસન્ ધર્મો ઽપિ ચિત્તમુત્પાદયતીતિ । યદુચ્યતે ભવતા- રૂપલક્ષણેન રૂપસંજ્ઞયા [અતીતં] રૂપં લક્ષ્યત ઇતિ । તદપિ ન યુક્તમ્ । યદતીતમનાગતમ્, તદ્રૂપં ન સ્યાત્ । રૂપણાભાવાત્ । અનિત્યલક્ષણમિત્યપિ ન વક્તવ્યમ્ । ભગવાન્ સત્ત્વાનાં કેવલમિથ્યાસંજ્ઞાવિકલ્પાનુવર્તનાત્તન્નામ વ્યવહરતિ । ભવાનાહ- જ્ઞાનાત્ જ્ઞાનં ભવતીતિ । હેતુઃ ફલસ્ય હેતુક્રિયાં કૃત્વા નિરુધ્યતે ।યથા બીજમઙ્કુરસ્ય હેતું કૃત્વા નિરુધ્યતે । ભગવાનપ્યાહ- અસ્યોત્પાદાદિદમુત્પદ્યત ઇતિ । ભવતોક્તં- યત્ વસ્તુ સત્ હિતકરં તદ્ભગવાનુપદિશતીતિ । ભગવદુક્તં વસ્ત્વિદં પ્રકૃતિતઃ પ્રત્યુત્પન્નકાલે ઽનુક્તમપ્યસ્તિ । યદિ મતમ્- અતીતં નિરુદ્ધમિતિ । તદા નાસ્તીતિ જ્ઞાયતે । ભવાનાહ- સર્વમનાત્મ ( સ્સ્સ્_73 ) ભાવયેત્ ઇતિ । યસ્માત્સત્ત્વા અતીતાનનાગતાન્ ધર્માન્ સાત્મનો મન્યન્તે તસ્માત્ ભગવાનેવમવોચત્ । ભવતોક્તમ્ [ઇતિ જ્ઞાનં] સમ્યક્ દૃષ્ટિરિતિ । યસ્માત્ કાયો ઽયં કર્મસમુત્પાદકઃ । તચ્ચ કર્મ ફલસ્ય હેતું કૃત્વા નિરુદ્ધમ્ । પશ્ચાચ્ચ તત્ફલં પુનરાત્મનાનુભૂયતે । તસ્માદુક્તમ્- અસ્તિ ફલમિતિ । તથાગતશાસને અસ્તિ વા નાસ્તિ વા ઇતિ સર્વમુપાય ઇત્યુચ્યતે । પુણ્યપાપકર્મપ્રત્યયત્વપ્રદર્શનાર્થમ્, નતુ પરમાર્થતઃ । યથા પ્રતીત્યાસ્તિ સત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । તથાતીતમનાગતમપિ । અતીતં મન આશ્રયત ઇતીદમપિ ઉપાયાશ્રયણમ્ । ન તુ યથા પુરુષેણ ભિત્ત્યાદ્યાશ્રીયતે । ચિત્તસ્યોત્પાદો નાત્મનિ નિશ્રયત ઇતિ ચ વિશદમ્ । પૂર્વચિત્તમુપાદાયાનન્તરચિત્તમુત્પદ્યતે । તથા કર્મબલમપિ । તથાગતઃ પ્રજાનાતિ- કર્મનિરુદ્ધમપિ ફલસ્ય હેતું કરોતીતિ । ન વદતિ એકાન્તતઃ પ્રજાનામીતિ । યથર્ણપત્નસ્થમક્ષરમ્ । તથા પાપકર્માપિ । અનેન કાયેન કર્મ ક્રિયતે । તસ્ય ચ કર્મણો નિરોધે ઽપિ વિપાકો ન પ્રણશ્યતિ ।

ભવાનાહ- શ્રદ્ધાદીન્યનાસ્રવેન્દ્રિયાણિ ન સ્યુરિતિ । યદિ શૈક્ષો ઽનાસ્રવેન્દ્રિયં લબ્ધવાન્ । પ્રત્યુત્પન્નસ્થમેવ લબ્ધવાન્ । અતીતં નિરુદ્ધમનાગતઞ્ચાપ્રાપ્તમ્ । [પ્રત્યુત્પન્નન્તુ] સમન્વાગતમિત્યતો નાસ્તીતિ ન વક્તું શક્યતે । ભવાનાહ- આર્યા અનાગતં ન વ્યાકુર્યુરિતિ । આર્યજ્ઞાનબલેન હિ તથા । અસન્તં ધર્મમપિ વ્યાકુર્વન્તિ । યથા અતીતં ધર્મં નિરુદ્ધમપિ સ્મૃતિબલાત્પ્રજાનાતિ । ભવાનાહ- નાનુસ્મરેત્પઞ્ચ વિષયાનિતિ । પ્રાકૃતો જનો મોહાદભૂતસ્મૃત્યા પૂર્વગૃહીતં નિયતલક્ષણં પશ્ચાન્નિરુદ્ધમપિ ઉત્પદ્યમાન[મિવા]નુસ્મરતિ । સ્મૃતિધર્મશ્ચ તથૈવ સ્યાત્ । ન તુ શશશૃઙ્ગાદિસમાના સ્યાત્ । અષ્ટાદશમૌપવિચારાઃ પુનરેવમ્ । પ્રત્યુત્પન્નગૃહીતં રૂપં નિરુદ્ધાતીતમપિ તત્સ્મૃતિરનુવર્તતે । ભવાનાહ- ન કીર્તયેત્- અહં ધ્યાનસમાધિં લબ્ધવાનિતિ । તં સમાધિં [પૂર્વં] પ્રત્યુત્પન્ને ઽલભત । અનુસ્મરણબલાદ્વદતિ- અહં લબ્ધવાનિતિ । ભવાન્ બ્રવીતિ- અધિચિત્તમધિવેદનઞ્ચ ભાવના ન ભવેત્ ઇતિ । ચિત્તં દ્વિધાક્ષણિકમાનુબન્ધિકમિતિ । પ્રત્યુત્પન્નં ચિત્તં પ્રયુજ્યાનુબન્ધિકં ચિત્તં ભાવયતિ । ન ત્વનુસ્મૃતો વર્તતે । ભવાનવોચત્- ચત્વારિ સમ્યક્પ્રધાનાનિ નાભ્યસ્યેદિતિ । અનાગતાકુશલધર્માણાં નિદાનમપસારયતિ । અનાગતકુશલધર્માણાં નિદાનમુત્પાદયતિ । ભવાનાહ- તદા તથાગતો ઽસન્ સ્યાદિતિ । તથાગતઃ પરિનિર્વૃતલક્ષણઃ । [અતીતે] ઽધ્વનિ દૃષ્ટો ઽપિ [પ્રત્યુત્પન્ને] ( સ્સ્સ્_74 ) અસ્તિ નાસ્તીતિ ન પરિગૃહ્યતે । સ પરિનિર્વાય પારગતઃ ખલુ । સત્ત્વાશ્ચ શરણીકુર્વન્તિ યથા લૌકિકાઃ પિતરાવારાધયન્તિ । ઉક્તઞ્ચ ભવતા- સૂદીર્ઘમલ્પકાલં વા શીલાભ્યાસશ્ચ ન સ્યાદિતિ । ન હિ કાલતઃ શીલં વિશિષ્યતે । કસ્માત્ । ન હિ કાલો દ્રવ્યમ્ । ધર્માણામુત્પત્તિવ્યયસમવાયમાત્રં કાલો ઽસ્તીત્યુચ્યતે । તસ્માદ્ભવતોક્તા હેતવઃ સર્વે ઽયુક્તાઃ ॥
અધ્વદ્વયનાસ્તિતાવર્ગો દ્વાવિંશઃ ।
23 સર્વધર્મસદસત્તાવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- કેચિદ્વદન્તિ સર્વે ધર્માઃ સન્તીતિ । કેચિદ્વદન્તિ- સર્વે ધર્મા ન સન્તીતિ ।
(પૃ) કેન કારણેન અસ્તીતિ વદન્તિ । કેન કારણેન નાસ્તીતિ । (ઉ) અસ્તીતિ । ભગવાનાહ- સર્વં સર્વમિતિ બ્રાહ્મણ યાવદેવ દ્વાદશાયતનાનિ । સર્વમસ્તિ [બ્રાહ્મણ] ઇતિ । પૃથિવ્યાદીનિ દ્રવ્યાણિ સંખ્યાદયો ગુણાઃ ઉત્ક્ષેપણાવક્ષેપણાદિકં કર્મ । સામાન્યવિશેષસમવાયાદયો ધર્માઃ । મૂલપ્રકૃત્યાદયઃ । લોકે ચ શશવિષાણકૂર્મરોમાહિપાદલવણગન્ધવાયુરૂપાદયો ન સન્તિ । ઉક્તં હિ ભગવતા સૂત્રે-
આકાશે [ચ] પદં નાસ્તિ શ્રમણો નાસ્તિ બાહ્યતઃ ।
પ્રપઞ્ચાભિરતા લોકા નિષ્પ્રપઞ્ચાસ્તથાગતાઃ ॥ ઇતિ
અનુભવવશાદ્ધર્માઃ સન્તીત્યુચ્યન્તે । યથા દ્રવ્યાદયઃ ષટ્પદાર્થાસ્સન્તિ ઔલૂક્યાનામ્ । પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ સન્તિ સાંખ્યાનામ્ । ષોડશ પદાર્થાઃ સન્તિ નયસોમાનામ્ ।
યદિ વસ્તુસાધની યુક્તિરસ્તિ । તદા અસ્તીત્યુચ્યતે । યથા દ્વાદશાયતનાનિ । ભગવતઃ શાસન ઉપાયતયા સર્વમસ્તીતિ વા સર્વં નાસ્તીતિ વોચ્યતે । ન તુ પરમાર્થતઃ । કસ્માત્ । અસ્તીતિ વ્યવસ્થાયાં શાશ્વતાન્તપાતઃ । નાસ્તીતિ વ્યવસ્થાયામુચ્છેદાન્તપાતઃ । અનયોરન્તયોર્વર્જનમેવાર્યા મધ્યમા પતિપત્ ॥
સર્વધર્મસદસત્તાવર્ગસ્ત્રયોવિંશઃ ।
24 અન્તરાભવાસ્તિતાવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- કેચિદ્વદન્તિ- અસ્ત્યન્તરાભવ ઇતિ । કેચિદ્વદન્તિ નાસ્તીતિ । (પૃ) કેન કારણેનાસ્તીતિ વદન્તિ । કેન કારણેન નાસ્તીતિ । (ઉ) અસ્ત્યન્તરાભવઃ । આશ્વલાયનસૂત્રે હિ ભગવાનાહ- યદા પિતરૌ સન્નિપતિતૌ ભવતઃ । ગન્ધર્વશ્ચ પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે અસ્ત્યન્તરાભવ ઇતિ । વત્સસૂત્રઞ્ચાહ- યસ્મિન્ સમયે સત્ત્વ ઇમં કાયં નિક્ષિપતિ પુનશ્ચિત્તોત્પાદનકાયમનુપાદાનો ભવતિ । અસ્મિન્નન્તરાલે [ભવં] ઉપાદાનપ્રત્યયં વદામિ । અયમન્તરા ભવ ઇતિ । સપ્તસત્પુરુષેષુ અસ્ત્યન્તરાપરિનિર્વાયી । ઉક્તઞ્ચસૂત્રે- વ્યવકીર્ણં કર્માભિસંસ્કૃત્ય વ્યવકીર્ણં કાયમુપાદાય વ્યવકીર્ણે લોક ઉત્પદ્યતે । જ્ઞાતવ્યમસ્ત્યન્તરાભવ ઇતિ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- ચત્વારો ભવાઃ પૂર્વકાલભવો મરણભવો ઽન્તરાભવ ઉપપત્તિભવ ઇતિ । આહ ચ- સપ્તભવાઃ- પઞ્ચગતયઃ ( સ્સ્સ્_76 ) કર્મભવો ઽન્તરાભવ ઇતિ । આહ ચ- યમરાજો ઽન્તરાભવે પાપિનઃ સન્તર્જ્ય વ્યત્યસ્તં પાતયન્તિ । ઇતિ । તથાગતો ઽન્તરાભવમુપાદાય સત્ત્વાનાં પૂર્વનિવાસં પ્રજાનાતિ અયં સત્ત્વો ઽસ્મિન્ ઉપપત્તિસ્થાન ઉત્પદ્યતે સ સત્ત્વસ્તસ્મિન્નુપપત્તિસ્થાન ઇતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- દિવ્યેન ચક્ષુષા પશ્યતિ સત્ત્વાન્ ચ્યવમાનાનુપપદ્યમાનાંશ્ચેતિ । કિઞ્ચાહ- સત્ત્વો [અન્તરા]ભવસન્તત્યા અસ્માલ્લોકાત્પરલોકં સઙ્ક્રામતિ । ઇતિ । લૌકિકા અપિ અસ્ત્યન્તરાભવ ઇતિ શ્રદ્ધધાના વદન્તિમ્રિયમાણસ્ય સૂક્ષ્માણિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ અસ્માદ્ભવાત્ [ભવાન્તરં] ક્રામન્તિ ઇતિ । સત્યન્તરાભવે પરલોકઃ । અસત્યન્તરાભવે નાસ્તિ પરલોકઃ । યદિ નાસ્ત્યન્તરાભવઃ, ઇમં કાયં વિસૃજ્ય પરકાયમનુપાદાનસ્યાન્તરા વ્યુચ્છેદઃ સ્યાત્ । અતો જ્ઞાયતે ઽસ્ત્યન્તરાભવ ઇતિ ॥
અન્તરાભવાસ્તિતાવર્ગશ્ચતુર્વિંશઃ ।
25 અન્તરાભવનાસ્તિતાવર્ગ

કેચિદ્વદન્તિ- નાસ્ત્યન્તરાભવ ઇતિ । યદ્યપ્યુક્તં ભવતા- આશ્વલાયનસૂત્ર ઉક્તમ્ અસ્ત્યન્તરાભવ ઇતિ । તન્ન યુક્તમ્ । કસ્માત્ । યદ્યાર્યા ન જાનન્તિ- અયં કઃ કુત આગત ઇતિ । તદા નાસ્ત્યન્તરાભવઃ । યદ્યસ્તિ કસ્માન્ન જાનન્તિ । ભવાનાહ- વત્સસૂત્ર ઉક્તમિતિ । ઇદમયુક્તમ્ । કુતઃ । સૂત્રે ઽસ્મિન્ પ્રશ્નો ઽન્યઃ પ્રતિવચનઞ્ચાન્યત્ । અનેન બ્રાહ્મણેન કલ્પિતમ્- અન્યઃ કાયો ઽન્યો જીવ ઇતિ । અત એવં પ્રતિવક્તિ- સન્ત્યન્તરાભવે પઞ્ચસ્કન્ધા ઇતિ । ભવાનાહ- અસ્ત્યન્તરાપરિનિર્વાયીતિ । સ કામરૂપધાત્વોરન્તરા કાયમુપાદાય તત્ર પરિનિર્વૃત ઇતિ અન્તરાપરિનિર્વાયી । કસ્માત્ । યથોક્તં સૂત્રે- કશ્ચિન્મ્રિયમાણઃ કુત્ર ગચ્છતિ કુત્રોત્પદ્યતે કુત્ર તિષ્ઠતિ ઇતીદમેકાર્થકમ્ । ભવાનાહ- વ્યવકીર્ણં કાયમુપાદાય વ્યવકીર્ણે લોક ઉત્પદ્યત ઇતિ । કાયમુપાદાયેતિ વચનં લોક ઉત્પદ્યત ઇતિ ચેદમેકાર્થકમ્ । ચત્વારો ભવાઃ સપ્ત ભવા ઇતિ ચ ભવદુક્તં સૂત્રમયુક્તમ્ । ધર્મલક્ષણાનનુગમાત્ । ભવદુક્તં યમરાજસન્તર્જનમુપપત્તિભવે ભવતિ નાન્તરાભવે । ભવાનાહ- તથાગતો ઽન્તરાભવમુપાદાય ( સ્સ્સ્_77 ) પૂર્વનિવાસં પ્રજાનાતીતિ । તદયુક્તમ્ । આર્યજ્ઞાનબલં હિ તત્ । અસન્તમનાગતમપિ સ્મૃત્યા પ્રજાનાતિ । ભવાનાહ- દિવ્યેન ચક્ષુષા પશ્યતિ મ્રિયમાણાનુપપદ્યમાનાનિતિ । ઉત્પિત્સુઃ સ ઉપપદ્યમાન ઇત્યુચ્યતે । મરણોન્મુખશ્ચ ચ્યવમાનઃ । નત્વન્તરાભવગતઃ । ભવાનાહ- સત્ત્વો ભવસન્તત્યા અસ્માલ્લોકાત્પરલોકં સઙ્ક્રામતીતિ । પરલોકાસ્તિત્વપ્રદર્શનાય તાદૃશં વચનં ન ત્વન્તરાભવાસ્તિત્વપ્રકાશનાય । ભવાનાહ- મ્રિયમાણસ્ય સૂક્ષ્માણિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ભવાન્તરં ક્રામન્તીતિ । કૌકિકાનામુપલભ્યમશ્રદ્ધેયમ્ । ન તદ્ધેતુરુપયુજ્યતે । ભવાનાહ- યદિ નાસ્ત્યન્તરાભવઃ અન્તરાવ્યુચ્છેદઃ સ્યાદિતિ । કર્મબલાદયમત્રોત્પદ્યતે યથા અતીતમનાગતમનનુવૃત્તમપિ સંસ્મરતિ । અતો નાસ્ત્યન્તરાભવઃ ।
પૂર્વનિવાસજ્ઞાન ઉક્તં જાનાતિ અયં પુરુષો ઽસ્મિંલ્લોકે મૃતસ્તસ્મિંલ્લોક ઉત્પદ્યત ઇતિ ન તૂક્તમ્ અન્તરાભવે તિષ્ઠતીતિ । તથાગત આહ- ત્રિવિધં કર્મ દૃષ્ટવિપાકમુપપત્તિવિપાકમૂર્ધ્વવિપાકમિતિ । ન ત્વાહ- અન્તરાભવવિપાકં કર્મેતિ । યદ્યન્તરાભવે સ્પર્શો ઽસ્તિ । સ એવોપપત્તિભવ ઇત્યુચ્યતે । યદિ ન સ્પૃશતિ, સ્પર્શવિહીનઃ । સ્પર્શવિહીનત્વાદ્વેદનાદયો ઽપિ ન સન્તિ । તાદૃશં પુનઃ કુત્રાસ્તિ । યઃ સત્ત્વો ઽન્તરાભવરૂપમુપાદત્તે સ એવોપપત્તિં વેદયતે । યથોક્તં સૂત્રે- યદિમં કાયં નિક્ષિપન્ કાયાન્તરમુપાદત્તે તદહં વદામિ ઉપપત્તિરિતિ । યદિ ન કાયમુપાદત્તે । તદા નાસ્ત્યન્તરાભવઃ । યદ્યન્તરાભવે ચ્યુતિઃ । ઉપપત્તિરેવ સા । કુતઃ । પૂર્વમુત્પદ્યન્નસ્ય પશ્ચાદવશ્યં ચ્યુતેઃ । યદિ નાસ્તિ ચ્યુતિઃ । નિત્યો ભવેત્ । કર્મબલાચ્ચોપપત્તિરિતિ કિમન્તરાભવેન । યદ્યન્તરાભવ કર્મતઃ સિદ્ધઃ । સ એવોપપત્તિભવઃ । યથોચ્યતે- કર્મપ્રત્યયા જાતિરિતિ । યન્ન કર્મતઃ સિદ્ધમ્ । કેન ભવો ઽસ્તિ । તત્પ્રતિવક્તવ્યમ્ ।
ઉચ્યતે । ઉપપત્તિવિશેષમેવાન્તરાભવં વદામઃ । અતો નાસ્તિ યથોક્તદોષઃ । અન્તરાભવ ઉત્પન્નસ્યાપ્યસ્ય ઉપપત્તિભવાન્તરયોગો ભવતિ । યતઃ કલલે વિજ્ઞાનમુપસઙ્ક્રામતિ । અયમન્તરાભવ ઇત્યુચ્યતે ।
અત્ર દૂષણમાહ । કર્મબલાદુપસઙ્ક્રામતિ । કિમન્તરાભવવિકલ્પેન । ચિત્તં ન કુત્રચિદુપસઙ્ક્રામતિ । કર્મપ્રત્યયાત્તુ અસ્મિંલ્લોકે નિરુદ્ધં તત્રોત્પદ્યતે । નહિ પ્રત્યક્ષં દૃશ્યતે ચિત્તં સન્તત્યોત્પદ્યત ઇતિ । યથા પાદે વિદ્ધસ્ય શિરસિ વેદનાનુભૂયતે । ન તત્ર પાદે સ્થિતં ( સ્સ્સ્_78 ) વિજ્ઞાનં ભવપ્રત્યયં શિરસિ સઙ્ક્રામતિ । અતો સન્નિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટપ્રત્યયગણસામગ્ર્ય તુ ચિતતુત્પદ્યતે । અતો ઽસ્ત્યન્તરાભવ ઇતિ ન કલ્પના કાર્યા ॥
અન્તરાભવનાસ્તિત્વવર્ગઃ પઞ્ચવિંશઃ ।
26 અનુપૂર્વવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ । કેચિદ્વદન્તિ ચતુર્ણાં સત્યાનામનુપૂર્વેણાભિસમય ઇતિ । કેચિદ્વદન્તિ એકક્ષણેનેતિ । (પૃ) કેન કારણેનોચ્યતે અનુપૂર્વેણાભિસમયઃ, કેન કારણેન એકક્ષણેનાભિસમય ઇતિ । (ઉ) અનુપૂર્વેણાભિસમયઃ । યથોક્તં સૂત્રે લોકસ્ય સમુદયં પશ્યતો નાસ્તિતાદૃષ્ટિર્ન ભવતિ । લોકસ્ય નિરોધં પશ્યતો ઽસ્તિતાદૃષ્ટિર્ન ભવતિ ઇતિ । અતો જ્ઞાતવ્યં નિરોધસમુદયયોર્લક્ષણં પ્રત્યેકં પૃથગિતિ । યઃ પ્રજાનાતિ- યત્સમુદયલક્ષણં તત્સર્વં નિરોધલક્ષણમિતિ । તસ્ય વિરજં વીતમલં ધર્મચક્ષુર્ભવતિ । આહ ચ-

અનુપૂર્વેણ મેધાવી સ્તોકં સ્તોકં ક્ષણે ક્ષણે ।
કર્મારો રેજતસ્યેવ નિર્ધમેન્મલમાત્મનઃ ॥ ઇતિ ॥
આસ્રવક્ષયસૂત્રમાહ જાનતઃ પશ્યતઃ આસ્રવાણાં ક્ષયો ભવતિ ઇતિ । પ્રતિપત્તુપ્રતિદિનં ક્ષીયમાણં સ્વયમજાનતો ઽપિ સદા ભાવિતત્વાત્ આસ્રવાણાં ક્ષયો ભવતિ । ( સ્સ્સ્_79 ) ભગવાનાહ સત્યેષુ ઉદપદ્યત ચક્ષુઃ જ્ઞાનં વિદ્યા પ્રજ્ઞા ઇતિ । કામધાતુકદુઃખે દ્વૌ [ક્ષણૌ] રૂપારૂપ્યધાતક [દુઃખે] ચ દ્વૌ । તથા સમુદાયદાવપિ । સૂત્રે ચ ભગવાન્ કણ્ઠત આહ અનુપૂર્વેણ સત્યાભિસમય ઇતિ । યથા પુરુષઃ શ્રેણિમારુહ્ય ઉપર્યારોહતિ । ઇત્યાદિસૂત્રાત્ જ્ઞાયતે ચતુસ્સત્યાનિ નૈકકાલિકાનિ ઇતિ । ક્લેશાનાઞ્ચ ચતુસ્સત્યેષુ ચતુર્ધા મિથ્યાચારા ભવન્તિ યદુત નાસ્તિ દુખં, નાસ્તિ સમુદયઃ, નાસ્તિ નિરોધઃ, નાસ્તિ માર્ગઃ ઇતિ । અનાસ્રવજ્ઞાનસ્યાપિ અનુપૂર્વેણ ચતુર્ધા સમ્યગાચારાઃ સ્યુઃ । યોગી ચ ચિત્તં સમાધાય ઇદં દુઃખં અયં દુઃખનિરોધ ઇયં દુઃખનિગામિની પતિપત્ ઇતિ વિકલ્પયેત્ । યદ્યેકસ્મિન્ ચિત્તે સ્યાત્ કથમેવમનુપૂર્વેણ સમાધિવિકલ્પો ભવેત્ । અતો જ્ઞાયતે અનુપૂર્વેણાભિસમયો નૈકક્ષણેનેતિ ।
અનુપૂર્વવર્ગઃ ષડ્વિંશઃ ।
27 એકક્ષણવર્ગઃ
કેચિદાહુઃ ચતુર્ણાં સત્યાનામભિસમયો નાનુપૂર્વેણેતિ । ભવાનાહ લોકસ્ય સમુદયં પશ્યતો નસ્તિતાદૃષ્ટિર્ન ભવતિ । લોકસ્ય નિરોધં પશ્યતો અસ્તિતાદૃષ્ટિર્ન ભવતીતિ । તદા સ્વમતં વિનશ્યેત્ । તથા ચેત્ ષોડશભિઃ ચિત્તક્ષણૈઃ દ્વાદશભિરાકારૈશ્ચ માર્ગો લભ્યત ઇતિ ન સ્યાત્ । ભવતોક્તં યત્સમુદયલક્ષણં સર્વં તન્નિરોધલક્ષણમિતિ પ્રજાનતો ધર્મચક્ષુર્ભવતીતિ । તથા ચેત્ ચિત્તદ્વયેન માર્ગલાભઃ સ્યાત્- અદ્યં સમુદયચિત્તં દ્વિતીયં નિરોધચિત્તં ઇતિ । ન ત્વૈતદ્યુક્તમ્ । ભવાનાહ અનુપૂર્વેણ મેધાવી સ્તોકં સ્તોકં ક્ષણે ક્ષણે । ....નિર્ધમેન્મલમાત્મન ઇતિ [અનેનાપિ] ન સ્યાત્ ષોડશમાત્રૈશ્ચિત્તક્ષણૈરિતિ । ભવતોક્તં આસ્રવક્ષયસૂત્રમાહ રૂપાદીન્ જાનતઃ પશ્યતઃ આસ્રવાનાં ક્ષયો ભવતીતિ । એવઞ્ચાપ્રમાણચિત્તાનિ સ્યુઃ ન તુ ષોડશચિત્તમાત્રાણિ । ભવતોક્તં- ચક્ષુર્જ્ઞાનં વિદ્યા પ્રજ્ઞેતિ । ભગવાન્ સ્વયં બ્રવીતિ ચતુર્ષુ સત્યેષુ જ્ઞાનં ચક્ષુર્વિદ્યા પ્રજ્ઞોદપદ્યતેતિ ન બ્રવીતિ અનુપૂર્વેણ ષોડશચિત્તક્ષણાનિ ભવન્તીતિ । ( સ્સ્સ્_80 ) ભવતોક્તં ભગવાન્ કણ્ઠેનાહ- અનુપૂર્વેણ સત્યભિસમયઃ શ્રેણ્યારોહણવત્ ઇતિ । નાધીતમિદં સૂત્રમસ્માભિઃ । સત્ત્વે ઽપિ નિરાકર્તવ્યમેવ । ધર્મલક્ષણાનનુગમાત્ । ભવતોક્તં ચતુર્ધા મિથ્યાચારા ભવન્તીતિ । પઞ્ચસ્કન્ધાદાવપિ મિથ્યાચારાઃ સ્યુઃ । યાન્ મિથ્યાચારાનનુસૃત્ય સર્વં જ્ઞાનમુત્પદ્યેત । એવં ચ ષોડશભિરેવ ચિત્તક્ષણૈર્માર્ગલાભ ઇતિ ન સ્યાત્ । ભવાનાહ સમાધ્યા વિકલ્પયેદિતિ । રૂપાદાવપિ તથા વિકલ્પયેત્ । અતો ન ષોડશૈવ ચિત્તક્ષણાઃ સ્યુઃ ।
[યોગિનો] ન [નાના]સત્યાનિ ભવન્તિ કિન્તુ એકમેવ સત્યં ભવતિ યદુત દુઃખનિરોધદર્શનમાદ્યાભિસમ્બોધિ નામકમ્ । દૃશ્યધર્માદીનાં પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાત્ યોગી ઊષ્મગતાદિધર્માનુપૂર્વેણ ચરમનિરોધસત્યરૂપં સત્યં પશ્યતિ । નિરોધસત્યદર્શનાન્માર્ગલાભૈત્યાખ્યાયતે ।
એકક્ષણ સપ્તવિંશઃ ।
28 પરિહાણવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- કેચિદ્વદન્તિ અર્હન્ પરિહીયતે । કેચિદ્વદન્તિ ન પરિહીયત ઇતિ । (પૃ) કેન કારણેન પરિહીયતે કેન કારણેન ન પરિહીયતે । (ઉ) પરિહીયત ઇતિ । યથોક્તં સૂત્રે- પઞ્ચ હેતવઃ પઞ્ચ પ્રત્યયાઃ સમયવિમુક્તસ્યાર્હતઃ પરિહાણાય સંવર્તન્તે । કતમે પઞ્ચ । કર્મપ્રસૃતો ભવતિ । ભાષ્યપ્રસૃતો ભવતિ । અધિકરણપ્રસૃતો ભવતિ । દીર્ઘચારિકાયોગમનુયુક્તો ભવતિ । દીર્ઘેણ રોગજાતેન સ્પૃષ્ટો ભવતિ । ઇતિ । આહ ચ સૂત્રમ્ દ્વિવિધો ઽર્હન્ પરિહાણલક્ષણો ઽપરિહાણલક્ષણ ઇતિ । અપિ ચોક્તં સૂત્રે યદ્યમુકો ભિક્ષુઃ વિમુક્તિમુખાત્ પરિહીયતે તદિદં સ્થાનં વિદ્યતે ઇતિ । અપિ ચોક્તં સૂત્રે-
કુમ્ભોપમં કાયમિદં વિદિત્વા નગરોપમં ચિત્તમિદં સ્થાપયેત્ ।
યુધ્યેત મારં પ્રજ્ઞાયુધેન જિતઞ્ચ રક્ષેદનિવેશનઃ સ્યાત્ ॥ ઇતિ ।
અપરિહીનસ્ય જિતરક્ષણં ન સ્યાત્ । જ્ઞાનઞ્ચ દ્વિવિધં- ક્ષયજ્ઞાનમનુત્પાદજ્ઞાનમિતિ । ક્ષયજ્ઞાનવાન્ ન પુનરુત્પદ્યતે । કિમનુત્પાદજ્ઞાનેન । ઉદાયિનો યા નિરોધસમાપત્તિ દુર્લભા । સ એવ પરિહાણહેતુઃ । સ પરિહીનો ઽપિ રૂપધાતાવ(વુ)દપદ્યત ઇત્યાદિભિઃ કારણૈઃ જ્ઞાતવ્યં પરિહીયત ઇતિ ।
પરિહાણવર્ગ અષ્ટાવિંશઃ ।
29 અપરિહાણવર્ગઃ
કેચિદ્વદન્તિ આર્યમાર્ગાન્ન પરિહીયતે ધ્યાનસમાધેઃ પરં પરિહીયત ઇતિ । (પૃ) તથા ચેત્ અર્હન્ દ્વિવિધો ન સ્યાત્ । અસ્તિ ખલુ પરિહાણલક્ષણઃ । સર્વેષામર્હતાં ધ્યાનસમાધિભ્યઃ પરિહાણમસ્ત્યેવ । (ઉ) ધ્યાનસમાધિપરિહીણસ્ય વશિતાબલમસ્તિ ન તુ સર્વેષામર્હતામ્ । (પૃ) ન યુજ્યતે । યથા ગૌધિકો ભિક્ષુઃ ષડ્વારં [ચેતોવિમુક્તેઃ] પરિહીણઃ અસિના આત્માનં જઘાન । યદિ ધ્યાનસમાધેઃ પ્રહીણઃ, નાત્માનં હન્યાત્ । તથાગતાશાસને હિ વિમુક્તિઃ પ્રધાના ન સમાધિઃ । (ઉ) સ ઇમં ધ્યાનસમાધિમવલમ્બ્યાર્હન્માર્ગં સ્પૃશેત્ । તસ્માત્ સમાધેઃ ચ્યુતસ્યાનાસ્રવં ચ્યવતે ન તુ અનાસ્રવાત્પરિહીયતે । કસ્માત્ । યથાહ ગાથા-
ક્ષીણં પુરાણં ન નવો ઽસ્તિ સમ્ભવો વિરક્તચિત્તા આયતિકે ભવે ચ ।
તે ક્ષીણબીજા અવિરુઢચ્છન્દા નિર્વાન્તિ ધીરા યથાયં પ્રદીપઃ ॥ ઇતિ ।
કિઞ્ચાહ-
શૈલો યથા ચૈકઘનો વાતેન ન સમીર્યતે ।
એવં નિન્દાપ્રશંસાસુ ન સમિઞ્જન્તિ પણ્ડિતાઃ । ઇતિ ।
અપિ ચોક્તં સૂત્રે- તૃષ્ણા તૃષ્ણાજનનીત્યાદિ । તૃષ્ણામૂલમર્હતો ઽત્યન્તમુન્મૂલિતમ્ । કુતઃ પ્રવર્તેત સંયોજનમ્ । આહ ચ- આર્યો ઽત્યન્તપરિક્ષીણાન્તઃ કૃતકરણીય ઇતિ । કિઞ્ચાહ- આર્યસ્ય ક્ષીયમાણઃ સમુદયો ન પુનર્ભવતિ । પ્રદલિતં વિજ્ઞાનં ન [પુનઃ] ભવતિ ( સ્સ્સ્_82 ) ઇત્યાદિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ કામદ્વેષમોહાઃ પ્રવર્તન્તે । અર્હતો ઽત્યન્તપરિક્ષીણાવિદ્યા । [તસ્ય] કથં સંયોજનાનિ પ્રવર્તન્તે । ઇતિ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- યે શૈક્ષા નિર્વાણમાર્ગં પર્યેષન્તે । અહં વદામિ તૈરપ્રમત્તૈર્ભવિતવ્યમિતિ । યેષામાસ્રવાઃ ક્ષીણાઃ ન તેષાં પુનરાસ્રવા ભવન્તિ । અતો નાસ્તિ પરિહાણિઃ । કિઞ્ચાહ- વિદ્વાન કુશલભાવનઃ કુશલવાક્ કુશલકાયકર્માન્તઃ કરણીયાન્ન ચ્યવત ઇતિ । અપિ ચાહ-
અપ્રમાદરતો ભિક્ષુઃ પ્રમાદે ભયકોવિદઃ ।
અભવ્યઃ પરિહાણાય નિર્વાણસ્યૈવ સન્તિકે ॥ ઇતિ ।
ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે-
મૃગા વનાશ્રયા એવ વિહગા ગગનાશ્રયાઃ ।
પ્રવિવેકપરો ધર્મઃ સજ્જનાઃ શમનિશ્રિતાઃ ॥ ઇતિ

ત્રીણિ નિદાનાનિ સંયોજનાનાં સમુત્પાદાય અપ્રહીણચ્છન્દરાગઃ, છન્દરાગસ્થાનીયસ્યોપસ્થાનં, તત્ર મિથ્યામનસ્કારસમુત્પાદઃ । અર્હતઃ છન્દરાગઃ પ્રહીણઃ । છન્દરાગસ્થાનીયસ્યો [પસ્થિતા]વપિ ન મિથ્યામનસ્કારઃ સમુદ્યતે । અતઃ સંયોજનાનિ નોત્પાદયતિ । આહ ચ- ધર્માન્ મિથ્યાભાવયતો ભિક્ષોસ્ત્રય આસ્રવાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ ઇતિ । અર્હન્ પુનર્ન મિથ્યાભાવયતીતિ ન ત આસ્રવાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ ઇતિ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- ય આર્યપ્રજ્ઞયા પ્રજાનાતિ ન સ પરિહીયતે । યથા સ્રોતઆપત્તિફલમપરિહીણમ્ ઇતિ । કીઞ્ચાર્હન્ તિસ્રો વેદનાઃ સમ્યક્ પ્રજાનાતિ [તાસા]મુત્પાદલક્ષણં નિરોધલક્ષણમાસ્વાદલક્ષણં માર્ગલક્ષણં નિસ્સરણલક્ષણઞ્ચેત્યતો નોત્પાદયતિ સંયોજનમ્ । કિઞ્ચાહ- યો ભિક્ષુઃ શીલસમાધિપ્રજ્ઞાખ્યૈ સ્ત્રિભિર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતઃ સ ન પરિહીયતે । ઇતિ । અર્હત ઉત્પન્નં સંયોજનં પ્રહીણમ્ । અનાગતઞ્ચ નોત્પાદયતિ । યથોક્તં સૂત્રે- સત્યવિહારી આર્યો નૈવ પરિહીયત ઇતિ । અર્હન્ ( સ્સ્સ્_83 ) સાક્ષાત્કૃતચતુસ્સત્યઃ ક્ષીણાસ્રવ ઇત્યતઃ સત્યવિહારીત્યુચ્યતે । કિઞ્ચાહ- સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ અપરિહાણીયા ધર્મા ઇતિ । અર્હતઃ સપ્તબોધ્યઙ્ગસમ્પન્નત્વાત્ ન પરિહાણિર્ભવતિ । કિઞ્ચાર્હન્ અકોપ્યાં [ચેતો]વિમુક્તિં સાક્ષાત્કૃતત્વાન્ ઇત્યતો ન પરિહીયતે । અર્હન્ તથાગતશાસને સારમર્થં પ્રતિલબ્ધવાન્ યદુતાકોપ્યા ચેતોવિમુક્તિઃ । કસ્યચિત્ કરચ્છેદવત્ તત્સ્મરણે ઽસ્મરણે ચ સદા કરચ્છેદો ઽસ્ત્યેવ । તથા અર્હતઃ પ્રહીણં સંયોજનમ્ । તત્સમરણે ઽસ્મરણે ચ સદા પ્રહાણમસ્ત્યેવ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- શ્રદ્ધાદિનામિન્દ્રિયાણાં તીક્ષ્ણત્વાત્ અર્હન્ ભવતિ ઇતિ । તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ કદાપિ ન પરિહીયતે । અનુત્તમતૃષ્ણાપ્રહાણધર્મકુશલસ્યાર્હતશ્ચિત્તં સમ્યગ્વિમુચ્યતે ઽત્યન્તં ક્ષીયતે । તદ્યથા દહનો ઽદગ્ધં દહતિ દગ્ધ્વા ચ નપુનસ્તત્ર પ્રત્યાવર્તતે । એવં ભિક્ષુઃ એકા દશભિર્ધર્મૈઃ સમન્વાગત ઇત્યતો ન કદાપિ પરિહીયતે ।
(પૃ) દ્વિવિધો ઽર્હન્ ઇતિ ભવતોદાહૃતસૂત્રમાહ- અસ્તિ અપરિહાણ[લક્ષણ] ઇતિ । (ઉ) ઇદં સામાન્યત ઉક્તમ્ । શૈક્ષેરપ્રમત્તૈર્ભવિતવ્યમિતિ અર્હન્તમનપેક્ષ્ય, ન તુ વિશેષત ઉક્તમ્ અપરિહાણલક્ષણો ઽસ્તીતિ । ભગવનાહ ગાથામ્-
જિનશ્ચેત્ પુનરુત્પન્નઃ સ્યાત્ ઉચ્યતે ન તુ સો જિનઃ
જિનો ભૂત્વા ન જાયેત્ તાત્વિકઃ સ જિનો મતઃ ॥ ઇતિ ।
યો ઽર્હન્ પુનઃ ક્લેશાનુત્પાદયતિ ન સ જિનો ભવેત્ । અર્હતઃ ક્ષીણજાતિત્વાત્ ન પુનઃ કાયો વેદ્યતે । ભવતઃ સૂત્રં યદ્યપ્યાહ- અર્હન્ પરિહાણધર્મા પુનઃ પરિહીયેત ઇતિ । તથા ચેત્ અપરિહાણધર્માપિ સ્યાત્ । યો ભિક્ષુસ્તથેન્દ્રિયાણિ કરોતિ યથા નોત્પદ્યતે, સો ઽર્હન્ ભવતિ । અતો ન પરિહીયતે ।
અપરિહાણવર્ગ એકોનત્રિંશઃ ।
30 ચિત્તસ્વભાવવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- કેચિદ્વદન્તિ ચિત્તં પ્રકૃતિપરિશુદ્ધમાગન્તુકમલૈરપરિશુદ્ધમિતિ । કેચિદ્વદન્તિ ન તથેતિ ।
(પૃ) કેન કારણેન વદન્તિ પ્રકૃતિપરિશુદ્ધમિતિ । કેન કારણેન વદન્તિ ન તથેતિ । (ઉ) ન તથેતિ । ન ચિત્તં પ્રકૃતિપરિશુદ્ધમાગન્તુકમલૈપરિશુદ્ધમ્ । કુતઃ । ક્લેશા હિ સદા ચિત્તેન સહ સંપ્રયોગજાઃ । નાગન્તુકલક્ષણાઃ । ચિત્તઞ્ચ ત્રિવિધમ્- કુશલમકુશલમવ્યાકૃતમિતિ । કુશલમવ્યાકૃતઞ્ચ ચિત્તમમલમ્ । અકુશલચિત્તં પ્રકૃતિતો ઽપરિશુદ્ધમ્ । નાગન્તુકતયા । ઇદઞ્ચ ચિત્તં પ્રતિક્ષણમુત્પન્નવિનાશિ ક્લેશાનપેક્ષમ્ । યઃ ક્લેશઃ સહજો ભવતિ ન સ આગન્તુક ઇત્યુચ્યતે ।
(પૃ) ચિત્તં રૂપાદિમાત્રમનુભૂય તતો નિમિત્તં ગૃહ્ણાતિ । નિમિત્તજાઃ ક્લેશાઃ ચિત્તસ્ય મલં કુર્વન્તિ । અતઃ પ્રકૃતિપરિશુદ્ધમિત્યુચ્યતે । (ઉ) ન યુક્તમિદમ્ । ચિત્તમિદં તત્કાલ એવ નિરુદ્ધં ન મલનિમિત્તવત્ ભવતિ । ચિત્તં તત્કાલ એવ વિનષ્ટં કેન મલેન લિપ્યતે । (પૃ) ન પ્રતિક્ષણવિનાશિ ચિત્તમિત્યત એવં વદામિ । [કિન્તુ] સન્તન્યમાનં ચિત્તમિત્યતો મલિનમિતિ વદામિ । (ઉ) ચિત્તસન્તાનો ઽયં લોકસત્યતો ઽસ્તિ ન પરમાર્થતઃ । [પરમાર્થતસ્તુ] અયમનિર્વાચ્યઃ ।
લોકસત્યતો ઽપિ સન્તિ બહવો દોષાઃ । ચિત્તમુત્પન્નવિનાશિ । અનુત્પન્નસ્યાનભિનિર્વૃત્તસ્ય કથં સન્તતિઃ । અતો ન ચિત્તં પ્રકૃતિતઃ પરિશુદ્ધમાગન્તુકમલૈપરિશુદ્ધકમ્ । કિન્તુ તથાગતઃ ચિત્તં નિત્યં સ્થાયીતિ વદતાં સત્ત્વાનાં કૃત આહ આગન્તુકમલક્લિષ્ટં સત્ ચિત્તમપરિશુદ્ધમિતિ । કિઞ્ચ કુસીદસત્ત્વા યે શૃણ્વન્તિ ચિત્તં પ્રકૃતિતો ઽપરિશુદ્ધમિતિ । તે વદેયુઃ પ્રકૃતિઃ ન પ્રતિકાર્યેતિ । ન તે ચિત્તવ્યવદાનમારભેરન્ ઇત્યતઃ તથાગત આહ પ્રકૃતિપરિશુદ્ધમિતિ ॥
ચિત્તસ્વભાવવર્ગસ્ત્રિંશઃ ।
31 સમ્પ્રયોગાસમ્પ્રયોગવર્ગઃ

શાસ્ત્રમાહ- કેચિદ્વદન્તિ અનુશયાશ્ચિત્તસમ્પ્રયુક્તા ઇતિ । કેચિદ્વદન્તિ ચિત્તવિપ્રયુક્તા ઇતિ ।
(પૃ) કેન કારણેન વદન્તિ ચિત્તસંપ્રયુક્તા ઇતિ । કેન કારણેન વદન્તિ ચિત્તવિપ્રયુક્તા ઇતિ । (ઉ) ચિત્તસમ્પ્રયુક્તા ઇતિ । [ઇદં] પશ્ચાદનુશયવર્ગે વક્ષ્યતે । છન્દરાગાદિઃ ક્લેશાનાં કર્મ । તચ્ચ કર્મ અનુશયૈઃ સમ્પ્રયુક્તમ્ । ભવતાં શાસને યદ્યપ્યુચ્યતે ચિત્તવિપ્રયુક્તો ઽનુશયઃ ચિત્તસમ્પ્રયુક્તસંયોજનપર્યવસ્થાનસ્ય હેતું કરોતીતિ । ન યુક્તમિદમ્ । કસ્માત્ । ઉક્તં હિ સૂત્રે- અવિદ્યાયોનિશોમનસ્કારમિથ્યાસઙ્કલ્પાદિભ્યો રાગાદીનિ સંયોજનનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ ઇતિ । ન તુ સૂત્રમાહ- અનુયાદુત્પદ્યત ઇતિ । યદ્યપિ ભવતાં શાસન ઉક્તં- ચિરાભ્યસ્તસંયોજનપર્યવસ્થાપકો ઽનુશયો નામ ઇતિ । ન યુક્તમિદમ્ । કસ્માત્ । કાયિકવચિકાદિ કર્માપિ ચિરાભ્યસ્તલક્ષણમ્ । તદપિ અનુશયાભાસઃ ચિત્તવિપ્રયુક્તસંસ્કારઃ સ્યાત્ । ન વસ્તુતો યુજ્યતે । યુજ્યત ઇતિ ચેત્ સર્વે ઽપિ ધર્માઃ પ્રત્યુત્પન્ન હેતોરુપદ્યેરન્ નાતીતહેતોઃ । તથા ચ ન કર્મજો વિપાકઃ સ્યાત્ । મનોવિજ્ઞાનઞ્ચ મનસો જાતં ન સ્યાત્ । અનુશયાનામેષાં ક્ષણિકત્વાત્ કથં પુનસ્તે જનકહેતવઃ સ્યુઃ ।
(પૃ) સહલક્ષણો જનકહેતુઃ । (ઉ) તદપિ ન યુક્તમ્ । હેતુફલયોરયૌગપદ્યાત્ । તચ્ચ પશ્ચાત્ પ્રદીપદૃષ્ટાન્તે વક્ષ્યતે । અતો ન વક્તવ્યમનુશયાશ્ચિત્તવિપ્રયુક્તા ઇતિ ॥
સમ્પ્રયોગસમ્પ્રયોગવર્ગ એકત્રિંશઃ ।
32 અતીતકર્મવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- કાશ્યપીયા વદન્તિ અનનુભૂતવિપાકં કર્મ અતીતે ઽધ્વનિ અસ્તિ । અન્યદતીતે નાસ્તિ ઇતિ । ઉચ્યતે । તત્કર્મ યદિ વિનષ્ટં તદા [તત્] અતીતમતીતમેવ । યદિ અવિનષ્ટમ્ । તદા નિત્યં ભવેત્ । વિનષ્ટમિતિ અતીતસ્ય નામાન્તરમ્ । તદા વિનષ્ટં સત્ પુનર્વિનશ્યેત્ । તત્કર્મ વિપાકસ્ય હેતુકૃત્યં કૃત્વા નિરુદ્ધમ્ । વિપાકઃ પુનરૂર્ધ્વજન્મવર્તી । યથોક્તં સૂત્રે- અસ્મિન્ સતીદમુત્પદ્યત ઇતિ । યથા પયો નિરોધે દઘ્નો હેતુકૃત્યં કરોતિ । કિમતીતકર્મવિકલ્પેન । યુક્તમિતિ યદિ મતમ્ । અન્યો હેતાવસ્તિ દોષઃ । કથં વિના કારણં વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । યથા પયસો ઽભાવે કિં દધિ ભવતિ । ચાતુર્ભૌતિકકાયવા ગાદીનામભાવે કર્મ કિમાશ્રિત્ય ભવેત્ । ઇત્યેવમાદયઃ । યન્મયા પૂર્વમુક્તો ઽતીતસ્ય દોષઃ । સ ઇદં પ્રતિબ્રૂયાત્ ॥
અતીતકર્મવર્ગો દ્વાવિંશઃ ।
33 રત્નદ્વયવિવાદવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- મહીશાસકા વદન્તિ તથાગત સઙ્ઘવર્તી ઇતિ । ઉચ્યતે । યદિ મતં તથાગતઃ ચતસૃષુ પરિષત્સુ અન્તર્ગતઃ યદુત સત્ત્વપરિષત્ પ્રાણિપરિષત્ મનુષ્યપરિષત્ આર્યપરિષત્ ઇતિ । તદા ન દોષઃ । યદિ મતં તથાગતઃ શ્રાવકપરિષદિ અન્તર્ગત ઇતિ । તદાસ્તિ દોષઃ । ધર્મં શ્રુત્વા સંવિલ્લાભિનઃ શ્રાવકા ઇત્યુચ્યન્તે । તથાગતસ્તુ વિભિન્નલક્ષણ ઇત્યતસ્તત્ર નાન્તર્ગતઃ ।
(પૃ) સઙ્ઘારામાગ્રગસ્ય તથાગતસ્ય દાયકઃ પુરુષઃ સઙ્ઘદાયક ઇત્યુચ્યતે । (ઉ) દાનમિદં કેષાં સઙ્ઘસમ્બન્ધિ । સૂત્રમિદં કિઞ્ચિદ્ભ્રષ્ટમ્ । ઇદં વક્તવ્યં સ્યાત્ બુદ્ધસઙ્ઘસમ્બન્ધીતિ ।
(પૃ) ભગવાન્ ગૌતમીમવોચત્- ઇમં ચીવરં સઙ્ઘે દેહિ । તદા અહમપિ પૂજિતો ભવિષ્યામિ સઙ્ઘો ઽપિ ચ । ઇતિ । (ઉ) અહં પૂજિતો ભવિષ્યામીતિ સઙ્ઘપૂજાભિપ્રાયેણ ભગવાનવોચત્ । યથોક્તં સૂત્રે યો રોગપ્રેક્ષી સ માં પશ્યતિ । ઇતિ । (પૃ) કેચિદાર્યગુણસમન્વિતાઃ શારિપુત્રાદયઃ સઙ્ઘાન્તર્ગતાઃ, લક્ષણસામ્યાત્ ભગવાનપ્યેવમ્ । (ઉ) યદિ લક્ષણસામ્યાદિતિ । સર્વે પૃથગ્જનાઃ અસત્વાખ્યાશ્ચ સઙ્ઘપ્રવિષ્ટાઃ સ્યુઃ । ન યુજ્યતો વસ્તુતઃ । અતો જ્ઞાયતે ન ભગવાન્ સઙ્ગાન્તર્ગત ઇતિ । કિઞ્ચ ભગવાન્ ન સઙ્ઘકર્મપ્રવિષ્ટઃ નાપિ અન્યસઙ્ઘવસ્તુસમઃ । રત્નત્રયવિશેષાત્ ન ભગવાન્ સઙ્ઘાન્તર્ગતઃ ॥
રત્નદ્વયવિવાદવર્ગસ્ત્રયસ્ત્રિંશઃ ।
34 નાસ્તિપુદ્ગલવર્ગઃ
શાસ્ત્રમાહ- વાત્સીપુત્રીયા વદન્તિ અસ્તિ પુદ્ગલ ઇતિ । અન્યે વદન્તિ નાસ્તીતિ । (પૃ) કિં તત્ત્વમ્ । (ઉ) નાસ્તિ પુદ્ગલધર્મ ઇતિ તત્ત્વમ્ । કસ્માત્ । યથા બહુષુ સૂત્રેષુ તથાગતો ભિક્ષૂનાહ- નામમાત્રતઃ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રત ઉપયોગમાત્રતઃ પુદ્ગલ ઇત્યુચ્યતે । ઇતિ । નામમાત્રત ઇત્યાદિના જ્ઞાયતે ન પરમાર્થ ઇતિ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે-
યો ન પશ્યતિ દુઃખઞ્ચ સ આત્માનન્તુ પશ્યતિ ।
દુઃખદર્શી યથાભૂતં સ આત્માનં ન પશ્યતિ ॥ ઇતિ ।
યદિ વસ્તુ સન્ આત્મા, દુઃખદર્શ્યપિ આત્માનં પશ્યેત્ । આર્યાઃ પુનઃ સંવૃતિમાત્રતો વદન્તિ અસ્ત્યાત્મેતિ । અપિ ચ સૂત્રે ભગવાનવોચત્- યત્રાસ્મીતિ તત્રેઞ્જિતમ્ ઇતિ । યદ્વસ્તુ સત્ ન તત્રેઞ્જિતં ભવતિ યથા ચક્ષુઃ, તસ્ય વસ્તુસત્ત્વાત્ ન [તત્ર] ઇઞ્જિતમસ્તિ । તત્ર તત્ર સૂત્રે ચ આત્મવાદઃ પ્રતિષિદ્ધઃ । યથા આર્યા ભિક્ષુણી મારમવોચત્-
કિં નુ સત્વેતિ પ્રત્યેષિ મારદૃષ્ટિગતં નુ તે ।
શુદ્ધસંસ્કારપુઞ્જો ઽયં નેહ સત્ત્વ ઉપલભ્યતે ॥ ઇતિ ।
કિઞ્ચાહ-
સંસ્કારાણાં કલાપો હિ સન્તાનેન પ્રવર્તતે ।
માયાનિર્મિતમેવેદં પ્રકૃતાનાઞ્ચ વઞ્ચનમ્ ।
હૃદ્ગતેન સદૃશં શલ્યેનેદં સપત્નકમ્ ।
નૈવાસ્તિ સારવદ્વસ્તુ................ । ઇતિ
કિઞ્ચાહ-
નાસ્ત્યાત્મા ન ચાત્મીયં ન સત્ત્વો નાપિ માનવઃ ।
પઞ્ચસ્કન્ધાઃ શૂન્યમાત્રા ઉત્પાદવ્યયલક્ષણાઃ ।
અસ્તિ કર્મ વિપાકશ્ચ કારકો નોપલભ્યતે ॥
ઇત્યેવમાદિના ભગવાન્ નાનાસૂત્રેષુ આત્મવાદં પ્રતિષિદ્ધવાન્ । અતો નાસ્ત્યાત્મા । સૂત્રે ચ વિજ્ઞાનાર્થા વિભક્તાઃ । કસ્માત્ વિજ્ઞાનમિતિ । યદુત રૂપં વિજાનાતિ યાવદ્ધર્માન્ વિજાનાતીતિ । ન ચોક્તં આત્માનં વિજાનાતીતિ । અતો નાસ્ત્યાત્મા ।

ચુન્દભિક્ષુર્ભગવન્તમપૃચ્છત્- કો નુ ખલુ વિજ્ઞાનાહારમાહારયતિ । ભગવાન્ પ્રત્યવદત્ । ન કલ્યઃ પ્રશ્નઃ । વિજ્ઞાનાહારમાહારયતીતિ નાહં વદામિ । ઇતિ । યદ્યસ્તિ આત્મા । આત્મા વિજ્ઞાનાહારમાહારયતીતિ વદેત્ । અતો જ્ઞાતવ્યં નાસ્ત્યાત્મેતિ । બિમ્બિસારપ્રત્યુદ્ગમનસૂત્રે ભગવાન્ ભિક્ષૂનામન્ત્ર્યાહ- વિભાવયત યૂયં ભિક્ષવઃ પ્રાકૃતાનાં પ્રજ્ઞપ્તિમનુરુધ્ય વદામિ અસ્ત્યાત્મેતિ । પરમાર્થસ્તુ નાસ્તિ પઞ્ચસ્કન્ધેષુ આત્માત્મીયં વા । ઇતિ । કિઞ્ચાહ- પઞ્ચસ્કન્ધાનુપાદાયાસ્તિ નાનાવિધં નામ યદુત આત્મા સત્ત્વો માનવો દેવ ઇતિ । એવંપ્રમાણાનિ નામાનિ પઞ્ચસ્કન્ધાનુપાદાય સન્તિ । યદ્યાત્માસ્તિ । આત્માનમુપાદાયેતિ વદેત્ । સ્થવિરપૂર્ણકઃ કશ્ચિત્ તીર્થિકઃ આહ- યદિ પુરુષો મિથ્યાદૃષ્ટયા અસન્તમસ્તીતિ વદતિ । ભગવાન્ પ્રહીણૈતન્મિથ્યાભિમાનઃ અપ્રહીણસત્ત્વ ( સ્સ્સ્_89 ) ઇત્યતો નાસ્ત્યાત્મા । યમકસૂત્રે શારિપુત્રો યમકમવોચત્- કિં યમક સમનુપશ્યસિ રૂપસ્કન્ધો ઽર્હન્ ઇતિ । ઉત્તરમાહ- નો હીદમાયુષ્મન્ ઇતિ । કિં સમનુપશ્યસિ વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમર્હન્ ઇતિ । નોહીદ[માયુષ્મન્] । કિં સમનુપશ્યસિ પઞ્ચસ્કન્ધકલાપો ઽર્હન્ ઇતિ । નોહીદમાયુષ્મન્ । કિં સમનુપશ્યસિ પઞ્ચસ્કન્ધાદન્યત્ર અર્હન્ ઇતિ । નોહીદમાયુષ્મન્ શારિપુત્રો ઽવોચત્ । યદેવં પરિમૃગ્ય [દૃષ્ટ એવ ધર્મે સત્યતઃ સ્થિરતઃ] નોપલભ્યતે । તત્કલ્યં નુ તે વ્યાકરણં અર્હન્ [કાયસ્ય ભેદાદુચ્છિદ્યતે વિનશ્યતિ] ન ભવતિ પરં મરણાદિતિ । અભૂત્ખલુ મે [આયુષ્મન્] શારિપુત્ર પૂર્વં પાપકં દૃષ્ટિગતમ્, ઇદં પુનરાયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્ય ધર્મદેશનાં શ્રુત્વા તચ્ચ પાપકં દૃષ્ટિગતં પ્રહીણમ્ । ઇતિ । યદ્યસ્તિ આત્મા, પાપકં દૃષ્ટિગતં ઇતિ ન વદેત્ ।
ચતુર્ષૂપાદાનેષુ ઉક્તમાત્મવાદોપાદાનમિતિ । યદ્યસ્ત્યાત્મા આત્મોપાદાનમિતિ બ્રૂયાત્ યથા કામોપાદાનમિત્યાદિ । ન બ્રૂયાદાત્મવાદોપાદાનમિતિ । ઉક્તઞ્ચશ્રેણિકસૂત્રે- ત્રયાણાં શાસ્તૄણાં યો નોપલભતે પ્રત્યુત્પન્નમાત્માનમૂર્ધ્વભાવિનં વાત્માનં તમહં શાસ્તારં બુદ્ધં વદામિ ઇતિ । ભગવતાનુપલબ્ધત્વાત્ નાસ્ત્યાત્મેતિ જ્ઞાયતે । અનાત્મનિ આત્મેતિ સંજ્ઞા વિપર્યયઃ । યદિ મતં સત્યાત્મનિ આત્મેતિ સંજ્ઞા ન વિપર્યાસ ઇતિ । ન યુક્તમિદમ્ । કસ્માત્ । ભગવાનાહ- યત્સત્ત્વા આત્મેતિ સમનુપશ્યન્તઃ સમનુપશ્યન્તિ । ઇમાનેવ પઞ્ચસ્કન્ધાન્ [આત્મત આત્મીતયતશ્ચ] સમનુપશ્યન્તિ । ઇતિ । અતો નાસ્ત્યાત્મા । કિઞ્ચાહ- સત્ત્વાઃ વિવિધાન્ પૂર્વનિવાસાનનુસ્મરન્તઃ પઞ્ચસ્કન્ધાનનુસ્મરન્તિ । ઇતિ । યદ્યસ્ત્યાત્મા, તમપ્યનુસ્મરેયુઃ । અનનુસ્મરણાન્નાસ્તીતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । યદિ મન્યસે- કિઞ્ચિત્સૂત્રમાહ સત્ત્વાનુસ્મરણમપિ । યથા અમુકઃ સત્ત્વઃ તત્રાહમમુકનામક ઇતિ । ( સ્સ્સ્_90 ) તદયુક્તમ્ । તદ્ધિ લોકસત્યવિકલ્પાદુક્તમ્ । પરમાર્થતસ્તુ પઞ્ચસ્કન્ધાનેવાનુસ્મરતિ ન સત્ત્વમ્ । કુતઃ । મનોવિજ્ઞાનેન હિ સ્મરતિ । મનોવિજ્ઞાનઞ્ચ ધર્મમાત્રાલમ્બનમ્ । તસ્માન્નાસ્તિ કિઞ્ચિત્સ્મરણં સત્ત્વાનુસ્મરણં નામ । અસ્ત્યેકાન્તત આત્મેતિ યો વદતિ સ ષણ્ણાં મિથ્યાદૃષ્ટીનીમન્યતમસ્યામનુપતતિ । યદિ મન્યસે નાસ્ત્યાત્મેતિ વચનમપિ મિથ્યાદૃષ્ટિરિતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । સત્યદ્વયસ્ય સત્ત્વાત્ । લોકસત્યતો નાસ્ત્યાત્મા । પરમાર્થતસ્તુ અસ્ત્યાત્મેતિ બ્રૂવતો હિ દોષો ભવતિ । અહન્તુ વદામિ પરમાર્થતો નાસ્ત્યાત્મા । લોકસત્યતસ્તુ અસ્તીતિ । અતો ઽનવદ્યમ્ ।
અપિ ચાત્મદૃષ્ટિમૂલોદ્ધરણાયાહ ભગવાન્ યથા મોઘરાજ [માણવ]પૃચ્છાયાં ભગવાન્ મોઘરાજં પ્રત્યાહ-
શૂન્યતો લોકમવેક્ષસ્વ મોઘરાજ સદા સ્મૃતઃ ।
આત્માનુદૃષ્ટિમુદ્ધત્ય [એવં મૃત્યુતરઃ સ્યાઃ ।
એવં લોકમવેક્ષન્તં] મૃત્યુરાજો ન પશ્યતિ ॥ ઇતિ
આત્માસ્તિવાદાનાં કારણાનિ પ્રીતિદૌર્મનસ્યાદીનિ સર્વાણિ પઞ્ચસ્કન્ધવર્તીનિ । તીર્થિકાનામાત્મદૃષ્ટિકારણખણ્ડનાન્નાસ્ત્યાત્મા ॥
નાસ્તિ પુદ્ગલવર્ગશ્ચતુસ્ત્રિંશઃ ।
35 પુદ્ગલાસ્તિનાસ્તિતાવર્ગઃ
(પૃ) નાસ્ત્યાત્મેતિ ભવતો વચનમયુક્તમ્ । કસ્માત્ ચતુર્ષુ વ્યાકરણેષુ ચતુર્થ સ્થપનીયં વ્યાકરણં યદુત ભવતિ પુરુષઃ પરં મરણાત્ ન ભવતિ [પુરુષઃ પરં મરણાત્] ભવતિ ચ ન ભવતિ ચ [પુરુષઃ પરં મરણાત્], નૈવ ભવતિ ન ન ભવતિ [પુરુષઃ પરં મરણાત્] । યદિ પરમાર્થતો નાસ્ત્યાત્મા, ન સ્યાદિદં સ્થપનીયં વ્યાકરણમ્ । ઊર્ધ્વકાયવેદકઃ ( સ્સ્સ્_91 ) સત્ત્વો નાસ્તીતિ યત્ કેષાઞ્ચિત્ વચનમ્ । મિથ્યાદૃષ્ટિરિયમ્ । દ્વાદશાઙ્ગપ્રવચને ચાસ્તિ જાતકમ્ । તત્ર ભગવાનેવમાહ- તસ્મિન્ સમયે અહમેવ મહાસુદર્શનો રાજા એવંકાય ઇત્યાદિ । પૂર્વકેભ્ય ઉત્પન્ના ઇદાનીન્તનાઃ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ ન તુ પુરાણા એવ । તસ્માદસ્ત્યાત્મા [યઃ] પૂર્વકેભ્યો ઽદ્ય યાવત્ ભવતિ । કિઞ્ચાહ ભગવાન્-
ઇહ નન્દતિ પ્રેત્ય નન્દતિ કૃતપુણ્યો ઉભયન્ન નન્દતિ । ઇતિ ।

યદિ પઞ્ચસ્કન્ધમાત્રમસ્તિ, ઉભયત્ર નન્દિર્ન સ્યાત્ । ઉક્તઞ્ચસૂત્રે- ચિત્તસંક્લેશાત્ સત્ત્વાઃ સંક્લિશ્યન્તે । ચિત્તવ્યવદાનાત્ સત્ત્વા વિશુધ્યન્તિ । ઇતિ । એકત્યઃ પુદ્ગલ ઉત્પદ્યતે લોકે બહૂનાં વિપત્ત્યનુતાપાય । એકત્યઃ પુદ્ગલ ઉત્પદ્યતે લોકે બહૂનાં લાભાય । યત્ કુશલાકુશલકર્મણાં સમુદાચરણં સર્વં તત્ સત્ત્વોપગમ્ । તત્ર તત્ર ચ સૂત્રે ભગવાન્ સ્વયમાહ- અહં વદામિ સત્ત્વા ઊર્ધ્વકાયં વેદયન્તે ઇતિ । આત્મહિતે કુશલઃ ન પરહિત ઇત્યાદિ । એવમાદિકારણૈર્જ્ઞાયતે અસ્ત્યાત્મેતિ ।
ભવતા યદ્યપિ પૂર્વમુક્તં નામમાત્રત ઇત્યાદિ । ન યુક્તમિદમ્ । કસ્માત્ । પઞ્ચસ્કન્ધવ્યતિરિક્તો નિત્યો ઽવિનાશિલક્ષણો ઽસ્ત્યાત્મેતિ તીર્થિકાઃ પરિકલ્પયન્તિ । તેષાં મિથ્યાદૃષ્ટિવ્યવચ્છેદાય ભગવાનાહ નાસ્ત્યાત્મેતિ । વયન્તુ વદામઃ પઞ્ચસ્કન્ધસમવાય આત્મેતિ । અતો ઽનવદ્યમ્ । યદ્યપ્યાહ આત્મા નામમાત્રમિતિ । તદ્વચનં પ્રગાઢં ચિન્તનીયમ્ । યદિ સત્ત્વો નામમાત્રમિતિ । યથા મૃણ્મયગોહનને નાસ્તિ પાપમ્ । તથા વાસ્તવિકગોહનને ઽપિ પાપં ન ભવેત્ । યથા બાલકાનાં નામમાત્રેણ વસ્તુદાનં સવિપાકં સ્યાત્ । તથા મહતાં દાનવ્રતમપિ વિપાકં પ્રાપ્નુયાત્ । વસ્તુતસ્તુ ન યુજ્યતે । નામમાત્રતો ઽસદપિ અસ્તીતિ વાદિન આર્યા મૃષાવાદિનઃ સ્યુઃ । સત્યવાદિનઃ ખલ્વાર્યાઃ । અતો જ્ઞાયતે અસ્ત્યાત્મેતિ । ( સ્સ્સ્_92 ) યદ્યાર્યાઃ પરમાર્થતો નૈરાત્મ્યદર્શિનઃ વ્યવહારતો ઽસ્ત્યત્મેતિ વદન્તિ । તદા વિપર્યયદર્શિનઃ સ્યુઃ । [અન્યથા દૃષ્ટસ્ય] અન્યથા વચનાત્ । યદિ વ્યવહારતો ઽસદપિ અસ્તીતિ વદતાં પુનઃ સૂત્રગતાનિ પારમાર્થિકાનિ દ્વાદશનિદાનાનિ ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ અનાત્માનઃ સર્વધર્મા ઇત્યાદિ વચનં ન સ્યાત્ । અસ્તિ પરલોક ઇતિ વાદિનમનુસૃત્ય વદન્તિ અસ્તીતિ । નાસ્તીતિ વાદિનમનુસૃત્ય વદન્તિ નાસ્તીતિ । વદન્તિ ચ લોકે અયુતાનિ વસ્તૂનિ ઈશ્વરાદુત્પન્નનિ । ઇતિ । તતાદૃશા વિવિધમિથ્યાદૃષ્ટિસૂત્રમન્યાસ્તદ્વવતાનુસારિણઃ સ્યુઃ । તતુ ન સમ્ભવતિ । અતો ભવતોદાહૃતં સૂત્રં સર્વં સામાન્યતો દૂષિતમેવ । અતો નાસ્તિ નૈરાત્મ્યમ્ ।
અત્રોચ્યતે । યદ્ભવતા પૂર્વમુક્તં સ્થપનીયવ્યાકરણાત્ અસ્ત્યાત્મેતિ જ્ઞાયત ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । સો ઽવક્તવ્યધર્મ ઇતિ પશ્ચાત્ નિરોધસત્યસ્કન્ધે વિવેક્ષ્યતે । અતો નાસ્તિ પરમાર્થત આત્મા અવક્તવ્ય ઇતિ । પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રમિત્યુચ્યતે ન પરમાર્થસન્ ઇતિ । ભવતાં શાસને આત્મા ષદ્ભિર્વિજ્ઞાનૈર્વિજ્ઞાયતે । યથાહ ભવતામાગમઃ ચક્ષુષા દૃશ્યમાનં રૂપમુપાદાયેત્યતો વિનાશ્યાત્મા । તદા ત્વયં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનવિજ્ઞેયઃ । તદા ન વક્તવ્યં ન રૂપં નારૂપમિતિ । એવં શબ્દાદયો ઽપીતિ ।
અથ યદ્યાત્મા ષડ્વિજ્ઞાનવિજ્ઞેયઃ । તદા સૂત્રૈર્વિરુચ્યતે । સૂત્રે હ્યુક્તમ્- પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ નાન્યોપ્યસ્ય વિષયાન્ પ્રત્યનુભવન્તિ । ઇતિ । પ્રત્યધ્વવસાયસ્ય વૈષમ્યાત્ । યદ્યાત્મા ષડ્વિજ્ઞાનવિજ્ઞેયઃ સ્યાત્ । તદા ષડિન્દ્રિયાણિ અન્યોન્યવૃત્તીની સ્યુઃ । કિઞ્ચ ભવદુક્તં પૂર્વાપરવિરુદ્ધમ્ । યત્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનવિજ્ઞેયં ન તત્ રૂપમિતિ બ્રવીષિ । ભવાનાહ- નાસ્ત્યાત્મા ઇતીયં મિથ્યાદૃષ્ટિરિતિ । સૂત્રે ભગવાન્ સ્વયં ભિક્ષૂનામન્ત્ર્યાહ- અસત્યપ્યાત્મનિ સંસ્કારાણાં ( સ્સ્સ્_93 ) સન્તાનમુપાદાય જનનમરણમસ્તીતિ વદામિ । પશ્યામિ ચ દિવ્યેન ચક્ષુષા સત્ત્વાનુત્પદ્યમાનાન્ મ્રિયમાણાંશ્ચ । અથાપિ ન વદામિ અસ્ત્યાત્મેતિ ।
કિઞ્ચ ભવતાં શાસને ઽસ્તિ દોષઃ । ભવતાં શાસને હ્યુચ્યતે આત્મા ન જાયત ઇતિ । યો ઽજાતઃ સ માતાપિતૃભ્યાં વિહીનઃ । માતાપિતૃભ્યાં વિહીનસ્ય નાસ્ત્યાનન્તર્યમ્ । અન્યાન્યપિ પાપકર્માણિ ન સન્તિ ઇત્યતો ભવતાં શાસનમેવ મિથ્યાદર્શનમ્ ।
ભવાનાહ ભવસ્ય પૂર્વસ્માદુત્પાદ ઇતિ । પઞ્ચસ્કન્ધાનુપાદાય સુદર્શનો નામ રાજા । ત એવ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ સન્તત્યા બુદ્ધો ભવતિ । તસ્માદાહ- અહમેવ સ રાજા ઇતિ । ભવતાં શાસને આત્મન એકત્વાત્ વિશેષો ન સ્યાત્ ।
ભવાનાહ- કૃતપુણ્ય ઉભયત્ર નન્દતીતિ । સૂત્રે ભગવાન્ ઇદં વસ્તુ પ્રતિષિધ્યાહ- નાહં વદામિ કશ્ચિદિમાન્ પઞ્ચસ્કન્ધાન્ પરિત્યજ્ય તાન્ સ્કન્ધાનુપાદત્ત ઇતિ । કિન્તુ તત્પઞ્ચસ્કન્ધાનાં સન્તત્યા ભેદાભાવાદાહ- ઉભયત્ન નન્દતીતિ । યદ્ભવાનાહ- ચિત્તસંક્લેશાત્ સત્ત્વાઃ સંક્લિશ્યન્ત ઇતિ । તતો નાસ્ત્યાત્મા પરમાર્થત ઇતિ । યદ્યસ્ત્યાત્મા, ચિત્તાભિન્નઃ સ્યાત્ । નોચ્યતે સત્ત્વસંક્લેશાત્ સત્ત્વાઃ સંક્લિશ્યન્ત ઇતિ । કસ્માત્ । ન હિ સમ્ભવતિ તસ્ય સંક્લેશસમયં [સત્ત્વ] ઉપાદત્ત ઇતિ । કિન્તુ પ્રજ્ઞપ્ત્યા હેતુપ્રત્યયાનાં સંક્લિષ્ટત્વાત્ આહ- સત્ત્વાઃ સંક્લિશ્યન્ત ઇતિ । અતઃ પ્રજ્ઞપ્ત્યાસ્ત્યાત્મા । ન પરમાર્થતઃ । ભવતાં શાસને ચોચ્યતે ન પઞ્ચસ્કન્ધા એવાત્મેતિ । તદા સો ઽજાતો ઽનિરુદ્ધો ઽપુણ્યપાપ ઇત્યેવમાદયો દોષા ભવન્તિ । વયન્તુ વદામઃ પઞ્ચસ્કન્ધાનાં કલાપઃ પ્રજ્ઞપ્ત્યા આત્મેતિ । ઇમમાત્માનમુપાદાય અસ્તિ જન્મ અસ્તિ નિરોધઃ પુણ્યપાપમિત્યાદિ । ન ચ પ્રજ્ઞપ્તિસન્નાસ્તીતિ । વસ્તુમાત્રં ન ભવતિ । ભવતા પૂર્વમુક્તં- તીર્થિકાનામાશયખણ્ડનાય ભગવાનાહ- નાસ્ત્યાત્મેતિ । અભૂતસંજ્ઞયા ભવાનેવં કલ્પયતિ ન તથા ભગવદાશયઃ । વિવિધા આત્મવાદાઃ સર્વે દુષ્ટાઃ યથા ભવાન્ બ્રવીતિ- પઞ્ચસ્કન્ધાન્ વિહાય અન્યો ઽસ્ત્યાત્મેતિ તીર્થિકા મન્યન્ત ઇતિ । તથા ભવાનપિ [મન્યતે] । ( સ્સ્સ્_94 ) કસ્માત્ । અનિત્યા હિ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ । આત્માત્વવક્તવ્યો યદિ નિત્યો ઽનિત્યો વેતિ । [સો] ઽયં સ્કન્ધવિનિર્મુક્ત એવ ।
અથ સ્કન્ધસ્ય સન્તિ ત્રયો ભેદાઃ- શીલસમાધિપ્રજ્ઞાઃ, કુશલાકુશલાવ્યાકૃતાઃ, કામધાતુપ્રતિસંયુક્તરૂપધાતુપ્રતિસંયુક્તારૂપ્યધાતુપ્રતિસંયુક્તાઃ ઇત્યેવં વિભાગાઃ । આત્માનસ્તુ તથા વિભક્તા ન ભવન્તિ । અતઃ પઞ્ચસ્કન્ધેભ્યો ઽન્યઃ । આત્મા ચ પુદ્ગલઃ । પઞ્ચસ્કન્ધા ન પુદ્ગલઃ । તદા ત્વયમન્યો ભવતિ । સ્કન્ધાઃ પઞ્ચ । આત્માત્વેકઃ । ઇત્યતો નાત્મા સ્કન્ધાઃ । અસ્તિ ચેદાત્મા । સ એભિઃ કારણૈઃ પઞ્ચસ્કન્ધેભ્યો ઽન્યઃ સ્યાત્ । લોકે ચ નાસ્તિ કો ઽપિ ધર્મ એક ઇત્યવક્તવ્યઃ । અતો નાસ્તિ કશ્ચિદવક્તવ્યો ધર્મઃ ।

(પૃ) યથા અગ્નિરિન્ધનઞ્ચ ન વક્તું શક્યત એવં વા નાના વેતિ । તથાત્માપિ સ્યાત્ । (ઉ) ઇદં સન્દિગ્ધસમમ્ । કિમગ્નિઃ કિમિન્ધનમિતિ । યદિ તેજોધાતુરગ્નિઃ અન્યે ધાતવ ઇન્ધનમ્ । તદા અગ્નિરિન્ધનાત્પૃથક્ સ્યાત્ । યદિ તેજોધાતુરેવેન્ધનમ્ । કથમુચ્યતે નૈકમિતિ । યદિન્ધનં સ એવ તેજોધાતુઃ । તેજોધાતું વિનાપિ [દહેત્] ઇત્યુભયમયુક્તમ્ । અતઃ સન્દિગ્ધસમમ્ । યસ્યાગ્નિરિન્ધનવાન્ યથા આત્મા રૂપવાન્ ઇતિ । તસ્ય સત્કાયદૃષ્ટિપાતઃ । આત્મબહુત્વઞ્ચ સ્યાત્ । યથા કાષ્ઠાગ્નિરન્યઃ ગોમયાગ્નિશ્ચાન્યઃ । એવાત્માપિ । મનુષ્યસ્કન્ધેષ્વન્ય આત્મા । દેવસ્કન્ધેષ્વન્ય આત્મા ઇતીદમાત્મબહુત્વમ્ । યથાગ્નિરિન્ધનઞ્ચ ત્રિષુ અધ્વસુ વર્તતે । એવમાત્માપિ પઞ્ચસ્કન્ધૈઃ સહ ત્રિષુ અધ્વસુ વર્તમાનં સ્યાત્ । યથા ચાગ્નિરિન્ધનંઞ્ચ સંસ્કૃતમ્, આત્માપિ પઞ્ચસ્કન્ધૈઃ સહ સંસ્કૃતં સ્યાત્ । યદ્યપિ ભવાનાહ- અગ્નિરિન્ધનેન નૈકો ન નાના ઇતિ । તથાપિ ચક્ષુષા પશ્યામઃ ખલુ નાનાલક્ષણે । આત્માપિ પઞ્ચસ્કન્ધાશ્ચાન્યે સ્યુઃ । કિઞ્ચ પઞ્ચસ્કન્ધા નશ્યન્તિ । આત્મા તુ ન નશ્યતિ । અસ્માત્ લોકાત્ ચ્યુતઃ પરલોક ઉત્પદ્યતે । ઉભયત્ર નન્દિયુક્તત્વાત્ । યઃ પઞ્ચસ્કન્ધાનનુસૃત્ય સવિનાશઃ સોત્પાદશ્ચ । સ પઞ્ચસ્કન્ધસમો નોભયત્ર નન્દિકો ભવતિ । ભવાંસ્તુ અભૂતસંજ્ઞયા ઇમમાત્માનં વિકલ્પ્ય કેષાં હિતં પ્રાપયતિ ।
વિષયેષુ ન કો ઽપ્યસ્તિ ષડ્વિજ્ઞાનવિજ્ઞેયઃ । ષડ્વિજ્ઞાનવિજ્ઞેય ઇતિ ભવતોક્ત આત્મા ન ષડ્વિષયરૂપો ભવતિ । યો દ્વાદશાયતનેષ્વસઙ્ગૃહીતઃ । ન સ આયતનેષુ ભવતિ । ચતુર્ષુ સત્યેષુ અસઙ્ગ્રપ્રહીતશ્ચ ન સત્યેષુ ભવતિ । તસ્માદસ્ત્યાત્મેતિ યદ્વચનં સ મૃષાવાદઃ ।
ભવતાં શાસન ઉચ્યતે જ્ઞેયધર્મા યદુત પઞ્ચધર્મકોશાઃ- અતીતા અનાગતાઃ પ્રત્યુત્પન્ના અસંસ્કૃતા અવક્તવ્યા ઇતિ । આત્મા પઞ્ચમધર્માન્તર્ગતઃ । તદા ચતુર્ભ્યો ધર્મેભ્યો ઽન્યઃ । સ ચતુર્ભ્યો ધર્મેભ્યો ઽન્ય ઇતીચ્છન્તિ ખલુ ભવન્તઃ । અયં પઞ્ચમસ્તુ ન સમ્ભવતિ । આત્માસ્તિત્વવાદસ્યેદૃશા દોષા ભવન્તિ । કિમાત્મેતિ મિથ્યાસંજ્ઞાવિકલ્પેન । અતો ભવતા પૂર્વમુક્તમ્- તીર્થિકાઃ પઞ્ચસ્કન્ધાન્ વિહાય પૃથગાત્માસ્તીતિ મન્યન્તે । વયન્તુ ન તથા ઇતિ । તદયુક્તમ્ । યદ્ભવાનાહ- આત્મા પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રમિતીદં ગાઢતરં ચિન્તનીયમ્ ઇતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ । જિનશાસને હ્યુચ્યતે લોકસત્યવસ્તુ ન પ્રગાઢં ચિન્તનીયમ્ ઇતિ । યત્ ભવતોક્તં મૃષાવાદિનો વિપર્યયદર્શિનઃ સ્યુરિતિ । ઇદમપિ તથૈવ । યદવાદીઃ "સૂત્રગતાનિ પારમાર્થિકાનિ" [ઇત્યાદિ] વચનં ન સ્યાદિતિ । તત્તથા પ્રતિવક્તવ્યં યથા પરમાર્થો જ્ઞાયેત । યદવોચદ્ભવાન્ લોકોક્તાનિ સર્વાણિ અનુસર્તવ્યાનિ યદ્વદન્તિ ઈશ્વરાદુત્પન્નાનિ ન યુતાનિ વસ્તૂનિ ઇત્યાદિ । ન તદુપાદેયમ્ । યદ્ધિતકરં પરમાર્થાવિલોમકં તદુપાદેયમિત્યતો ઽનવદ્યમ્ । યલ્લોકસત્યતો ગુણોત્પાદકં હિતકરઞ્ચ । ઈદૃશં સર્વમુપાદેયમ્ ઇતિ પશ્ચાદ્વક્ષ્યતે । યદવાદીઃ- મૃણ્મયગવાદિહનને નાસ્તિ પાપમિતિ । તદિદાનીં પ્રતિવક્તવ્યમ્ । સવિજ્ઞાનાનાં સ્કન્ધાનાં સન્તત્યા સમુદાચારે સતિ અસ્તિ કર્મ અસ્તિ વિપાકઃ । મૃણ્મયગવાદિષુ તુ નેદમસ્તિ । તસ્માત્ પઞ્ચસ્કન્ધાનાં કલાપઃ પ્રજ્ઞપ્ત્યા આત્મા ઇત્યાખ્યાયતે । ન વસ્તુસત્તયા ઇતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ॥
આત્માસ્તિત્વનાસ્તિત્વવર્ગઃ પઞ્ચત્રિંશઃ ।
સત્યસિદ્ધિશાસ્ત્રે પ્રથમઃ પ્રસ્થાનસ્કન્ધઃ સમાપ્તઃ ।
અથ દુઃખસત્યસ્કન્ધઃ ।
36 દુઃખસત્યસ્કન્ધે રૂપાધિકારે રૂપલક્ષણવર્ગઃ
(પૃ) પૂર્વમવાદીઃ સત્યસિદ્ધિશાસ્ત્રં પ્રવક્ષ્યામીતિ । ઇદાનીં વક્તવ્યં કિં તત્ સત્યમિતિ । (ઉ) સત્યં નામ ચત્વારિ [આર્ય]સત્યાનિ યદુત દુઃખં દુઃખસમુદયો દુઃખનિરોધો દુઃખનિરોધગામિની પતિપત્ । પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા દુઃખમ્ । કર્મક્લેશાશ્ચ દુઃખસમુદયઃ । દુઃખક્ષયો દુઃખનિરોધઃ । અષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગો દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપત્ । ઇતીમં ધર્મં સાધયિતુમિદં શાસ્ત્રં નિબધ્યતે । તથાગતઃ સ્વયમિમં ધર્મં સાધયન્નપિ સત્ત્વાનાં તારણાય તત્ર તત્ર વિપ્રકીર્ણં દેશિતવાન્ । ચતુરશીતિસહસ્રાત્મકં ધર્મપિટકં સ સંક્ષિપ્યોવાચ । તત્ર ચત્વારિ પ્રતિશરણાનિ અષ્ટૌ હેતવ [ઇત્યાદિ] । તેષામર્થં કેચિદુપેક્ષ્ય નાવોચન્ । કેચિત્ સંક્ષિપ્યાવોચન્ । અથેદાનીં તેષામર્થવિનિશ્ચયાય અનુસંકલય્ય વિવક્ષામિ ।
(પૃ) યદ્ભવાનાહ- પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા દુઃખસત્યમિતિ । કે તે પઞ્ચ । (ઉ) રૂપસ્કન્ધઃ, વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ, સંજ્ઞાવેદનાસંસ્કારસ્કન્ધાઃ । રૂપસ્કન્ધો યદુત ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય ધર્માશ્ચ । ચત્વારિ મહાભૂતાનિ તાન્યુપાદાય ધર્માશ્ચાભિસંક્ષિપ્ય રૂપમિત્યુચ્યતે । ચત્વારિ મહાભૂતાનિ પૃથિવ્યપ્તેજોવાયવઃ । રૂપરસગન્ધસ્પર્શાનુપાદાય સિધ્યન્તિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ । તાન્યુપાદાય સિધ્યન્તિ ચક્ષુરાદીનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ । તેષાં મિથઃ સંસ્પર્શાચ્છબ્દઃ ।
પૃથિવીતિ । રૂપાદિસમવાયઃ કાઠિન્યબહુલઃ પૃથિવીત્યુચ્યતે । તથા સ્નેહબહુલઃ અબ્ધાતુઃ । ઊષ્મબહુલસ્તેજોધાતુઃ । લધ્વીરણબહુલો વાયુધાતુઃ । ચક્ષુરિન્દ્રિયમિતિ રૂપાણિ પ્રતીત્ય [ઉત્પન્નસ્ય] ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાશ્રય એવ । [યસ્તુ] તત્સભાગઃ અનાશ્રયઃ [તદપિ] ચક્ષુરિન્દ્રિયં [તત્સાજાત્યાત્] । તથાન્યાનીન્દ્રિયાણ્યપિ । રૂપમિતિ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાલમ્બનમેવ । તત્સભાગો ઽનાલમ્બનં તુ [તત્સાજાત્યાત્] રૂપમ્ । રસગન્ધસ્પર્શા અપ્યેવમ્ । એષાં મિથઃ સંસ્પર્શાચ્છબ્દો ભવતિ ॥
રૂપલક્ષણવર્ગઃ ષટ્ત્રિંશઃ ।
37 રૂપનામવર્ગઃ
(પૃ) ઉક્તં ખલુ સૂત્રે- યત્કિઞ્ચન રૂપં સર્વં તત્ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય [રૂપમ્] ઇતિ । કસ્માદુક્તં યત્કિઞ્ચન રૂપં તત્સર્વમિતિ । (ઉ) યત્કિઞ્ચિત્ તત્સર્વમિતિ વદન્ રૂપલક્ષણં નિર્ધારયતિ નાન્યદસ્તીતિ । તીર્થિકા હિ વદન્તિ પઞ્ચ મહાભૂતાનીતિ । તત્પ્રત્યાખ્યાનાયાહ ચત્વારિ [એવ] મહાભૂતાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય [રૂપમ્] ઇતિ । ચત્વારિ મહાભૂતાનિ પ્રજ્ઞપ્તિતઃ સન્તિ । વ્યાપિત્વાત્ મહદિત્યુચ્યતે । અરૂપધર્મો ઽમૂર્તઃ । અમૂર્તત્વાત્ અપ્રદેશઃ । અપ્રદેશત્વાત્ ન મહાન્ । ઔદારિકત્વાચ્ચ મહદિત્યુચ્યતે । ચિત્તચૈત્તાનાઞ્ચાદૃષ્ટત્વાત્ ન મહત્ત્વમ્ ।
(પૃ) કસ્માત્ પૃથિવ્યાદય એવ રૂપં ન શબ્દઃ । (ઉ) સપ્રતિઘા ધર્મા રૂપમિત્યુચ્યન્તે । શબ્દાદયો ઽપિ સપ્રતિઘત્વાત્ રૂપમ્ । ન ચિત્તધર્માદિવત્ સાકારત્વાત્ રૂપમ્ । શબ્દાદયો ઽપિ સાકારત્વાત્ રૂપમિત્યુચ્યેરન્ । યત્કિઞ્ચન્ પ્રદેશાવરણં હિ આકારઃ । (પૃ) રૂપાદય અપરિક્ષીયમાણાકારાઃ । શબ્દાદિનાન્તુ નાસ્તિ [તાદૃશ] આકારઃ । (ઉ) શબ્દાદયઃ સર્વે સાકારાઃ । સાકારત્વેન સપ્રતિઘાઃ સાવરણાઃ । અતો ભિત્ત્યાવરણે ન શ્રૂયતે ।

(પૃ) શબ્દાદયો યદિ સપ્રતિઘાઃ । તદા નાન્યવસ્તૂન્યાદદ્યુઃ । યથા ભિત્ત્યાવરણે ન કસ્યચિદવકાશો લભ્યતે । (ઉ) શબ્દસ્યાતિસૂક્ષ્મત્વાત્ ઉપાદેયાસ્તિતા શક્યતે । યથા ગન્ધરસાદયઃ સૌક્ષ્મ્યાત્ એકમાકારં યુગપદાશ્રયન્તે ન મિથઃ પ્રતિઘ્નન્તિ । અતઃ શબ્દાદયઃ સાવરણાઃ સપ્રતિઘા ઇત્યતો રૂપમિત્યુચ્યન્તે । રૂપ્યત ઇતિ રૂપલક્ષણમ્ । યત્ છિદ્યતે ભિદ્યતે વિહિંસ્યત ઇત્યાદિ તત્ સર્વં રૂપાશ્રિતમ્ । એતદ્વિપરીતમરૂપમિતિ નિર્ધારિતમ્ ।
પૂર્વનિવાસસ્થકુશલાકુશલકર્માણિ નિરૂપયતીતિ રૂપમ્ । ચિત્તચૈત્તાન્ નિરૂપયતીતિ ચ રૂપમ્ । વર્ણાત્મકઞ્ચ રૂપમ્ ।
રૂપનામવર્ગઃ સપ્તત્રિંશઃ ।
38 ચતુર્મહાભૂતપ્રજ્ઞપ્તિવર્ગઃ
(પૃ) ચત્વારિ મહાભૂતાનિ પ્રજ્ઞપ્તિસન્તીત્યયમર્થો ઽસિદ્ધઃ । કેચિદ્ધિ વદન્તિ તાનિ દ્રવ્યસન્તીતિ । (ઉ) ચત્વારિ મહાભૂતાનિ પ્રજ્ઞપ્તિતઃ સન્તિ । કસ્માત્ । ભગવાન્ તીર્થિકેભ્યો ઽવોચત્- ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ઇતિ । તીર્થિકાઃ કેચિદ્વદન્તિ રૂપાદિરેવ મહાભૂતં ભવતીતિ યથા સાંખ્યાદીનામ્ । કેચિદ્વદન્તિ રૂપાદિ વિહાયાસ્તિ મહાભૂતમ્ ઇતિ યથા વૈશેષિકાદીનામ્ । અત ઇદં સૂત્રમવધારયતિ રૂપાદ્યુપાદાય પૃથિવ્યાદિ મહાભૂતં સિધ્યતીતિ । અતો જ્ઞાયતે મહાભૂતાનિ પ્રજ્ઞપ્તિસન્તીતિ ।
કિઞ્ચાહ સૂત્રમ્- ખક્ખટઃ ખરગતઃ પૃથિવીધાતુઃ ઇતિ । અતો ન ખરમાત્રં પૃથિવી । લૌકિકાશ્ચ સર્વે શ્રદ્દધન્તે મહાભૂતાનિ પ્રજ્ઞપ્તિસન્તીતિ । કસ્માત્ । તે હિ વદન્તિ પૃથિવીં પશ્યામિ પૃથિવીં જિઘ્રેમિ (ધર્મિ) પૃથિવીં રસયામિ પૃથિવીં સ્પૃશામિ ઇતિ । સૂત્રે ચોક્તં યથા સ્પર્શવતી પૃથિવી દ્રષ્ટવ્યા । પૃથિવ્યાદિસર્વાયત નગતો ઽયં પુરુષઃ પશ્યતિ રૂપં ન કઠિન્યાદિ । કિઞ્ચ પુરુષો નિરૂપયતિ [ઇદં] પૃથિવીરૂપમ્, પૃથિવીગન્ધઃ, પૃથિવીરસઃ પૃથિવીસ્પર્શ ઇતિ । ન દ્રવ્યસતઃ પૃથઙ્ નિરૂપણમુપલભ્યતે । વ્યાપિત્વાત્ મહદિત્યર્થઃ । ઇદં ( સ્સ્સ્_100 ) લક્ષણં પ્રજ્ઞપ્તિસત ઉચ્યતે । ન કઠિન્યમાત્રલક્ષણસ્ય । કિઞ્ચાહ- પૃથિવી અબ્મણ્ડલે પ્રતિષ્ઠિતા ઇતિ । પ્રજ્ઞપ્તિસતી પૃથિવી પ્રતિતિષ્ઠતિ । ન કાઠિન્યમાત્રમ । કિઞ્ચાહ- અહમિમાં મહાપૃથિવીં દગ્ધ્વા વિધૂમં ભસ્મસાત્કરિષ્યામીતિ । અત્ર પ્રજ્ઞપ્તિસતીં પૃથિવીં દહતિ ન કાઠિન્યમાત્રં દહતિ । રૂપાદિભ્યઃ શ્રદ્દધન્તે અસ્તિ પૃથિવી ઇત્યાદિ । ન કાઠિન્યમાત્રાત્ ।
કૂપોપમે ચોક્તમ્- આપો દૃશ્યન્તે ચ સ્પૃશ્યન્તે ચેતિ । યદિ સ્નેહ એવાપઃ । તદા ન દ્વિધા વર્તેરન્ । કસ્માત્ । ભગવાનાહ- પઞ્ચેમાનીન્દ્રિયાણિ [નાનાવિષયાણિ] નાન્યોન્યસ્ય વિષયં પ્રત્યનુભવન્તિ । ઇતિ । કિઞ્ચાહ ભગવાન્- અષ્ટગુણા આપઃસુસંસ્થિતં શીતલં મૃદુ મધુરં શુચિ અદુર્ગન્ધં પાતુઃ પ્રહ્લાદનં પરિદાહનિવારણમિતિ । તત્ર યત્ સુસંસ્થિતં શીતલં સુકુમારં તત્ સર્વં સ્પર્શાન્તર્ગતમ્ । મધુરં રસાન્તર્ગતમ્ । શુચિ રૂપાન્તર્ગતમ્ । અદુર્ગન્ધં ગન્ધાન્તર્ગતમ્ । પ્રહ્લાદનં પરિદાહનિવારણઞ્ચ તત્પ્રભાવઃ । એષામષ્ટાનાં કલાપઃ સામાન્યમાપ ઇત્યુચ્યતે । અતો જ્ઞાયતે મહાભૂતાનિ પ્રજ્ઞપ્તિસન્તીતિ । ઉપાદાય ધર્માઃ સર્વે પ્રજ્ઞપ્તિસન્તઃ ન દ્રવ્યસન્તઃ । યથોક્તં ગાથાયામ્-
યથા હ્યઙ્ગસમ્ભારાદ્ભવતિ શબ્દો રથેતિ ચ ।
એવં સ્કન્ધેષુ સત્સ્વેવ ભવતિ સત્ત્વેતિ સંવૃતિઃ ॥ ઇતિ ।
આહ ચાનન્દઃ- પ્રત્યયમયા ધર્માઃ । આત્મા ચાવિનિશ્ચયસ્થાનં ભવતિ ઇતિ । યે વદન્તિ કર્કશાદીનિ મહાભૂતાનીતિ । તે કર્કશાદીનિ રૂપાદીનામાશ્રયા ઇતિ મન્યન્તે । ( સ્સ્સ્_101 ) તત્તુ સાશ્રયયં સાધિષ્ઠાનકમિતિ ન તથાગતશાસનં ભવેત્ । અતો જ્ઞાયતે ચત્વારિ મહાભૂતાનિ પ્રજ્ઞપ્તિસન્તીતિ ।
ધર્માણાં સૌક્ષ્મ્યસોકુમાર્યશ્લક્ષ્ણત્વાદીનિ સર્વાણિ સ્પર્શાયતનસંગૃહીતાનિ । ખક્ખટાદયશ્ચત્વારો ધર્માઃ કિમર્થા ભવન્તિઇતિ કેવલં મહાભૂતાર્થા ભવતિ ઇતિ પ્રાપ્યતે । એકાદિચતુર્ગ્રહાઃ સાવદ્યાઃ । અતો જ્ઞાયતે ચત્વારિ મહાભૂતાનિ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રાણિ ઇતિ । વસ્તુધર્મઃ સલક્ષણઃ પ્રજ્ઞપ્તિધર્મશ્ચ સલક્ષણઃ । પ્રજ્ઞપ્તેશ્ચ કો ઽતિશય ઇતિ પશ્ચાદ્વક્ષ્યતે । અતશ્ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ન દ્રવ્યસન્તિ ॥
ચતુર્મહાભૂતપ્રજ્ઞપ્તિવર્ગો ઽષ્ટત્રિંશઃ
39 ચતુર્મહાભૂતદ્રવ્યસત્તાવર્ગઃ
(પૃ) ચત્વારિ મહાભૂતાનિ દ્રવ્યસન્તિ । કસ્માત્ । અભિધર્મ ઉક્તમ્ । ખક્ખટલક્ષણઃ પૃથિવીધાતુઃ સ્નેહલક્ષણો ઽબ્ધાતુઃ ઊષ્મલક્ષણસ્તેજોધાતુઃ ઈરણલક્ષણો વાયુધાતુરિતિ । અતશ્ચત્વારિ મહાભૂતાનિ દ્રવ્યસન્તિ । રૂપાદિ ભૌતિકં રૂપં ચતુર્ભ્યો મહાભૂતેભ્યઃ સમુત્પદ્યતે । ન પ્રજ્ઞપ્તિસન્ ધર્મં જનયતિ । ખક્ખટાદિના ચ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ નિરુચ્યન્તે યત્ ખક્ખટં ખરગતં સા પૃથિવીતિ । તસ્માત્ ખક્ખટાદીનિ દ્રવ્યમહાભૂતાનિ । કિઞ્ચ સૂત્રે દ્વાભ્યામાકારાભ્યામુચ્યતે ખક્ખટં ખરગતં, સ્નેહઃ સ્નેહગતમ્ ઇત્યાદિ । અતો જ્ઞાયતે ખક્ખટં વસ્તુધર્મઃ ખરગતં પ્રજ્ઞપ્તિધર્મ ઇતિ । એવમન્યાન્યપિ મહાભૂતાનિ । તસ્માત્ ખક્ખટાદીનિ દ્રવ્યમહાભૂતાનિ । ખરગતધર્મસ્તુ વ્યવહારતો મહાભૂતમ્ । અતો ઽસ્તિ દ્વિધા ( સ્સ્સ્_102 ) મહાભૂતં દ્રવ્યરૂપં પ્રજ્ઞપ્તિરૂપમિતિ । કિઞ્ચોક્તમભિધર્મે- સંસ્થાનાયતનં પૃથિવી, ખક્ખટલક્ષણઃ પૃથિવીધાતુરિતિ । તથાન્યાન્યપિ મહાભૂતાનિ ।
સૂત્રે ચાહ ભગવાન્- યચ્ચક્ષુષિ [માંસ]પિણ્ડે ખક્ખટં ખરગતં ઇયં પૃથિવી । યત્ સ્નેહઃ સ્નેહગતં ઇમા આપઃ । યત્ ઊષ્મ ઊષ્મગતં ઇદં તેજઃ । માંસપિણ્ડં પૃથિવી ઇતિ । અસ્મિન્ માંસપિણ્ડે ભગવાનાહ સન્તિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ઇતિ । ખક્ખટાદીનિ દ્રવ્યમહાભૂતાનિ । તત્સંસ્થાનાનિ પ્રજ્ઞપ્તિમહાભૂતાનીતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । કિઞ્ચ ભગવાન્નાવોચત્ વાયોરાશ્રયો ઽસ્તીતિ । અતો જ્ઞાયતે વાયુર્દ્રવ્યમહાભૂતમિતિ ।
યદિ કશ્ચિત્ બ્રૂયાત્ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ પ્રજ્ઞપ્તિસન્તીતિ । તદા મહાભૂતલક્ષણાનિ વિનિર્ભક્તાનિ સ્યુઃ । યદિ ખરગતં પૃથિવીતિ આપઃ ખરગતા ઇતિ તા અપિ પૃથિવી સ્યુઃ । મૃત્પિણ્ડઃ સ્નેહગત ઇતિ સો ઽપિ આપઃ સ્યાત્ । યથા જ્વરપીડિતસ્ય કાય ઉત્કમ્પ્યતે । તપ્તઃ કાય એવ તેજઃ સ્યાત્ । તન્ન યુજ્યતે । અતો ન વક્તું શક્યતે ખરગતં પૃથિવી, ખક્ખટમાત્રં પૃથિવીધાતુરિતિ । તથાન્યાનિ મહાભૂતાન્યપિ ।
સહજાતત્વાત્ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ અવિનિર્ભક્તાનિ । યથોક્તં સૂત્રે યત્કિઞ્ચિદ્રૂપં સર્વં તત્ ચતુર્મહાભૂતકૃતમિતિ । ચત્વારિ મહાભૂતાનિ દ્રવ્યસન્તીતિ વક્તુસ્તાન્યવિનિર્ભક્તાનિ ભવન્તિ । ચત્વારિ મહાભૂતાનિ પ્રજ્ઞપ્તિસન્તીતિ વક્તુસ્તાનિ વિનિર્ભક્તાનિ સ્યુઃ । કસ્માત્ । ખરરૂપાદ્યાશ્રયાઃ સ્નેહાદ્યાશ્રયેભ્યો વિનિર્ભક્તાઃ । તથા ચ સતિ ચક્ષુર્માસપિણ્ડે ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ન સ્યુઃ । તથા ચ સૂત્રવિરોધઃ । સૂત્રસ્યાવિરોધં કામયાનસ્ય ભવતઃ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ દ્રવ્યાણિ ભવન્તિ ।

યદ્ભવતા પૂર્વમુક્તમ્- તીર્થિકેભ્યશ્ચત્વારિ મહાભૂતાન્યવોચદિતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । સર્વે હિ તીર્થિકા વદન્તિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ રૂપાદિભિરેકાનિ યદિ વાનકાનીતિ । ( સ્સ્સ્_103 ) વયન્તુ વદામઃ સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનૈકદેશ શ્ચત્વારિ મહાભૂતાનીતિ । અતો ઽનવદ્યમ્ । કિઞ્ચ વયં વદામઃ પ્રત્યક્ષદૃષ્ટાનિ ખક્ખટાદીનિ ચતુર્મહાભૂતાનિ ન તુ વૈશેષિકાણામિવ તાન્યપ્રત્યક્ષદૃષ્ટાન્યપિ ।

યદુક્તં ભવતા ખક્ખટં ખરગતમિતિ । તત્ર અસ્તિ દ્વિધાશ્રયાર્થઃ । યથોક્તં સૂત્રે- રૂપં રૂપાધિકરણમ્ ઇતિ । આહ ચ ચિત્તં મહતાં ધર્માણામાશ્રય ઇતિ । અસ્મિન્નર્થ ઉક્તમ્ ખક્ખટમેવ સ્વરગતં ન પુનર્ધમાન્તરમિતિ । તથા ચ કો દોષઃ ।
લૌકિકાઃ સર્વે શ્રદ્દધન્તે યાવદષ્ટગુણા આપ ઇતિ યદ્ભવતો વચનં તત્ વ્યવહારાનુવર્તનમાત્રતો વદન્તિ ન દ્રવ્યમહાભૂતા [નુવર્તન]તઃ । કિઞ્ચોક્તં ભવતા- ઉપાદાયધર્માઃ સર્વે પ્રજ્ઞપ્ત્યાત્મકા ઇતિ । નેદં યુજ્યતે । કસ્માત્ । ઉક્તં હિ સૂત્રે- યદિ વા ષટ્ સ્પર્શાયતનાનિ યદિ વા ષટ્ સ્પર્શાયતનાન્યુપાદાય ધર્મા ઇતિ । કશ્ચિદ્ભિક્ષુર્ભગવન્તં પૃચ્છતિ- ક તત્ ચક્ષુરિતિ । ભગવાન્ પ્રત્યાહ- ચક્ષુ[ર્ભિક્ષો] ચત્વારિ મહામૂતાન્યુપાદાય રૂપપ્રસાદ ઇતિ । એવં દશાયતનાન્યપિ । યત્તુ સાશ્રયં સાધિષ્ઠાનકં ઇતિ । ન તથા વદામઃ । ધર્મે ધર્મો વર્તત ઇતિ માત્રં વદામઃ ।
યદ્ભવાનાહ- ખક્ખટાદયઃ કિમર્થા ભવન્તીતિ કેવલં મહાભૂતાર્થા ઇતિ ભવન્તિ ઇતિ પ્રાપ્યતે ઇતિ । ખક્ખટાદયઃ સાર્થકા યદુત ખક્ખટ લક્ષણં સન્ધત્ત ઇતિ । અબ્લક્ષણં સ્નેહયતીતિ । તેજોલક્ષણં પરિપાચયતીતિ । વાયુલક્ષણમ્ અભિનિર્વર્તયતીતિ । અતશ્ચત્વારિ મહાભૂતાનિ દ્રવ્યાણિ સન્તિ ॥
ચતુર્મહાભૂતદ્રવ્યસત્તાવર્ગ એકોનચત્વારિંશઃ
40 તદપ્રામાણવર્ગઃ
અત્ર પ્રતિબ્રૂમઃ । તદયુક્તમ્ । ચત્વારિ મહાભૂતાનિ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રાણિ । યદ્યપ્યુક્તં ભવતા અભિધર્મ ઉક્તં- ખક્ખટલક્ષણઃ પૃથિવીધાતુઃ । ઇત્યાદિ । ન તદ્યુજ્યતે । કસ્માત્ । ( સ્સ્સ્_104 ) ભગવાન્ હિ સ્વયમાહ- ખક્ખટઃ ખરગતશ્ચ પૃથિવી ઇતિ । ન ખક્ખટમાત્ર[માહ] । અતો નાયં સમ્યગ્ હેતુઃ ।
રૂપાદિકં ચતુર્ભ્યો મહાભૂતેભ્યઃ સમુત્પદ્યત ઇતિ ભવદુક્તં ન યુજ્યતે । કસ્માત્ । રૂપાદિઃ કર્મક્લેશાન્નપાનમૈથુનરાગાદિભ્યઃ સમુત્પદ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- ચક્ષુઃ કિમુપાદાય ભવતિ । કર્મોપાદાય ભવતિ । ઇતિ । કિઞ્ચાહ- સુખાસઙ્ગસમુદયાદ્રૂપસમુદય ઇતિ । યથા ચાનન્દો ભિક્ષુણીશિક્ષણાય ભગિનીમાહ- અયં કાયઃ આહારસમ્ભૂતઃ તૃષ્ણાસમ્ભૂતો માનસમ્ભૂતો મૈથુનસમ્ભૂત ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે રૂપાદિ ર્ન ચતુર્મહાભૂતસમ્ભૂત્ ઇતિ । (પૃ) યદ્યપિ રૂપાદિ કર્મસમ્ભૂતમ્ । તથાપિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ચ અંશેન હેતવઃ સ્યુઃ । યથા કર્મવશાત્ વ્રીહિર્ભવતિ । સ બ્રીહિર્બીજાદ્યપેક્ષ્ય ચ પ્રાદુર્ભવતિ । તથા ચક્ષુરાદીનાં કર્મસમ્ભૂતત્વે ઽપિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ અંશતો હેતવો ભવન્તિ । (ઉ) કદાચિત્ કિઞ્ચિદ્વસ્તુ વિનાપિ હેતુપ્રત્યયાન્ ઉત્પદ્યતે । યથા કલ્પાવસાને કલ્પાદૌ ચ મહતી વૃષ્ટિઃ । તા આપઃ કસ્માત્સમ્ભવન્તિ । દેવાનામભીપ્સિતમનુસ્મરણમાત્રાલ્લભ્યેત । યથા ધ્યાનનિષણ્ણસ્ય ભદન્તસ્ય ચાભીપ્સિતં છન્દમનુવર્તતે । અસ્ય કે પ્રત્યયાઃ । ન[નુ] કર્મમાત્રમ્ । યથા ચ રૂપસન્તાનઃ વ્યુચ્છિદ્ય પુનઃ પ્રતિસન્ધીયતે । યો ઽરૂપધાતાવુપપદ્ય પુના રૂપધાતાવુપપદ્યતે । રૂપસ્યાસ્ય કિં મૂલમ્ ।
(પૃ) કસ્માત્ કિઞ્ચિત્ કર્મમાત્રાદુત્પદ્યતે કિઞ્ચિત્તુ બાહ્યપ્રત્યયમપેક્ષ્યોત્પદ્યતે । (ઉ) યઃ સત્ત્વો ઽવરકર્મબલો ભવતિ । સ બીજસામગ્રીસાહાય્યતઃ સાધયતિ । ઉત્કટકર્મબલસ્તુ ન બાહ્યપ્રત્યયમપેક્ષતે તથા ધર્મા અપિ સ્યુઃ । કેચિત્ સકર્મકાઃ । કેચિત્ સધર્મકાઃ । કેષાઞ્ચિદુપપત્ત્યાયતનં કર્મબલમાત્રાલ્લભ્યતે । ન બાહ્યપ્રત્યયમપેક્ષ્ય । હેતુપ્રત્યયાપેક્ષી વદેત્ બીજમઙ્કુરાદીનાં હેતુરિતિ ।
કસ્માદુચ્યતે ખક્ખટાદિમુપાદાય [રૂપાદિ]રુત્પદ્યતે । કેનાર્થેન ખક્ખટાદિતો રૂપાદિરુત્પદ્યતે ન રૂપાદિતઃ ખક્ખટાદિઃ । તયોશ્ચ સહજાતત્વાત્ કથમુચ્યતે ખક્ખટાદિમુપાદાય ( સ્સ્સ્_105 ) રૂપાદિર્ભવતિ । ન રૂપાદિમુપાદાય ખક્ખટાદિરિતિ । નહ્યેકકાલીનર્યોર્ધર્મયોરન્યોન્યહેતુત્વં ભવતિ । યથા શૃઙ્ગદ્વયં યુગપજ્જાયમાનમ્ । ન વક્તું શક્યં વામદક્ષિણે હેતૂ ઇતિ ।
(પૃ) યથા પ્રદીપપ્રકાશયોરેકકાલિકયોરપિ પ્રદીપમુપાદાય પ્રકાશ ઇત્યુચ્યતે । ન પ્રકાશમુપાદાય પ્રદીપ ઇતિ । તથેદમપિ । (ઉ) પ્રદીપો ન પ્રકાશાદન્યઃ । પ્રદીપો હિ રૂપં પ્રકાશ ઇતિ ધર્મદ્વયસમવાયાત્મકઃ । રૂપમેવ પ્રકાશ ઇતિ ન પ્રદીપઃ પૃથગ્ભવતિ । એવમસ્ય દૃષ્ટાન્તસ્ય તથ્યં ન ચિન્તિતવાનસિ । (પૃ) પ્રકાશઃ પ્રદિપાદન્યત્ર ગચ્છતીતિ અન્યઃ સ્યાત્ । (ઉ) નાન્યત્ર ગચ્છતિ । ઇદં પ્રકાશરૂપં પ્રદીપ એવ પ્રત્યક્ષમુપલભ્યતે । યદ્યન્યત્ર ગચ્છતિ । પ્રદીપં વિહાયાપ્યુપલભ્યેત । ન તૂપલભ્યતે વસ્તુતઃ । તદ્રૂપં ન પ્રદીપાદન્યદિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
(પૃ) યુગપજ્જાયમાનયોરપિ ધર્મયોર્હેતુફલભાવો ઽસ્તિ । યથા સપ્રતિધે વિજ્ઞાનસ્ય ચક્ષૂરૂપં હેતુપ્રત્યયો ભવતિ । ન તુ ચક્ષૂરૂપસ્ય વિજ્ઞાનમ્ । (ઉ) ન યુજ્યતે । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય પૂર્વચિત્તં હેતુઃ ચક્ષૂરૂપં પ્રત્યયઃ । પૂર્વનિરુદ્ધં ચિત્તં હેતુઃ ઇતિ કથં યુગપજ્જાયમાનં ભવતિ । યો ધર્મો યં હેતુમનુવર્ત્યોત્પદ્યતે સ તસ્ય હેતુઃ । યચ્ચિત્તં યદિન્દ્રિયાણ્યુપાદાય ભવતિ સ તદુપાદાય ધર્મઃ ।
અથ ચત્વારિ મહાભૂતાન્યેવ [ન] રૂપકરાણિ । [સરૂપ]હેતુસમ્ભૂતત્વાત્ । પ્રત્યક્ષમુપલભામઃ ખલુ લોકે વસ્તૂનિ સરૂપહેતોર્જાયમાનાનિ । યથા સાલેશ્શાલિર્ભવતિ, યવાદ્યવઃ । એવં પૃથિવીતઃ પૃથિવી ભવતિ નાબાદયઃ । એવં રૂપાદ્રૂપં ભવતિ ઇત્યેવમાદિ ।
(પૃ) દૃશ્યતે સ કિઞ્ચિદ્વસ્તુ અસરૂપહેતોર્જાયત ઇતિ । યથા વ્યાકીર્ણગોપુરીષકૂટે કૃમિર્જાયતે । શૃઙ્ગકૂટે તૃણં પ્રરોહતિ । (ઉ) ન વયં વદામઃ અસરૂપહેતોર્ન જાયત ઇતિ । કિન્તુ સરૂપહેતૌ ચ સતિ જાયત ઇતિ વદામઃ । તસ્માદુચ્યતે રૂપાદિભ્યો ( સ્સ્સ્_106 ) રૂપાદયો જાયન્તે ન ચતુર્મહાભૂતેભ્ય એવ જાયન્ત ઇતિ । અતો નાબધારણં ભવતિ રૂપાદયશ્ચતુર્મહાભૂતેભ્ય એવ જાયન્ત ઇતિ ।

ખક્ખટાદિના ચત્વારિ મહાભૂતાનિ નિરૂપ્યન્ત ઇતિ યદવોચદ્ભવાન્ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । નિયતૈઃ ખક્ખાટાદિલક્ષણૈઃ ચત્વારઃ સઙ્ઘાતા વિભક્તવ્યાઃ । સૌકુમાર્યાદેસ્તુ અનિયતઃ કદાચિત્ ખક્ખટબહુલે સઙ્ઘાતે વર્તતે । કદાચિત્સ્નેહબહુલે સઙ્ઘાતે વર્તતે । અતો નાનેન [સૌકુમાર્યાદિના] સઙ્ઘાતા વિભક્તવ્યાઃ । તથાન્યૈરપિ । ખક્ખટાદીનાં સ્પર્શવિશેષાઃ સૌકુમાર્યાદય ઉચ્યન્તે । કિમિતિ । યદિ સ્નેહેન ઉત્પત્તિસ્વભાવેનાપિ સુકુમારસૂક્ષ્મશ્લક્ષ્ણાનિ ભવન્તિ । ખક્ખટલક્ષણબહુલત્વાત્ ખક્ખટં ખરમૌદારિકં કર્કશમિત્યેવમાદિ ભવતિ । અતઃ ખક્ખટાદિમાત્રેણ ચત્વારઃ સઙ્ઘાતા વિભજ્યન્તે । યથોક્તં સૂત્રે- ખક્ખટા[દિ]ગતાનીતિ ચતુર્ણાં મહાભૂતાનાં વિભાગા નિર્દિશ્યન્ત ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે ખક્ખટગતધર્મઃ પૃથિવીધાતુઃ ન તુ ખક્ખટમાત્રલક્ષણ ઇતિ । તસ્માત્ ખક્ખટલક્ષણં પૃથિવીપ્રસાધનહેતુરિત્યુચ્યતે । પૃથિવીપ્રસાધને ચ ખક્ખટત્વં પ્રધાનહેતુઃ । અતઃ પૃથક્કૃત્યોચ્યતે । તથાન્યાનિ લક્ષણાન્યપિ [વક્તવ્યાનિ] । સંજ્ઞાક્રિયાયૈ યત્ કિઞ્ચન્ ખક્ખટં ખરગતં સર્વં તત્ પૃથિવિધાતુઃ । કેચિદ્વદન્તિ કેવલં ખક્ખટલક્ષણં પૃથિવીધાતુરિતિ । તત્પ્રત્યાખ્યાનાય ભગવાનાહ- ખક્ખટં ખરગતં પૃથિવીધાતુરિતિ । અન્યદપ્યેવમ્ । ખક્ખટલક્ષણસઙ્ઘાતે ખક્ખટસ્ય બાહુલ્યાત્ દ્વિધાસ્તિ વ્યવહારઃ । સર્વેષુ સઙ્ઘાતેષુ ખક્ખટાદિસ્પર્શાઃ સન્તિ । યત્ ખક્ખટં ખરગતં સ પૃથિવીધાતુઃ । યત્ સ્નિગ્ધં સ્નિગ્ધગતં સ આપોધાતુઃ । યત્ ઉષ્ણં ઉષ્ણગતં સ તેજોધાતુઃ । ( સ્સ્સ્_107 ) ખક્ખટં પૃથિવીપ્રસાધનસ્ય પ્રધાનહેતુરિત્યતસ્તત્ર પૃથિવીતિ નામ । પ્રજ્ઞપ્તિતઃ પ્રસિદ્ધે હેતૌ પ્રજ્ઞપ્તિતઃ સંજ્ઞા ભવતિ યથા વદન્તિ- પશ્યામ્યહં વૃક્ષસ્ય છેત્તારં પુરુષમિતિ ।
દ્વાભ્યામાકારાભ્યામિતિ યદવોચઃ । તદયુક્તમ્ । યદિ વ્યવહારભઙ્ગીમનુસૃત્ય તત્ત્વં ભવતિ । તદા દ્વાદશાયતનાદીનિ તત્ત્વાનિ ન સ્યુઃ । અતશ્ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપઞ્ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમિતીદમતત્ત્વં સ્યાત્ । વ્યવહારભઙ્ગયા અભાવાત્ । ઇદઞ્ચ મિથ્યાશાસ્ત્રં સ્યાત્ । કિઞ્ચ તથાગતે તેજોવતી સમાધિમુપસમ્પન્ને તત્કાયા દ્વિવિધાનિ જ્વાલારૂપાણિ નિશ્ચરન્તિ । તત્ર કિમિત્તિ તેજો ધાતુર્ન ભવતિ । રૂપાદીના તેજઃ સિધ્યતિ નતૂષ્મમાત્રલક્ષણતઃ । કિઞ્ચાહ ભગવાન્- કાયો ઽયં કરણ્ડક ઇતિ । તત્ર નખલોમકેશાદયઃ સમૃદ્ધાઃ સન્તિ । યથોક્તં સૂત્રે- સન્તિ કાયે ઽસ્મિન્ નખલોમકેશાદય ઇતિ । અતો નખલોમકેશાદયઃ પૃથિવીધાતુઃ । ન હિ ધતુવાદો ઽસ્તીતિ દ્રવ્યધર્મો ભવતિ । ઉક્તઞ્ચબીજ સૂત્રે યતઃ પૃથિવીધાતુઃ સ્યાત્ નાબ્ધાતુઃ ન બીજાનિ વૃદ્ધિં [વિરૂઢિં વિપુલતા] માપદ્યન્ત ઇતિ । તત્ર કિં પૃથિવીધાતુઃ યદુત પ્રજ્ઞપ્તિતઃ ક્ષેત્રમ્, ન તુ ખક્ખટમાત્રલક્ષણમ્ । આપો ઽપિ પ્રજ્ઞપ્તિતઃ ન સ્નેહમાત્રલક્ષણમ્ । એકસ્ય ધર્મસ્ય દ્રવ્યત્વં પ્રજ્ઞપ્તિત્વમિતિ દ્વિપ્રકારો ઽપિ નોપલભ્યતે । કસ્માત્, રૂપાદીનિ દ્રવ્યાણિ । ચક્ષુરાદીનિ પ્રજ્ઞપ્તિતઃ સન્તિ । મહાભૂતાનિ તુ દ્રવ્યતશ્ચ પ્રજ્ઞપ્તિતશ્ચ સન્તીદં મિથ્યાશાસ્ત્રમ્ । ષડ્ધાતુ સૂત્રે ચ ભગવાનાહ- કેશલોમનખાદીનિ પૃથિવીધાતુરિતિ । હસ્તિપદોપમસૂત્રે ચોક્તમ્- કેશા લોમા નખા ઇત્યાદીનિ અયમુચ્યતે પૃથિવીધાતુરિતિ । કેનાર્થેન ધાતુર્દ્રવ્યં ન પ્રજ્ઞપ્તિરિત્યુચ્યતે । ન ચ સો ઽર્થઃ સૂત્રારૂઢઃ ।
યદવાદીઃ ભગવાનાહ- યચ્ચક્ષુર્માસપિણ્ડે ખક્ખટં ખરગતં ઇયં પૃથિવી ઇત્યાદિ । વચનેનાનેન ભગવાન્ પ્રદર્શયતિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય ભવન્તિ ઇતિ । કેચિદ્વદન્તિ અહઙ્કારસમ્ભૂતમિન્દ્રિયમિતિ । કેચિદ્વદન્તિ મહાભૂતવ્યતિરિક્તમિન્દ્રિયમસ્તીતિ । કેચિદ્વદન્તિ ઇન્દ્રિયાણિ નાનાસ્વભાવજાનિ યદુત પૃથિવીમહાભૂતાત્ સમ્ભૂતં ઘ્રાણમિત્યાદિ । તત્પ્રત્યાખ્યાનાય ભગવાનાહ- ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાણિ ચતુર્મહાભૂતસમવાયાત્મકાનિ શૂન્યાન્યવસ્તૂનિ ઇતિ । વિકલ્પઃ પ્રજ્ઞપ્તેર્હેતું પ્રત્યયં સાધયતિ । [સા] પ્રજ્ઞપ્તિરપિ નાસ્તિ । અસ્મિન્ માંસપિણ્ડે સન્તિ ચત્વારો ભાગાઃ ખક્ખટં ખરગતમિત્યાદિ વચનેન ભગવાન્ પ્રદર્શયતિ સર્વપદાર્થાઃ ચતુર્મહાભૂતસમ્ભૂતા ઇતિ ।
ભગવાન્નાવોચત્- દ્વયોરાશ્રયો ઽસ્તીત્યતો દ્રવ્યમહાભૂતં [વાયુ]રિતિ યદવોચઃ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । વાયોર્લઘુત્વં વિશિષ્ટં લક્ષણં ન લઘુગતધર્મઃ । પૃથિવ્યાદીનાં ખક્ખટગતધર્માદયો વિશિષ્ટાઃ વાયોસ્તુ ન તથા । લઘુગતધર્મશ્ચાલ્પ ઇતિ નાવોચત્ । યદવાદીઃ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ પ્રજ્ઞપ્તિસન્તીતિ વક્તુઃ તન્મહાભૂતલક્ષણાનિ વિનિર્ભક્તાનિ સ્યુરિતિ । તદયુક્તમ્ । યત્ ખક્ખટં ખરગતં ચતુર્મહાભૂતસમ્ભૂતં [સ]પૃથિવીધાતુઃ । ન તૂચ્યતે ઽન્યદ્વસ્તુ લક્ષણસ્યાશ્રય ઇતિ । યો ધર્મો લક્ષણાદન્ય ન સ આશ્રયઃ । અયમેવ લક્ષણસ્ય [અ]વિનિર્ભાગઃ । (પૃ) યદુત્પદ્યમાનં ન સ આશ્રયો ભવતિ । આશ્રયો હિ [યત્]અન્યદ્વસ્તુ [તત્] આશ્રયતામુપયાતિ । (ઉ) આશ્રય ઇતિ સંજ્ઞાયતે નાન્યદ્વસ્તુ લક્ષણસ્યાશ્રય ઇતિ । ઉત્પદ્યમાનસ્ય પ્રવિભાગાત્ । યથા વદન્તિ આકાશં સર્વગામીતિ । વસ્તુતસ્તુ નાસ્તિ તત્ યદ્ગચ્છતિ ।
યદુક્તં ભવતા ચત્વારિ મહાભૂતાનિ સહજાતાનીતિ । તદયુક્તમ્ । યથા આતપે કેવલં રૂપયુક્તઃ સ્પર્શ ઉપલભ્યતે નાન્યે ધર્મઃ । ચન્દ્રિકાયાં કેવલં રૂપયુક્તઃ શીતસ્પર્શ ઉપલભ્યતે નાન્યે ધર્માઃ । તસ્માન્ન સર્વેષુ પદાર્થેષુ ચતુર્મહાભૂતાનિ સન્તિ । તદ્યથા કિઞ્ચિદ્વસ્તુ નીરસં યથા સુવર્ણવજ્રાદિ । કિઞ્ચિદ્વસ્તુ નિર્ગન્ધં યથા સુવર્ણરજતાદિ । કિઞ્ચિદ્વસ્તુ નીરૂપં યથા ગૃહ[પ્રાસાદ]ધર્મ । કિઞ્ચિદ્વસ્તુ ( સ્સ્સ્_109 ) નિરૂષ્મ યથા ચન્દ્ર[કાન્ત]આદિ । કિઞ્ચિદ્વસ્તુ નિશ્શીતમ્ યથા તેજ આદિ । કિઞ્ચિદ્વસ્તુ ઈરણલક્ષણં યથા વાય્વાદિ । કિઞ્ચિદ્વસ્તુ નિરીરણં યથા પાષાણઘણ્ડઃ । એવં કિઞ્ચિદ્વસ્તુ નિષ્કર્કશમ્ । કિઞ્ચિન્નિસ્નેહમ્ । કિઞ્ચિન્નિરૂષ્મ । કિઞ્ચિન્નિરીરણમ્ । અતશ્ચત્વારિ મહાભૂતાનિ નાવિનિર્ભાગવર્તીનિ ।

(પૃ) બાહ્યૈઃ કારણૈર્મહાભૂતાનાં સ્વભાવ આવિર્ભવતિ । યથા સુવર્ણપાષાણાદૌ દ્રવલક્ષણં તેજ અપેક્ષ્યાવિર્ભવતિ । અપ્સુ કાઠિન્યલક્ષણ અતિશૈત્યમુપાદાયોદ્ભવતિ । વાયૌ શીતોષ્મલક્ષણ અપ્તેજસી ઉપાદાયોદ્ભવતિ । તૃણવૃક્ષેષુ ઈરણલક્ષણં વાયું પ્રાપ્યોદ્ભવતિ । તસ્માત્ પૂર્વવર્તિનઃ સ્વભાવાઃ પ્રત્યયમપેક્ષોદ્ભવન્તિ । અતશ્ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ન વિનિર્ભાગલાભિન ઇતિ જ્ઞાયતે । યદિ પુર્વમસન્ [સ]સ્વભાવઃ । કથમુદ્ભવેત્ । (ઉ) તથા ચેત્ વાયૌ કદાચિદ્ગન્ધો ઽસ્તીતિ ગન્ધો વાયુગતઃ સ્યાત્ । યથા વાસિતતૈલગન્ધસ્તૈલગતઃ । નત્વિદં યુજ્યતે । ન હિ મહાભૂતેભ્યો ભૌતિકં રૂપમુત્પદ્યતે । યથા સ્નેહાત્ સ્નેહો ભવતિ । તથા રૂપાદ્રૂપં ભવતિ । યદિ [તાનિ] અવિનિર્ભાગવર્તીનિ । તદા સત્કાર્યં સ્યાત્ । યથા કન્યાયાં પુત્રઃ અન્ને ઽમેધ્યાદિઃ । ન વયં બ્રૂમઃ સત્કાર્યમ્ । યદ્યપિ નાસ્તિ પયસિ દધિ । તથાપિ દધિ પયસ ઉત્પદ્યતે । એવં કિં સંજ્ઞાનુસ્મરણવિકલ્પેન યદુત ચત્વારિ મહાભૂતાનિ સહજાતાનિ અપૃથગ્ભાગવર્તીનીતિ ॥
તદપ્રમાણવર્ગશ્ચત્વારિંશઃ
41 પૂર્વતનસિદ્ધાન્તપ્રકાશનવર્ગઃ
પૂર્વં યદવાદીઃ- ન વયં બ્રૂમઃ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ રૂપાદિભિરેકાનિ યદિ વાનેકાનિ ઇત્યતો ઽનવદ્યમ્ ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । તીર્થિકાઃ સર્વે સિષાધયિષન્તીત્યત શ્ચતુર્ણાં મહાભૂતાનામેકત્વનાનાત્વે ઉદાહરન્તિ । અતો ભગવાન્ પ્રજ્ઞપ્તૌ ચતર્ણાં મહાભૂતાનામુદાહૃતત્વાત્ તેષામર્થમુપદિશતિ । તથા નો ચેત્ ન બ્રૂયાત્ । લૌકિકાઃ સ્વભાવતઃ પૃથિવ્યાદિમહાભૂતાનિ જાનન્તો ઽપિ ન વિદન્તિ [તેષાં] વસ્તુભાવમ્ । અત ઉપદેશં કરોતિ । નોપદિશતિ હસ્તાદિ । યદિ ખક્ખટાદિભિશ્ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ભવન્તિ ઇતિ । ક ઉપકારો ભવેત્ ।
અસ્તિ દ્વિધા આશ્રયાર્થ ઇત્યુક્ત્વા મહાભૂતાનિ દ્રવ્યાણીતિ યદવોચઃ । તત્ર ન પ્રતીમો- અયમાશ્રયાર્થઃ, [ત]દન્યો યઃ સ પ્રજ્ઞપ્તિસન્ ઇતિ । [અષ્ટગુણા આપ ઇતિ] વ્યવહારાનુવર્તનતો વદન્તિ ન તુ દ્રવ્યમહાભૂતા[નુવર્તન]ત ઇતિ યદ્વચનં તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । યદિ વા પ્રવચને યદિ વા લોકે ન હેતુપ્રત્યયૈર્વિના રૂપાદિષુ ચતુર્મહાભૂત સંજ્ઞાં કુર્વન્તિ । યથા લોકે વદન્તિ પશ્યામ્યહં પુરુષમિતિ । રૂપાદિષુ હિ પુરુષ ઇતિ સંજ્ઞા ન હેતુપ્રત્યયૈર્વિના ભવતિ । યો વિનાપિ સુદૃઢહેતુપ્રત્યયૈઃ સંજ્ઞાં કરોતિ સો ઽશ્વં દૃષ્ટ્વા પુરુષ ઇત્યાહ્વયેત્ । વસ્તુતસ્તુ ન તથા । કસ્માચ્છબ્દે પૃથિવીતિ ન વદન્તિ । લૌકિકાઃ સદા [પૃથગ્] વદન્તિ પૃથિવીતિ શબ્દ ઇતિ । ન કદાચિદપિ વદન્તિ શબ્દઃ પૃથિવીતિ । યો વિના સુદૃઢહેતુપ્રત્યયૈઃ સંજ્ઞાં કરોતિ । સ શબ્દં પૃથિવીતિ આહ્વયેત્ । વસ્તુતસ્તુ ન તથા । તસ્માદ્રૂપાદયશ્ચત્વારો ધર્મા [એવ] પૃથિવી । પૃથિવીભાગે [ઽપિ] પૃથિવીતિ સંજ્ઞા ભવતિ । યથારૂપમિદં પ્રજ્ઞપ્તેર્હેતું સાધયતિ તત્ર પુરુષ ઇતિ સંજ્ઞા । વૃક્ષેષુ વનમિતિ સંજ્ઞા । ભિક્ષુષુ સઙ્ઘ ઇતિ સંજ્ઞા । એવં રૂપાદિષુ ધર્મેષુ ચત્વારિ મહાભૂતાનીતિ સંજ્ઞાં વદન્તિ ।
યદવોચઃ- યદિ વા ષટ્ સ્પર્શાયતનાનિ યદિ વા ષટ્ સ્પર્શાયતનાન્યુપાદાય સિદ્ધા [ધર્મા] ઇતિ । નેદં સૂત્રં યુક્તમ્ । યથા ભવતાં શાસને ભૌતિકં રૂપં ન કસ્યચિજ્જનકમ્ । તથા મમ શાસને ઽપિ પ્રજ્ઞપ્તૌ ન [તત્]કસ્યચિત્ જન્યમ્ । અત ઇદં સૂત્રં ન ભવેત્ । અસ્તિ ચેત્તસ્યાર્થો ઽન્યથયિતવ્યઃ । યદવાદીઃ- ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય ભૌતિકો રૂપપ્રસાદઃ ચક્ષુરિતિ । તદયુક્તમ્ । ચતુર્ણાં મહાભૂતાનાં સમવાયઃ પ્રજ્ઞપ્તૌ ચક્ષુરિત્યુચ્યતે । પ્રજ્ઞપ્તિસન્તિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ રૂપમ્ । તદ્રૂપપ્રસાદશ્ચક્ષુઃ । યદ્યુપ્યુક્તં ભવતા ધર્મે ધર્મો વર્તતે નિરાશ્રયો નિરધિષ્ઠાતા ચેતિ । [તત્ર યો ધર્મઃ] સ એવાશ્રયઃ અધિષ્ઠાતા ચ । યેન વર્તતે સ આશ્રયઃ । યસ્મિન્ ધર્મે તિષ્ઠતિ સો ઽધિષ્ઠાતા । યદવોચઃ- ખક્ખટલક્ષણં "સંઘત્ત" ઇત્યાદિ । નેદં યુજ્યતે । ન ખક્ખટલક્ષણં કેવલં ધત્તે । અપિ તુ હેતુપ્રત્યયસામગ્રીઞ્ચાપેક્ષતે । તથાન્યાન્યપિ । તસ્માચ્ચત્વારિ મહાભૂતાનિ પ્રજ્ઞપ્તિસન્તિ ॥
પૂર્વતનસિદ્ધાન્તપ્રકાશનવર્ગં એકચત્વારિંશઃ ।
42 ખક્ખટલક્ષણાસત્તાવર્ગઃ
(પૃ) યદાહ ભવાન્- ખક્ખટબહુલો રૂપાદિ [સમવાયઃ] પૃથિવીમહાભૂતમિત્યતઃ પૃથિવ્યાદયઃ પ્રજ્ઞપ્તિસન્ત ઇતિ । નેદં યુજ્યતે । કસ્માત્ । ખક્ખટધર્મ એવ નાસ્તિ । કિં પુનઃ પ્રજ્ઞપ્તિસતી પૃથિવી । (1) યો મૃત્પિણ્ડઃ ખક્ખટઃ સ એવ [કદાચિત્] મૃદુઃ । અતો જ્ઞાયતે ખક્ખટલક્ષણમનિયતમિતિ । (2) અલ્પતરકારણેન ચ ખક્ખટબુદ્ધિર્ભવતિ । અણૂનાં વિશ્લિષ્ટસમવાયે મૃદુરિતિ બુદ્ધિર્ભવતિ । સંશ્લિષ્ટસમવાયે ખક્ખટમિતિ । અતો ઽનિયતમ્ । (3) નહ્યેકસ્મિન્ ધર્મે સ્પર્શદ્વયં ભવતિ । યેન ખક્ખટઃ કાયઃ મૃદુઃ કાય ઇતિ બુદ્ધિર્ભવેત્ । અતો ઽનિયતં ખક્ખટલક્ષણમ્ । (4) અનિયતા ખક્ખટતા મૃદુતા ચાન્યોન્યમપેક્ષ્યાસ્તિ । યથા કમ્બલમપેક્ષ્ય પટં મૃદુ ભવતિ । પટમપેક્ષ્ય કમ્બલં કર્કશં ભવતિ । ન હિ [તાત્ત્વિકઃ] સ્પર્શધર્મઃ અન્યોન્યમપેક્ષ્યાસ્તિ । (5) સુવર્ણપાષાણે ચક્ષુષા દ્રષ્ટુર્જ્ઞાયતે ( સ્સ્સ્_112 ) ઇદં ખક્ખટમિતિ । ન હિ સ્પર્શશ્ચક્ષુષોપલભ્યતે । અતો નાસ્તિ ખક્ખટતા । અનેનૈવ કારણેન મૃદ્વાદયઃ સ્પર્શા અપિ ન સન્તિ ॥
ખક્ખટલક્ષણાસત્તાવર્ગો દ્વિપંઞ્ચાશઃ ।
43 ખક્ખટલક્ષણસત્તાવર્ગઃ
અત્રોચ્યતે । દ્રવ્યસત્ ખક્ખટલક્ષણમ્ । યદ્યપ્યાહ ભવાન્- યો મૃત્પિણ્ડઃ ખક્ખટઃ સ એવ [કદાચિત્] મૃદુરિતિ (1) । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । નહ્યસ્ત્યસ્માકં દ્રવ્યતો મૃત્પિણ્ડઃ । બહૂનાં ધર્માણાં કલાપઃ પ્રજ્ઞપ્ત્યા મૃત્પિણ્ડ ઇત્યુચ્યતે । અલ્પતરકારણેન ચ ખક્ખટબુદ્ધિર્ભવતીતિ યદવોચઃ (2) । ન તદ્યુજ્યતે । મમ સંશ્લિષ્ટસંઙ્ઘાતાણુષુ ઇદં ખક્ખટલક્ષણં લભ્યત ઇતિ અસ્તિ ખક્ખટતા । અસંશ્લિષ્ટેષુ તન્મૃદુલક્ષણં લભ્યતે, ઇત્યતો નાસ્તિ દોષઃ । યો ધર્મ ઉપલભ્યતે । સ એવાસ્તીત્યુચ્યતે । યદપ્યુક્તં- નહ્યેકસ્મિન્ ધર્મે સ્પર્શદ્વયમસ્તીતિ (3) । તદયુક્તમ્ । ઉપલભ્યન્તે કિલાસ્માભિઃ એકસ્મિન્નેવ ધર્મે બહવઃ સ્પર્શાઃ ખક્ખટો ઽપિ મૃદુરપીતિ । યદપ્યુક્તમ્- ખક્ખટતા મૃદુતા ચાન્યોન્યમપેક્ષત ઇતિ નાસ્તિ નિયતેતિ (4) તન્નયુજ્યતે । યથા હ્રસ્વદીર્ઘત્વાદિ અન્યોન્યમપેક્ષ્યાપ્યસ્તિ । યથા સિતોપલારસમાસ્વાદયિતુરસિતોપલારસઃ કટુર્ભવતિ । હરીતકીરસમાસ્વાદયિતુરસિતોપલારસો મધુરો ભવતિ । યદ્યન્યોન્યાપેક્ષણાન્નાસ્તિ । તદા રસ એવ ન સ્યાત્ । (પૃ) અસિતોપલાયાં દ્વિવિધો ઽસ્તિ રસઃ મધુરઃ કટુરિતિ । (ઉ) [તર્હિ]પટે ઽપિ દ્વૌ સ્પર્શૌ સ્તઃ ખક્ખટો મૃદુશ્ચેતિ ।

પાષાણદર્શને ખક્ખટતા જ્ઞાયત ઇતિ યદુક્તમ્ । તદયુક્તમ્ । ન હિ ચક્ષુષા જ્ઞેયા ખક્ખટતા । સ્પર્શપૂર્વકમનુમીયતે । યથાગ્નિં દૃષ્ટ્વા ઊષ્મ જ્ઞાયતે ઇતિ નોષ્મ દૃશ્યં ભવતિ । યથા પુરુષઃ કમ્બલં દૃષ્ટ્વા સંશેતે કિમિદં કઠિનં કિં વા મૃદુ ઇતિ । અતઃ સ્પર્શો ન ચક્ષુષા દૃશ્યઃ । અતઃ સન્તિ ખક્ખટાદયઃ સ્પર્શાઃ ।
અથ ખક્ખટાદયો દ્રવ્યસન્તઃ । કસ્માત્ । વિકલ્પચિત્તસ્યોત્પાદકત્વાત્ । યદિ નાસ્તિ ખક્ખટતા । તદા કિં વિકલ્પ્યેત । ખક્ખટઃ [સ્વ]ચિત્તસ્ય પ્રત્યયં કરોતિ । યત્ર તક્ષ્ણાદિ કર્માન્તરં ક્રિયતે । મૃદુસ્નિદ્ઘલક્ષણવિરુદ્ધં યત્ તત્ ખક્ખટમિત્યુચ્યતે । સન્ધારણસ્ય પ્રત્યયત્વાત્ ખક્ખટમ્ । કરાદીન્ પ્રતિહન્તીતિ ખક્ખટમ્ । પ્રત્યક્ષતઃ ખલુ જાનીમ ઇદં ખક્ખટમિતિ । પ્રત્યક્ષપરિજ્ઞાતે ચ વસ્તુનિ ન હેતુપ્રત્યયાપેક્ષાસ્તિ । લોકે તદ્વસ્તુ ખક્ખટમિત્યાખ્યાયતે । તથાન્યાન્યપિ । અતો જ્ઞાયતે ઽસ્તિ ખક્ખટમિતિ ॥
ખક્ખટલક્ષણસત્તાવર્ગસ્ત્રિચત્વારિંશઃ ।
44 ચતુર્મહાભૂતલક્ષણવર્ગઃ
(પૃ) અસ્તિ ખક્ખટધર્મ ઇતિ જ્ઞાતમેવાસ્માભિઃ । પરન્તુ પશ્યામસ્તપ્તે સુવર્ણે દ્રવત્વમ્ । આપો ઘનીભૂતાઃ કરકાઃ । કિમિદં સુવર્ણં ખક્ખટત્વાત્ પાર્થિવમ્ । કિં વા દ્રવત્વાદાપ્યમ્ । (ઉ) અસ્તિ પ્રત્યેકં સ્વલક્ષણમ્ । યો ધર્મઃ ખક્ખટઃ ખરગતઃ સ પૃથિવીધાતુઃ । યઃ સ્નિગ્ધઃ સ્નિગ્ધગતઃ સો ઽબ્ધાતુઃ । (પૃ) સુવર્ણં ખક્ખટં સત્ [તેજસો યોગાત્] દ્રવીભવતિ । આપઃ સ્નિગ્ધા અતિશૈત્યાત્ કરકા ભાવન્તિ ઇતિ કથં મહાભૂતાનિ ન સ્વલક્ષણં જહતિ । યથાહ સૂત્રમ્- ચતુર્ણાં મહાભૂતાનાં લક્ષણં કદાચિત્ વિકાર્યં ચત્વારઃ શ્રાદ્ધા નાન્યથોપલભ્યન્તે । ઇતિ । (ઉ) નાસ્માકં ખક્ખટતો દ્રવો ભવતિ । સ્નિગ્ધં વા ખક્ખટં ભવતિ । કિન્તુ ખક્ખટો દ્રવસ્ય હેતું કરોતિ । સ્નિગ્ધઞ્ચ ખક્ખટસ્ય હેતું કરોતિ । અતો ન જહાતિ સ્વલક્ષણમ્ ।
(પૃ) અભિધર્મ ઉક્તમ્- અપાં લક્ષણં સ્નેહ ઇતિ । કેચિદ્વદન્તિ દ્રવ અપાં લક્ષણમિતિ । ઉક્તં સૂત્રે- સ્યન્દનમપાં લક્ષણમિતિ । કિં પારમાર્થિકં તત્ત્વમ્ । (ઉ) દ્રવસ્નેહસ્યન્દનાનિ ( સ્સ્સ્_114 ) અપાં નામાન્તરાણિ । (પૃ) અપાં કર્મ દ્રવશ્ચક્ષુષા દૃશ્યમાનો ધર્મઃ । અતો દ્રવ એવ [લક્ષણમ્] ન તુ સ્નેહઃ સ્યન્દનં વા । (ઉ) સ્નેહસ્યન્દનાભ્યાં દ્રવો ભવતિ । સ્નિગ્ધં હિ અધોમુખં યાતિ । અતો દ્રવઃ સ્યન્દઃ । સ્નેહસ્યન્દૌ ચાપાં લક્ષણમ્ । દ્રવસ્તુ અપાં કર્મ ।
(પૃ) લઘુસમુદીરણત્વં વાયોર્લક્ષણમુક્તમ્ । [તત્ર] લઘુત્વમન્યત્ સમુદીરણત્વમન્યત્ । લઘુત્વં સ્પર્શાયતનસઙ્ગૃહીતમ્ । સમુદીરણત્વં રૂપાયતનસઙ્ગૃહીતમ્ । કિમિદાનીં વાયુર્ધર્મદ્વયાત્મકઃ સમ્ભવતિ । (ઉ) લઘુત્વં વાયોર્લક્ષણમ્ । સમુદીરણત્વં વાયોઃ કર્મ । કર્મણા સંયુજ્ય [લક્ષણ]મુક્તમ્ । (પૃ) નાસ્તિ સમુદીરણલક્ષણમ્ । સર્વધર્માણાં ક્ષણિકત્વાત્ । નાન્યત્ર પ્રાપ્તિરસ્તિ । અન્યત્ર પ્રાપ્તિર્હિ સમુદીરણમુચ્યતે । પ્રાપ્તિગમનસમુદીરણાનામેકાર્થત્વાત્ । (ઉ) કર્મેતિ કેવલં લોકસત્યતો વદામઃ ન તુ પરમાર્થતઃ લઘુધર્મમુપાદાય દેશાન્તરે જનનધર્મઃ કર્મેતિ સંજ્ઞાં લભતે । તસ્મિન્નેવ સમયે ગચ્છતીત્યુચ્યતે । (પૃ) લઘુત્વમનિયતલક્ષણમ્ । કસ્માત્ । અન્યોન્યમપેક્ષ્ય સત્વાત્ । યથા દશપલં વસ્તુ વિંશતિપલવસ્ત્વપેક્ષ્ય લઘુ પઞ્ચપલવસ્ત્વપેક્ષ તુ ગુરુ । (ઉ) ગુરુત્વપરિમાણધર્મશ્ચિત્તાદિ ધર્મમુપાદાય અન્યોન્યમપેક્ષ્ય ચાસ્તિ । યથા કશ્ચિદ્ધર્મઃ અન્યમપેક્ષ્ય દીર્ઘઃ । કશ્ચિત્તુ ધર્મો ઽન્યમપેક્ષ્ય હ્રસ્વઃ । સામાન્યલક્ષણન્તુ [યત્] ચિત્તમુપાદાયાસ્તિ તદેવ લક્ષણમ્ । યદિ લઘુત્વધર્મો ઽન્યોન્યાપેક્ષિતત્વાન્નાસ્તિ । એતદાદ્યપિ ન સ્યાત્ । ન તુ તદ્યુજ્યતે । અતો ઽન્યોન્યાપેક્ષિકત્વં ન સમ્યગ્ધેતુઃ ।
કિઞ્ચ લઘુત્વં નાન્યોન્યાપેક્ષણાદસ્તિ । કિન્તુ અતુલ્યમસ્તિ । અતુલ્યં વસ્તુ યથા દૃતિમધ્યગતો વાયુઃ । અતો નાપેક્ષ્યાસ્તિ । કેવલં ગુરુત્વધર્મ આપેક્ષિકઃ । વિગતગુરુકં વસ્તુ અતુલ્યમ્ । (પૃ) યદ્યતુલ્યં વસ્તુ લઘુ ઇત્યુચ્યતે । ગુરુત્વવર્જિતા અન્યે રૂપાદયો ધર્મા અતુલ્યત્વાત્ લઘવઃ સ્યુઃ । તત્તુ ન યુજ્યતે । અતો ભવદુક્તં ન લઘુલક્ષણમ । (ઉ) ન વયમઙ્ગીકુર્મો રૂપાદીન્ વિહાય ધર્માન્તરં ગુરુ ભવતીતિ । રૂપાદય એવ ધર્માઃ ( સ્સ્સ્_115 ) કેચિત્ તુલ્યસ્વભાવા ઉત્પદ્યન્તે । યથા ખક્ખટમખક્ખટં બલમબલં નવં પુરાણમુપચિતમનુચિતં ક્ષીણમક્ષીણં સ્થૂલં સૂક્ષ્મમ્ ઇત્યાદયઃ । તે ઽપિ ન રૂપાદીન્ વિહાય સન્તિ । એવં ગુરુલક્ષણમપિ । અયં રૂપાદિસઙ્ઘાતો યદિ પાર્થિવ આપ્યો વા । તદા તુલ્યો ભવેત્ । યદિ વાયવીયસ્તૈજસો વા । તદા ન તુલ્યઃ સ્યાત્ ।
(પૃ) યદિ ગુરુત્વધર્મો ન રૂપાદીન્ વિહાયાસ્તિ । લઘત્વમપિ રૂપાદીન્ વિહાયન સ્યાત્ । (ઉ) સત્યમેવમ્ । રૂપાદીન્ વિહાય નાસ્તિ પૃથગ્ લઘુત્વમ્ । કિન્તુ રૂપાદિગણકલાપો લઘુર્ભવતિ । (પૃ) મૈવમ્ । ગુરુલઘુત્વવિકલ્પો ઽવશ્યં કાયેન્દ્રિયેણેષ્યત ઇત્યતો ન ગુરુર્લઘુઃ રૂપાદિસઙ્ઘાતઃ । (ઉ) તે ચ ખક્ખટાદયઃ કદાચિત્ ચક્ષુષા કદાચિત્ શ્રોત્રાદીના વિકલ્પ્યન્તે । તે ચ ખક્ખટાદયઃ પદાર્થા ન રૂપાદીન્ વિહાય સન્તિ । તથા ગુરુર્લઘુરપિ । [તત્ર] યદ્યપિ કાયેન્દ્રિયં વ્યાપ્રિયતે । ન [તાવતા] પુનસ્તત્ લક્ષણાન્તરં ભવતિ । ન ચ કાયેન્દ્રિયમસ્પૃશ્ય કાયવિજ્ઞપ્તિમુત્પાદયતિ । ઇદં ગુરુત્વલક્ષણં કાયેનાસ્પૃષ્ટમપિ [તસ્ય] વિજ્ઞપ્તિમુત્પાદયતિ । યથા ગુરુદ્રવ્યે દ્રવ્યાન્તર્ગતાપેક્ષયાપિ તદ્ગુરુત્વં જ્ઞાયતે । (પૃ) ન તસ્મિન્ સમયે જ્ઞાયત ઇદં ગુરુલક્ષણમિતિ । (ઉ) યથા પરિહિતવસ્ત્રઃ પુરુષો ઽસ્પૃષ્ટો ઽપિ જ્ઞાયતે [અયં] બલવાન્ અબલવાન્ ઇતિ । તથા ગુરુર્લઘુરપિ । કસ્માત્ । વિવિધેભ્યઃ સ્પર્શેભ્યો વિવિધાઃ કાયવિજ્ઞપ્તયો ભવન્તિ । યથા કદાચિદાવેધપીડનાભ્યાં કઠિનસુકુમાર [સ્પર્શ]વિજ્ઞપ્તિર્જાયતે । કદાચિદુત્ક્ષેપણકમ્પનાભ્યાં ગુરુલઘુવિજ્ઞપ્તિર્જાયતે । કદાચિદાદાનસંસ્પર્શાભ્યાં દૃઢબલ્બજવિજ્ઞપ્તિર્ભવતિ । કદાચિત્ સંસ્પર્શપ્રતિઘાતાભ્યાં શીતોષ્ણવિજ્ઞપ્તિર્ભવતિ । કદાચિન્માર્જનપરામર્શાભ્યાં કર્કશશ્લક્ષ્ણવિજ્ઞપ્તિર્ભવતિ । કદાચિદભિષવસંમર્દાભ્યાં બલીયસ્તુન્દિલવિજ્ઞપ્તિર્ભવતિ । છેદનવેધનાભ્યાં દણ્ડાઘાતેન વા ધાત્વન્તરવિજ્ઞપ્તિર્ભવતિ । કેચિત્સ્પર્શાઃ સદાકાયગતાઃ ન શીતોષ્ણાદિવત્ બાહ્યમપેક્ષ્યાગામિનઃ યદુત પ્રશ્રબ્ધિસુખં સ્ત્યાનપ્રકર્ષઃ અસ્ત્યાનપ્રકર્ષઃ રોગો વિશેષોવા કાયતૈક્ષ્ણ્યં કાયમાન્દ્યમ્ આલસ્યગુરુતા મૂર્છા ઉન્માદઃ પક્ષવાયુજૃમ્ભણબુભુક્ષાપરિતર્ષણપરિતર્પણસુખાસુખલોલુપતાજડતાદયઃ સ્પર્શાઃ । [તે] પ્રત્યેકં પૃથક્ પૃથગ્વિજ્ઞપ્તિજનકાઃ ।

(પૃ) યત્ ગુરુલઘુલક્ષણં સ રૂપાદિસઙ્ઘાત એવ । કથં તદ્રૂપાદીનાં કાયવિજ્ઞપ્તિં પ્રતિ પ્રત્યયત્વમ્ । (ઉ) ન રૂપાદિસઙ્ઘાતસ્ય કાયવિજ્ઞપ્તિં પ્રતિ પ્રત્યયનવ્યાપારઃ । કેવલં તદવયવસ્પર્શઃ કાયવિજ્ઞપ્તિં પ્રતિ પ્રત્યયઃ । યથા ખક્ખટાખક્ખટત્વાદયો રૂપાદિસઙ્ઘાતવર્તિનો ઽપિ ( સ્સ્સ્_116 ) ચક્ષુષા દૃષ્ટ્વા જ્ઞાતું શક્યન્તે । યથા ચ પ્રશ્રબ્ધિસુખાદયો રૂપાદિસઙ્ઘાતાત્મકકાયેનાપિ વિજ્ઞાય વિકલ્પ્યન્તે । તથેદમપિ ।

યદિ ગુરુર્લઘુઃ સ્પર્શમાત્રમ્ [ઇત્યભ્યુપગમ્યતે] કો દોષઃ કિમનયા રૂપાદિસઙ્ઘાતવિકલ્પક્રિયયા । (ઉ) યથા લૌકિકા વદન્તિ પ્રત્નધાન્યં પૂતિધાન્યમિતિ । ઇદં પ્રત્નપૂતિલ ક્ષણં રૂપાદિભ્યો ઽન્યત્ સ્યાત્ । વસ્તુતસ્તુ ન તથા । રૂપાદીનાં પ્રાથમિક ઉત્પાદઃ પ્રત્નમિત્યુચ્યતે । યદીદં પ્રત્નલક્ષણં રૂપાદિસઙ્ઘાત એવ । કથં ગુરુલક્ષણં ન તથા । (પૃ) યદિ લઘુગુર્વાદયો રૂપાદિસઙ્ઘાતા એવ । લઘુલક્ષણઞ્ચ વાયૌ તેજસિ ચ વર્તતે । તદા લઘુત્વબહુલો રૂપાદિસઙ્ઘાતો વાયુઃ સ્યાત્ । તથા ચેત્તેજ એવ વાયુઃ સ્યાત્ । (ઉ) યત્ન [ય]લ્લક્ષણબાહુલ્યં [તસ્ય] તન્મહાભૂતમિતિ નામ । તેજસિ લઘૂષ્મલક્ષણઞ્ચાસ્તિ । ઊષ્મબહુલમિત્યતસ્તેજ ઇત્યુચ્યતે । ન તુ લઘુત્વબાહુલ્યાદ્વાયુર્ભવતિ । વાયૌ લઘુત્વમાત્રમસ્તિ । ન તૂષ્મ । અતો લઘુમાત્રેણાખ્યા ભવતિ । નાસ્માકં લઘુમાત્રેણ વાયુર્ભવતિ । કિંન્તુ યો લઘુઃ સન્ સમુદીરણસ્ય હેતું કરોતિ । સ વાયુરિત્યુચ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- લઘુસમુદીરણલક્ષણો વાયુરિતિ । તત્ર લઘુત્વં વાયોર્લક્ષણં સમુદીરણત્વં વાયોઃ કર્મ ।
(પૃ) વાયુઃ પર્વતમપિ અવમૂર્ધયતિ । યદિ । લઘુદ્રવ્યમ્ । કથં તથા કુર્યાત્ । (ઉ) વાયુઃ સ્થૂલઃ સન્ બલિષ્ઠો ભવતિ । તથા પ્રભાવક્ષમો ભવતિ । યથા કદાચિદ્વાયુરલ્પકં તૃણં કમ્પયતિ । કદાચિત્પર્વતમુન્મૂલયતિ । ઈદૃશં વાયોઃ કર્મેતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
(પૃ) પૃથિવ્યાદિમહાભૂતાનિ કિમવિશેષેણ રૂપરસગન્ધસ્પર્શસઙ્ઘાતાઃ । (ઉ) નાસ્તિ નિયમઃ । યથા પૃથિવ્યાં સન્તિ રૂપરસગન્ધસ્પર્શાઃ । કદાચિત્ કેવલં રૂપસ્પર્શૌ સ્તઃ યથા સુવર્ણજતાદિષુ । અપ્સુ કદાચિત્ રૂપરસગન્ધસ્પર્શાઃ સન્તિ । કદાચિત્ ત્રયો રૂપરસસ્પર્શાઃ સન્તિ તેજસિ કદાચિત્ રૂપરસગન્ધસ્પર્શાઃ સન્તિ । કદાચિત્ ત્રયો રૂપગન્ધસ્પર્શાઃ સન્તિ । કદાચિત્કેવલં રૂપસ્પર્શૌ સ્તઃ । અતો નાસ્તિ નિયમઃ ।
(પૃ) વાયોઃ સ્પર્શઃ કીદૃશઃ । (ઉ) શીતોષ્ણકઠિનસુકુમારાદયઃ સ્પર્શાઃ યન્મહાભૂતસન્તતાવવિનિર્ભાગવર્તિનઃ તસ્ય મહાભૂતસ્ય સ્પર્શા ઇતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । (પૃ) ભિષજો વદન્તિ વાયુરૂપં કૃષ્ણમિતિ । કિં પારમાર્થિકમ્ । (ઉ) વાયુઃ કૃષ્ણરૂપસ્ય હેતુઃ । યથા વાતરોગિણો મુખે તિક્તરસો ઽસ્તીતિ ન સ ભિષગ્વવતિ વાયૌ રસો ઽસ્તીતિ । તદા વાયૂ રસસ્ય હેતુરિતિ ભવતિ । (પૃ) કેચિદ્વદન્તિ વાયુઃ શીતો ન તુ લઘુરિતિ । કિં પરમાર્થિકમ્ । ( સ્સ્સ્_117 ) (ઉ) નાસ્તિ યઃ શીતઃ સ વાયુરિતિ । યથા હિમં શીતં સત્ ન વાયુર્ભવતિ । વાયુશૈત્યઞ્ચાન્યત્ । કસ્માત્ । યથોષ્ણવાયુરનુષ્ણાશીતવાયુશ્ચ વાયુરિત્યાખ્યાયતે । અતો લઘુત્વાશ્રયઃ સઙ્ઘાતો વાયુર્ભવતિ । કિઞ્ચ રૂપરહિતસ્પર્શાદિધર્મજનનો વાયુઃ । ન તુ [યત્] શીતં [સ] વાયુઃ ।
(પૃ) વાયુ રૂપરસવત્ત્વે કો દોષઃ । (ઉ) વાયૌ રૂપરસૌ નોપલભ્યેતે । સત્ત્વે ઽપિ સૌક્ષ્મ્યાન્નોપલભ્યત ઇતિ વક્તુશ્ચિત્ત એવ સંજ્ઞાનુસ્મરણવિકલ્પઃ સ્યાત્ યદુત વાયૌ રૂપરસૌ સ્ત ઇતિ । નત્વિદં યુજ્યતે । ન હિ વયં વદામઃ સત્કાર્યમ્ । તસ્માત્ યત્ફલ ઉપલભ્યતે નાવશ્યં તદ્ધેતૌ પૂર્વમસ્તિ । અયં ચતુર્ણાં મહાભૂતાનાં પરમાર્થઃ સિદ્ધઃ ॥
ચતુર્મહાભૂતલક્ષણવર્ગશ્ચતુશ્ચત્વારિંશઃ ।
45 ઇન્દ્રિયપ્રજ્ઞપ્તિવર્ગઃ
(પૃ) ચક્ષુરાદીનીન્દ્રિયાણિ કિં ચતુર્મહાભૂતૈઃ સહૈકાનિ ઉતાન્યાનિ । (ઉ) કર્મતશ્ચત્વારિ મહાભૂતાનિ પ્રતીત્ય ચક્ષુરાદીનીન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ । અતશ્ચતુર્મહાભૂતેભ્યો નાન્યાનિ । ચક્ષુર્વિકલ્પયન્ ભગવાનેવં વચનમાહ યચ્ચક્ષુષિ માંસપિણ્ડે ખક્ખટં ખરગતં સ પૃથિવીધાતુરિતિ । કસ્માત્ । ખક્ખટાદિવિકલ્પમાત્રં, ન પુનરન્યદસ્તિ ચક્ષુઃ । ભગવાન્ ચક્ષુઃ શૂન્યમિતિ જનાનાં જિજ્ઞાપયિષયૈવેદૃશં વચનમાહ । તથા નો ચેત્ ચક્ષુષિ ખક્ખટાદિકમન્યદસ્તિ ખક્ખટાદૌ વા અન્યદાસ્તિ ચક્ષુઃ [ઇતિ]ખક્ખટાદીનાં વિકલ્પે ઽપિ નાસ્તિ કશ્ચનોપકારઃ । અતઃ સર્વાણીન્દ્રિયાણિ ન ચતુર્મહાભૂતેભ્યો ઽન્યાનિ । ષડ્ધાતુસૂત્રે ચોક્તં- ષડ્ધાતુરયં પુરુષ ઇતિ । યદીન્દ્રિયાણિ [ન] ચતુર્મહાભૂતેભ્યો ઽન્યાનિ । તદા ચક્ષુરાદીનિ ન પુરુષપ્રત્યયા ઇતિ સિધ્યતિ । રૂપાદીનુપાદાય ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ભવન્તિ । ( સ્સ્સ્_118 ) તથા શબ્દો ઽપિ પુરુષપ્રત્યય ઇતિ સિધ્યેત્ । ષડ્ધાતુમાત્રે પુરુષ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્યતે । અતો જ્ઞાયત ઇન્દ્રિયાણિ ન ચતુર્મહાભૂતેભ્યો ઽન્યાનીતિ ।
કશ્ચિદ્ભિક્ષુર્ભગવન્તં પૃચ્છતિ કતમચ્ચક્ષુરિતિ । ભગવાન્ પ્રત્યાહ- ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય રૂપિ અનિદર્શનં સપ્રતિઘં ચક્ષુઃ ઇતિ । અતો ન ચતુર્મહાભૂતેભ્યો ઽન્યદિતિ જ્ઞાયતે । અયં ભિક્ષુસ્તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ પ્રાજ્ઞઃ । તસ્ય ચક્ષુરાદિષુ કાંક્ષા સમપદ્યત । લૌકિકાઃ સર્વે પ્રજાનન્તિ રૂપદર્શનં ચક્ષુર્યાવત્ સ્પર્શનં કાય ઇતિ । તસ્ય ભિક્ષોશ્ચક્ષુરાદીન્દ્રિયેષુ નાસ્તીતિ શઙ્કોદપાદિ । કસ્માત્ કેચિદાચાર્યા વદન્તિ પઞ્ચસ્વભાવાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણીતિ । અન્યે કેચિદ્વદન્તિ એકસ્વભાવા ઇતિ । [અતો] ઽયં ભિક્ષુર્ભગવતઃ શાસનમિમાંસયા ભગવન્તં પપ્રચ્છ । પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ચતુર્મહાભૂતમયાનીતિ પરિદિદૃક્ષયા ભગવાન્ પ્રત્યાહ- ચક્ષુર્ભિક્ષો [આધ્યાત્મિકમાયતન] ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય રૂપમનિદર્શનં સપ્રતિઘમિતિ । યો ધર્મો દ્રવ્યસન્ ન સ ઉપાદાયાસ્તિ । પ્રજ્ઞપ્તિમુપાદાય ધર્મઃ પ્રજ્ઞપ્તિરેવ । યથા વૃક્ષાનુપાદાય વનમ્ ।
(પૃ) કેચિદ્વદન્તિ રૂપપ્રસાધનં ચક્ષુરિતિ । કતમત્પારમાર્થિકમ્ । (ઉ) યત્પ્રસાધનં તદપ્રસાધમેવ । કર્મહેતુજાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાણીત્યાખ્યાયન્તે । તથા નોચેત્ અસ્ય ભિક્ષોશ્ચક્ષુરાદિષુ ઇન્દ્રિયેષુ શઙ્કા નૈવોચ્છિદ્યેત । કસ્માત્ । ભગવાન્ પ્રાહ- ચક્ષુરાદીનિન્દ્રિયાણિ ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય ભવન્તીત્યતો ઽયં ભિક્ષુર્જાનાતિ અદ્રવ્યસન્ ચક્ષુર્ધર્મ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે ચક્ષુરાદીનિ ન ચતુર્મહાભૂતેભ્યો ઽન્યાનીતિ । ભગવાન્ ચક્ષુષઃ શૂન્યત્વપ્રદર્શનાય તત્ર ચત્વારિ મહાભૂતાનિ વિકલ્પયતિ । યથા પ્રજ્ઞયા અપ્રપઞ્ચયિતા વદતિ- અયં કાયઃ ષટ્સુ ધાતુષુ વિભક્તઃ યત્ ખક્ખટં ખરગતં સ પૃથિવીધાતુરિત્યાદિ પ્રત્યવેક્ષેતેતિ । એવં પઞ્ચધાતુભ્યો વિરક્તસ્ય એકં વિજ્ઞાનમાત્રમસ્તિ । તદ્યથાપિ ( સ્સ્સ્_119 ) ગોધાતકસ્ય । હસ્તિપદોપમસૂત્રે ચત્વારિ મહાભૂતાનિ વિકલ્પિતાનિ ન પુનશ્ચક્ષુઃ । યદ્યસ્તિ પૃથક્ ચક્ષુઃ, વિકલ્પ્યેત । વાત્સપુત્રીયાદય અભિધર્મિકા અપિ ઈદૃશં વચનં કુર્વન્તિ । અદુષ્ટત્વાત્ શ્રદ્ધાતવ્યં સ્યાત્ ।
(પૃ) પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ચતુર્મહાભૂતેભ્યો ઽન્યાનિ । કસ્માત્ । ચક્ષુરાદીનિ ચક્ષુરાદ્યાયતનસંગૃહીતાનિ । ચત્વારિ મહાભૂતાનિ સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનસંગૃહીતાનિ । ચક્ષુરાદીન્યાધ્યાત્મિકાયતનાનિ । ચત્વારિ મહાભૂતાનિ બાહ્યાયતનાનિ । ચક્ષુરાદીનીન્દ્રિયાણિ, ચત્વારિ મહાભૂતાનિ અનિન્દ્રિયાણિ । ચક્ષુરાદીનિ ભૌતિકરૂપપ્રસાધનાનિ । ન તથા ચત્વારિ મહાભૂતાનિ । અતો જ્ઞાયત ઇન્દ્રિયાણિ ન ચતુર્મહાભૂતાનિ ।

(ઉ) એકમેવ વસ્તુ પ્રત્યયવશાન્નાનોચ્યતે । યથા શ્રદ્ધાદીનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણ્યપિ સંસ્કારસ્કન્ધ ઇત્યાખ્યાયન્તે । યાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ કર્મજાનિ ચક્ષુરાદિસઙ્ગૃહીતાનિ [તાનિ] આધ્યાત્મિકમાયાતનમ્ ઇન્દ્રિયમ્ ઇતિ ચ કથ્યન્તે । તાન્યેવ [ઇન્દ્રિય]પ્રસાધનાનિ । યથા ચક્રાદયશ્શકટસાધનાનિ । ચક્રમેવ હિ શકટમ્ । તથેદમપિ ।
(પૃ) મૈવમ્ । યથા શ્રદ્ધા નામ ચિત્તપ્રસાદઃ । અન્યા ચ શ્રદ્ધા અન્યત્ ચિત્તમ્ । તથેદમપિ । (ઉ) ન યુજ્યત [ઇદમ્] યથા પ્રસાદમુપાદાય આપઃ સ્ફટિકમ્ । આપ એવ પ્રસન્ના આપ ઇતિ પ્રસાદ આપ એવ । એવં પ્રતિલબ્ધશ્રદ્ધાસ્ફટિકં ચિત્તસ્રોતઃ પ્રસાદઃ । અયં ચિત્તપ્રસાદશ્ચ ચિત્તમેવ । ન વયમસ્મિન્ શાસ્ત્રે વદામશ્ચિત્તાદન્યદસ્તિ શ્રદ્ધેતિ । અતો નાયં દૃષ્ટાન્તઃ સમ્ભવતિ । ઇન્દ્રિયાણિ ચ પ્રજ્ઞપ્તયઃ । ન ચ પ્રજ્ઞપ્તિઃ તત્સાધનહેતોરન્યેતિ વક્તું શક્યતે ।
(પૃ) એકમિત્યપિ ન વક્તું શક્યતે । (ઉ) ચતુર્મહાભૂતપ્રસાધિત ઇન્દ્રિયમિતિ ( સ્સ્સ્_120 ) પ્રજ્ઞપ્યતે । ન ચતુર્મહાભૂતમાત્રમિદ્રિયમ્ । અતો જ્ઞાયતે ઇન્દ્રિયાણિ ન ચતુર્મહાભૂતેભ્યો ઽન્યાનીતિ ॥
ઇન્દ્રિયપ્રજ્ઞપ્તિવર્ગઃ પઞ્ચચત્વારિંશઃ ।
46 ઇન્દ્રિયવિકલ્પવર્ગઃ
(પૃ) ઇન્દ્રિયેષુ કિં મહાભૂતં ન્યૂનં કિમધિકમ્ । (ઉ) ન કિઞ્ચિત્ ન્યૂનમધિકં વા । (પૃ) યદિ સર્વાણિ ભૂત[મયા]નિ । કસ્માત્કિઞ્ચિદ્રૂપં પશ્યતિ । કિઞ્ચિન્ન પશ્યતિ । (ઉ) સર્વં કર્મજમ્ । કર્મજચાક્ષુષચતુર્મહાભૂતબલં રૂપં પશ્યતિ તથાન્યાન્યપીન્દ્રિયાણિ । (પૃ) યદિ કર્મજમ્ । કસ્માન્નૈકેન્દ્રિયેણ સર્વાન્ વિષયાન્ જાનાતિ । (ઉ) ઇદં કર્મ પઞ્ચધા વિભક્તમ્ । કિઞ્ચિત્કર્મ દર્શનસ્ય હેતું કરોતિ । યથા પ્રદીપદાનં ચક્ષુરિન્દ્રિયવિપાકમ્ । તથા શબ્દાદીનામપિ । કર્મવિશેષાત્ ઇન્દ્રિયબલં ભિદ્યતે । (પૃ) યદીદં કર્મબલમ્ । ઇન્દ્રિયાણાં કાપેક્ષા । કર્મજં વિજ્ઞાનમાત્રં સર્વવિષયાન્ ગૃહ્ણીયાત્ । (ઉ) મૈવમ્ । પ્રત્યક્ષં પશ્યામઃ ખલુ અનિન્દ્રિયાણાં વિજ્ઞાનં નોત્પદ્યત ઇતિ । તથા હિ યથાન્ધો ન પશ્યતિ । ન બધિરઃ શૃણોતિ । પ્રત્યક્ષદૃષ્ટે વસ્તુનિ નિરર્થિકા પ્રત્યયતા સ્યાત્ । નૈતદ્દૂષણં ભવતિ । ધર્મતા ચ તથા- ય ઇન્દ્રિયવિરહિતાઃ તેષાં વિજ્ઞાનં નોત્પદ્યત ઇતિ । ન બાહ્યાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ અનિન્દ્રિયાણિ જનયન્તિ ઇતિ ધર્મતા તદપેક્ષેત । ઇન્દ્રિયાલઙ્કૃતાઃ સત્ત્વાનાં કાયા ઇત્યતઃ કર્મજમ્ । યથા ધાન્યકારણકર્મપ્રતિલમ્ભાત્ ધાન્યં બીજાઙ્કુરકાણ્ડનાલપત્રાણ્યપેક્ષ્યાપિ ક્રમશો જાયતે । એવમિદમપિ ।
(પૃ) કસ્માન્ન તથા ચિત્તમ્ । યથા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ચક્ષુરિન્દ્રિયકં સમનન્તરનિરુદ્ધચિત્તમુપાદાય ચ ભવતિ । ચિત્તન્તુ સમનન્તરનિરુદ્ધચિત્તમાત્રેન્દ્રિયકમ્ । ન પુનરસ્તિ ચક્ષુરાદીનામિવ ઇન્દ્રિયાયતનમ્ । વક્તવ્યશ્ચ પ્રત્યયઃ । (ઉ) નિયતાનાં પઞ્ચવિષયાણાં નિયતાનિ પઞ્ચવિજ્ઞાનાનિ સન્તિ । નૈવં ચિત્તસ્ય । ચિત્તધર્મશ્ચ તથા સ્યાત્- યત્ સમનન્તરનિરુદ્ધચિત્તેન્દ્રિયકં ભવતિ નાન્યત્કિઞ્ચિદપેક્ષત ઇતિ । યથાતીતાનાગતધર્મા અસન્તો ઽપિ મનસ આલમ્બનાનિ ભવન્તિ । ચિત્તચૈત્તા અપ્યેવમિતીદમપિ યુજ્યતે । ઇદઞ્ચ ભવતાં ( સ્સ્સ્_121 ) સિદ્ધાન્તેન સમમ્ । ભવતાં સિદ્ધાન્તશ્ચ- રૂપાદિવિષયેષુ વિજ્ઞાનમિન્દ્રિયમપેક્ષ્યોત્પદ્યતે । સમનન્તરનિરુદ્ધચિત્તમપેક્ષ્ય મનોવિજ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ ।
(પૃ) યદિ મનોવિજ્ઞાનસ્ય ન પુનરિન્દ્રિયમસ્તિ । કુત્રાશ્રિત્ય ભવતિ । (ઉ) ચતુર્મહાભૂતકાયમાશ્રિત્ય ભવતિ । (પૃ) આરૂપ્યધાતૌ ક આશ્રયઃ । (ઉ) આરૂપ્યધાતુવિજ્ઞાનસ્ય ન કશ્ચનાશ્રયો ઽસ્તિ । ધર્મતેયં યન્નિરાશ્રયં તિષ્ઠતીતિ । કસ્માત્ । લક્ષણવિશેષાત્ । મનોવિજ્ઞાનમેવ જાનાતિ અસ્તિ નાસ્તીતિ । રૂપિણ આશ્રયો ભવતિ । અરૂપમપિ તિષ્ઠતીતિ આરૂપ્યધાતાવપિ નિરાશ્રયં તિષ્ઠતિ । પ્રત્યયસામગ્ર્યા વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- મનઃ પ્રતીત્ય ધર્માંશ્ચ મનોવિજ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ । અસ્ય ક આશ્રયઃ । નાસ્તિ તુ પુરુષાણામિવ ભિત્ત્યાદિઃ । સર્વે ધર્માઃ પ્રકૃતિપ્રતિષ્ઠાઃ ॥
ઇન્દ્રિયવિકલ્પવર્ગઃ ષટ્ચત્વારિંશઃ ।
47 ઇન્દ્રિયાણાં સમભૂતતાવર્ગઃ
(પૃ) તીર્થિકા વદન્તિ- પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચભૂતેભ્યો જાતાનીતિ । કિં પરમાર્થિકમ્ । (ઉ) ન [તેભ્યો જાતાનિ] । કસ્માત્ । આકાશસ્યાભાવાત્ । ઇદઞ્ચ દીપિતમેવ । તસ્માન્ન પઞ્ચભૂતેભ્યો જાતાનિ ।
(પૃ) તીર્થિકા વદન્તિ- ચક્ષુષિ તેજોમહાભૂતં બહુલમ્ । કસ્માત્ । કર્મસારૂપ્યહેતોઃ । પ્રદીપદાનમુપાદાય ચક્ષુર્લભતે । યથોક્ત સૂત્રે- પટં દત્વા રૂપં લભતે । અન્નં દત્વા રૂપં લભતે । અન્નં દત્વા બલં લભતે । યાનં દત્વા સુખં લભતે । પ્રદીપં દત્વા ચક્ષુર્લભતે । ઇતિ । અતશ્ચક્ષુષિ તેજોમહાભૂતં બહુલમ્ । ચક્ષુશ્ચાલોકમપેક્ષ્ય પશ્યતિ । ( સ્સ્સ્_122 ) આલોકવિગતં ન પશ્યતિ । અતો જ્ઞાયતે તેજોમહાભૂતં બહુલમિતિ । તેજશ્ચ સુદૂરં પ્રકાશયતિ । સપ્રભત્વાત્ ચક્ષુઃ સુદૂરં રૂપં પ્રતિહન્તિ । વદન્તિ ચ મ્રિયમાણસ્ય ચક્ષુઃ સૂર્યં પ્રતિગચ્છતીતિ । અતો જ્ઞાયતે સૂર્યો મૂલપ્રકૃતિરિતિ । ચક્ષુર્નિયમેન રૂપમેવ પશ્યતિ । રૂપઞ્ચ તૈજસમિત્યતઃ પુનરાત્મભાવમેવ પશ્યતિ । એવમાકાશપૃથિવ્યબ્વાયવ ઇન્દ્રિયતો ન્યૂનાધિકાઃ । મ્રિયમાણસ્ય શ્રોત્રમાકાશં પ્રતિગચ્છતિ । શ્રોત્રં નિયમેન શબ્દં શૃણોતિ । શબ્દશ્ચાકાશ[ગતઃ] । એવન્યાન્યાન્યપિ । અત ઇન્દ્રિયેષુ મહાભૂતાનિ ન્યૂનાધિકાનિ ભવન્તિ । [ન સમાનિ] । ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે । યદ્ભવાનવોચત્- કર્મસારૂપ્યહેતોરિતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । કિઞ્ચિદ્દર્શનં સફલં વિના કર્મસારૂપ્યહેતોઃ । યથા વદન્તિ- અન્નં દત્વા પઞ્ચવસ્તુ- વિપાકાન્ લભત ઇતિ । યદિ ચક્ષુષિ તેજો બહુલમ્ । પ્રદીપાદિબાહ્યાલોકમનપેક્ષ્ય [પશ્યેત્] । યદિ બાહ્યાલોકાપેક્ષિણો ઽપિ ચક્ષુષસ્તેજો બહુલમ્ । તદા શ્રોત્રાદીન્દ્રિયેષ્વપિ આકાશાદયો બહુલાઃ સ્યુઃ । ન બાહ્યાકાશાદીનપેક્ષેરન્ । વસ્તુતસ્તુ બાહ્યાનપેક્ષન્તે । અતો ઽહેતુઃ । આપશ્ચક્ષુષ ઉપકુર્વન્તિ । યથા ક્ષાલિતચક્ષુષ્કસ્ય પુરુષસ્ય ચક્ષુઃ સ્ફુટમેવ પ્રત્યેતિ । તદા અબ્બહુલં સ્યાત્ । તેજશ્ચ ચક્ષુર્વિનાશયતિ યથા સૂર્યપ્રભાદયઃ । યદીમે સ્વપ્રકૃતયઃ, નાત્માનં વિઘટયેયુઃ । અતો જ્ઞાયતે ન તેજો[બહુલમ્] ઇતિ । દિવ્યં ચક્ષુરાલોકમન્તરાપિ રૂપં પશ્યતિ । અતો ન તૈજસં ચક્ષુઃ । ચન્દ્રિકાયાઞ્ચ રૂપં દ્રષ્ટું શક્નોતિ । ચન્દ્રશ્ચ ન તેજઃપ્રકૃતિકઃ । તથા ચક્ષુષો ધર્મશક્તિરપિ । કિઞ્ચિચ્ચક્ષુરાલોકમપેક્ષ્ય પશ્યતિ । કિઞ્ચિદનપેક્ષ્યાપિ પશ્યતિ । યથા ચક્ષુરાકાશાદિપ્રત્યયં લબ્ધ્વા રૂપમપ્રાપ્યાપિ સુદૂરં પશ્યતિ । ઈદૃશી ચક્ષુષો ધર્મતા । અતો ન કાર્યઃ સંજ્ઞાનુસ્મરણવિકલ્પોઇ યદુત તેજોબહુલં [ચક્ષુ]રિતિ ।
યદ્ભવાનવોચત્- આલોકમન્તરા ન પશ્યતીતિ । યદ્યાકાશં મનસ્કારં રૂપઞ્ચાન્તરા ન પશ્યતિ । તદા આકાશાદયો ઽપિ બહુલાઃ સ્યુઃ । ન હિ સર્વં ચક્ષુર્બાહ્યાલોકમપેક્ષતે । યથા ઉલૂકાદયઃ પક્ષિણો વિડાલસૃગાલાદયસ્તીર્યઞ્ચ બાહ્યામાલોકમનપેક્ષ્યાપિ દ્રષ્ટું શક્નુવન્તિ । અતો ન તેજોબહુલમ્ । તેજઃ પ્રજ્વલત્ સદોષ્મલક્ષણમ્ । ચક્ષુસ્તુ ન તથા ।

યદ્ભવાનવાદીઃ- ચક્ષુઃ સપ્રભત્વાત્ સુદૂરં રૂપં પતિહન્તીતિ । તદ્ દૂષિતમેવ । નિષ્પ્રભત્વાચ્ચક્ષુષઃ । યદુક્તં સૂર્યં પ્રતિગચ્છતીતિ । ચક્ષુસ્તદા નિત્યં સ્યાત્ । સૂર્યાદયશ્ચ ( સ્સ્સ્_123 ) નેન્દ્રિયાણિ । ચક્ષુઃ કસ્માત્ પ્રતિગચ્છતિ । યદિ સૂર્યો મ્રિયતે । સૂર્યેન્દ્રિયં સૂર્યશ્ચ કુત્ર પુનઃ પ્રતિગચ્છતિ । અતો ઽયુક્તમ્ । ઉપરિ દેવાનાં મ્રિયમાણાનાં ચક્ષુઃ કુત્ર પ્રતિગચ્છતિ । તત ઉપરિ સૂર્યાભાવાત્ । આકાશમક્રિયં સત્ અપ્રતિશરણં ભવતિ । ઇન્દ્રિયાણિ ન પ્રતિગચ્છન્તિ । સંસ્કૃતધર્માણાં ક્ષણિકત્વાત્ ।
યદ્ભવતોક્તં- ચક્ષુર્નિયમેન રૂપમેવ પશ્યતિ । રૂપઞ્ચ તૈજસમિત્યતઃ પુનરાત્મભાવમેવ પશ્યતીતિ । નેદં યુક્તમ્ । નિરુપયોગહેતુત્વાત્ । શબ્દ આકાશગત ઇત્યાદિરપિ એવં [વાચ્યઃ] । તસ્માદિન્દ્રિયેષુ મહાભૂતાનિ ન્યૂનાધિકાનિ ભવન્તીતિ ભવદ્વચનં દૂષિતમેવ ।
(પૃ) કેચિદાચાર્યા આહુઃ- એકમિન્દ્રિયમેકસ્વભાવમ્ । ઇતિ । પૃથિવ્યાં [કેવલં] ગુણબહુત્વાત્ ગન્ધો ઽસ્તિ ગન્ધજ્ઞાનોત્પાદકઃ । અબ્તેજોવાયુષુ રૂપરસસ્પર્શાઃ સન્તિ ઇતિ રૂપરસસ્પર્શજ્ઞાનોત્પાદકા ભવન્તિ । કિં પારમાર્થિકમ્ । (ઉ) ઉક્તપૂર્વં મયા નાસ્તિ નિયમ ઇતિ । પૃથિવ્યાં ગન્ધો ઽન્યે ઽપિ સન્તિ । અતો ઽહેતુઃ । મહાભૂતાનિ ચ સમ્ભૂય સમ્ભવન્તિ । ન હિ દૃશ્યતે કાચિત્પૃથિવી અબાદિવિયુક્તા । યદિ ગન્ધવત્ત્વાત્ પૃથિવી ગન્ધજ્ઞાનોત્પાદિની । રૂપાદિજ્ઞાનોપાદિન્યપિ સ્યાત્ । ગુણચતુષ્ટયોપેતત્વાત્પૃથિવ્યાઃ ।
(પૃ) ગન્ધમાત્રં પૃથિવ્યામસ્તિ । ઘ્રાણં પાર્થિવમિત્યતો ગન્ધમાત્રં જ્ઞાપયતિ । (ઉ) પૃથિવીગુણઃ પૃથિવીમાત્રે ઽસ્તિ । ઘ્રાણં ક્ષીણ[ગન્ધ]જ્ઞાનં સ્યાત્ । અપાં શીતસ્પર્શમાત્રં તેજસ ઉષ્ણસ્પર્શમાત્રં જિવ્હાચક્ષુર્ભ્યાં જ્ઞાતું શક્નુયાત્ । ન તુ યુજ્યતે વસ્તુતઃ । દ્રવ્યં નાસ્તીતિ ઇન્દ્રિયં નાસ્તિ । ઇન્દ્રિયાણાં બલવૃત્તિર્વિષયસંયોગાત્ જ્ઞાનં જનયતીતિ । સંયોગે ચ ભગ્ને નેન્દ્રિયવૃત્તિઃ । તસ્માનૈકસ્વભાવમિન્દ્રિયમ્ ॥
ઇન્દ્રિયાણાં સમભૂતતાવર્ગઃ સપ્તચત્વારિંશઃ ।
48 ન વિજાનાતીન્દ્રિયવર્ગઃ
(પૃ) ઇન્દ્રિયાણિ વિષયાન્ કિં પ્રાપ્ય વિજાનન્તિ ઉતાપ્રાપ્ય વિજાનન્તિ । (ઉ) નેન્દ્રિયં વિજાનાતિ । કસ્માત્ । યદીન્દ્રિયં વિષયં વિજાનાતિ । તદા સર્વાન્ વિષયાનેકકાલં વિજાનીયાત્ । વસ્તુતસ્તુ ન વિજાનાતિ । અતો વિજ્ઞાનં વિજાનાતિ । ભવતો હૃદયમ્- યત્કેચિદ્વદન્તિ ઇન્દ્રિયં વિજ્ઞાનમપેક્ષ્ય સહ વિજાનાતિ ન તુ વિજ્ઞાનવિયુક્તં વિજાનાતીતિ । તદયુક્તમ્ । ન કશ્ચિદ્ધર્મો ઽન્યં ધર્મમપેક્ષ્ય કિઞ્ચિત્કર્તું સમર્થઃ । યદીન્દ્રિયં વિજાનાતિ । કા વિજ્ઞાનસ્યાપેક્ષા । યદીન્દ્રિયં વિજાનાતિ ઇદમિન્દ્રિયકર્મ ઇદં વિજ્ઞાનકર્મ ઇતિ વિવેક્તવ્યમ્ ।
(પૃ) પ્રકાશનમિન્દ્રિયકર્મ । વિજ્ઞાપનં વિજ્ઞપ્તિકર્મ । (ઉ) નાયં વિવેકો [યુક્તઃ] । કતમત્ પ્રકાશનમ્ । ભવતાં શાસને શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણિ ન તેજઃપ્રકૃતિકાનિ ઇતિ ન પ્રકાશયેયુઃ । યદીન્દ્રિયાણિ વિજ્ઞાનસ્ય પ્રદીપકલ્પાનિ । તદેન્દ્રિયાણિ પુનઃ પ્રકાશકાનિ સ્યુઃ । યથા પ્રદીપઃ । તદા પ્રકાશકસ્ય પુનઃ પ્રકાશક ઇત્યેવમનવસ્થા સ્યાત્ । યદિ પુનઃ પ્રકાશકં વિનાપિ ઇન્દ્રિયમાત્રં પ્રકાશયતિ । [તદા] વિનેન્દ્રિયામપિ વિજ્ઞાનમાત્રં વિજાનીયાત્ । અતઃ પ્રકાશનં નેન્દ્રિયકર્મ । કિઞ્ચેન્દ્રિયં ન વિજાનાતિ । યથા પ્રદીપઃ પ્રકાશયન્નપિ ન વિજાનાતિ । અતો ઽવશ્યં વિજ્ઞાનસ્યાશ્રયકૃત્યં કરોતીદમિન્દ્રિયકર્મ । અતો વિજ્ઞાનમાત્રં વિજાનાતિ । નેન્દ્રિયાણિ । સતિ વિજ્ઞાને જ્ઞાનં નાસતિ । યથા સતિ તેજસિ ઊષ્મ નાસતિ ઇતિ ।
(પૃ) સૂત્ર ઉક્તં- ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા ન નિમિત્તગ્રાહી સ્યાદિતિ । તથા શ્રોત્રાદીન્યપિ । અતો જ્ઞાયતે ચક્ષૂરૂપં ગૃહ્ણાતીતિ । ચક્ષુરાદીનીન્દ્રિયાણિ યદિ ન વિજાનન્તિ । કેનેન્દ્રિયત્વમ્ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- વયં માણવકાઃ સુસૂક્ષ્મમષિ વસ્તુ જાનીમઃ । તદ્યથા ચક્ષુર્ભ્યાં દૃશ્યત ઇતિ । યદિ ચક્ષુર્ન પશ્યતિ । તદા જિનૌરસા ન કિઞ્ચન પશ્યેયુઃ । ( સ્સ્સ્_125 ) નેદં સંભવતિ । અત ઇન્દ્રિયાણિ નિયમેન વિષયાન્ ગૃહ્ણન્તિ । ઇન્દ્રિયેણ વિષયો ગૃહ્યતે વિજ્ઞાનેન વિકલ્પ્યતે ઇત્યયમેવેન્દ્રિયવિજ્ઞાનયોર્ભેદઃ ।
(ઉ) સૂત્રે ભગવાન્ સ્વયમાહ- ચક્ષુ[બ્રાહ્મણ]દ્વારં[યાવદેવ] રૂપાણાં દર્શનાય ઇતિ । અતશ્ચક્ષુર્ન પશ્યતિ । ચક્ષુષા દ્વારીભૂતેન તત્રસ્થં વિજ્ઞાનં પશ્યતિ । અત ઉચ્યતે ચક્ષુઃ પશ્યતીતિ । (પૃ) આહ ચ- મનો દ્વારં [યાવદેવ] ધર્માણાં વિજ્ઞાનાયે તિ । કિં સમ્ભવતિ મનસા દ્વારીભૂતેન વિજાનાતીતિ । (ઉ) મનો [વિજ્ઞાનસ્યા]પિ સમનન્તરનિરુદ્ધં ચિત્તં દ્વારમ્ । અતો ન મનો વિજાનાતિ । મનોવિજ્ઞાનન્તુ વિજાનાતિ । સૂત્રે ભગવાનાહ- ચક્ષુઃ પ્રિયરૂપાણિ કામ્યતિ । ઇતિ । ચક્ષુર્હિ રૂપપ્રકૃતિકમવિવેકિ । અતો ન વસ્તુતઃ કામ્યતિ । તદ્વિજ્ઞાનમેવ કામ્યતિ । કિઞ્ચાહ ભગવાન્- ચક્ષુર્વિજ્ઞેયાનિ રુપાણિ ઇતિ । વિજ્ઞાનં રૂપં વિજાનાતિ । ન ચક્ષુઃ । કિઞ્ચ લૌકિકા વ્યવહરન્તિ- ચક્ષુઃ પશ્યતિ શ્રોત્રં શૃણોતિ ઇતિ । તદ્ભગવાનપ્યનુવદતિ । કિમિતિ રૂપમાત્રં દ્રષ્ટવ્યં નાન્યત્ । આહ ચ ભગવાન્- પશ્યામિ રાગાદીન્ દોષાન્ ઇતિ । ચન્દ્રઃ ક્ષીણ ઇતિ લૌકિકાનાં વચનં ભગવાનપ્યનુવદતિ । યથા દરિદ્રઃ પુરુષઃ પ્રભુરિતિ નિગદ્યતે । તથા ભગવાનપ્યનુવદતિ । નહિ તથાગતો લોકૈઃ સહ વિવદિતુમભિલષતિ । યથા મૃગારમાતા ઇત્યાદિ । અતો જ્ઞાતવ્યં વ્યવહારાનુવર્તનાદ્ભગવાનાહ ચક્ષુઃ પશ્યતીતિ ।

(પૃ) લોકે કસ્માદેવં વ્યવહરતિ । (ઉ) ચક્ષુષો વિજ્ઞાનાશ્રયહેતુતામનુસૃત્ય તસ્મિન્ હેતૌ પશ્યતીતિ વદન્તિ । યથા વદન્તિ સ પુરુષઃ પશ્યતિ અયં પુરુષઃ પશ્યતીતિ । યથા ચ વદન્તિ જનાઃ પુણ્યપાપાદીનિ કુર્વન્તિ । તથાગતા દેવા ઋષયશ્ચ પશ્યન્તીતિ । યથા ચ વદન્તિ વામચક્ષુષા પશ્યતિ દક્ષિણચક્ષુષા પશ્યતીતિ । વદન્તિ ચ સૂર્યાચન્દ્રમસાભ્યાં પશ્યતિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ પશ્યતઃ । કદાચિદકાશં પશ્યતિ । કદાચિન્મધ્યં પશ્યતિ ( સ્સ્સ્_126 ) યત્ દ્વારમધ્યં [તત્] પશ્યતિ ઇતિ । દગ્ધે પદાર્થે વદન્તિ અયં દહતિ । સ દહતિ ઇતિ । કદાચિદ્વદન્તિ તૃણેન્ધનં દહતિ । ગોપુરીષં દહતિ । તૈલં દહતિ । ધૃતં દહતિ । તેજો દહતિ । સૂર્યો દહતિ ઇતિ । વસ્તુતસ્તુ અગ્નિરેવ હહતિ । અન્યાનિ દહતીતિ પ્રજ્ઞપ્ત્યા વ્યવહ્રિયન્તે । સ વ્યવહારો ન પાર્યન્તિકઃ । વક્તવ્યઞ્ચ ચક્ષુષા દ્વારેણ રૂપં પશ્યતીતિ । ચક્ષુઃ પુરુષાણામુપભોગોપકરણમ્ । પુરુષાઃ પ્રજ્ઞપ્તિકારિણ ઇતિ ઉપભોગોપકરણેન ભવિતવ્યમ્ । ચક્ષુરુપાદાય વિજ્ઞાને પશ્યતિ ચક્ષુઃ પશ્યતીતિ વ્યવહારઃ । યથા મઞ્ચસ્થેષુ પુરુષેષુ ક્રોશત્સુ મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીતિ વ્યવહારઃ । ચક્ષુઃપ્રતિસંયુક્તં વિજ્ઞાનકર્મ ઇત્યતસ્તત્ર ચક્ષુષિ વિજ્ઞાનકર્મ વ્યવહરન્તિ । યથા હસ્તપાદપ્રતિસંયુક્તે પુરુષે વર્તમાનં પુરુષકર્મ હસ્તકર્મેતિ વ્યવહરન્તિ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય હેતુશ્ચક્ષુઃ । કારણે કાર્યોપચારઃ । યથા વદન્તિ અમુકઃ પુરુષો ઽમુકં ગ્રામં દહતીતિ । યથા ચ વદન્તિ સુવર્ણ મત્તીતિ । સુવર્ણ માયુઃ । તૃણાનિ ગોપશવ ઇતિ । ઇદં સર્વં કારણે કાર્યોપચારઃ । એવં ચક્ષુર્ભ્યોમુત્પન્નં વિજ્ઞાનં રૂપં પશ્યતીત્યતશ્ચક્ષુઃ પશ્યતીતિ વ્યવહરન્તિ । ચક્ષુઃસન્નિકૃષ્ટે વિજ્ઞાને રૂપં પશ્યતિ ચક્ષુઃ પશ્યતીતિ વ્યવહારઃ । યથા ગઙ્ગાસન્નિકૃષ્ટે ઘોષે ગઙ્ગાયાં [ઘોષ] ઇતિ [વદન્તિ] । ચક્ષુષા ચાક્ષુષં વિજ્ઞાનં વિવિચ્યત ઇત્યતશ્ચક્ષુષિ ચાક્ષુષવિજ્ઞાનકર્મારોપ્યતે । યથા દણ્ડી બ્રાહ્મણ ઇતિ । ચક્ષુશ્ચાક્ષુષવિજ્ઞાનં સાધયતીત્યતસ્તત્ર ચક્ષુર્વિજ્ઞાનકર્મોચ્યતે । યથા ધને પ્રહીણે પુરુષઃ પ્રહીણ ઇતિ વદન્તિ । પ્રવિવૃદ્ધે ચ ધને પ્રવિવૃદ્ધઃ પુરુષ ઇતિ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાને ચક્ષુષા સંયુજ્ય પશ્યતિ સતિ ચક્ષુઃ પશ્યતીતિ વદન્તિ । યથા વૃક્ષે પુરુષેણ સંયુજ્ય છિદ્યમાને સતિ પુરુષો વૃક્ષં છિન્નત્તીતિ વ્યવહારઃ । યથા વા કૃષ્ણવર્ણસંયુક્તે પટે કૃષ્ણઃ પટ ઇતિ વ્યવહારઃ । સર્વે ચ ધર્મા મિથઃ સંકીર્ય વ્યવહ્રિયન્તે । યથા પ્રજ્ઞાકર્મ વેદનાદિષૂચ્યતે । ચક્ષૂષા રૂપં પશ્યતીતિ વક્તવ્યે સંક્ષિપ્ય વ્યવહરન્તઃ કેવલમાહુઃ ચક્ષુઃ પશ્યતીતિ । યથા ચ પાષાણમૌષધમિતિ એકવેદનાવશા વ્યવહારઃ ।
યદ્ભવનાહ અપશ્યતઃ કથમિન્દ્રિયત્વમિતિ । ભવાનિદં પ્રતિવક્તવ્યઃ ચક્ષુરાદયઃ પઞ્ચધર્મા સ્તદન્યરૂપાદીનતિશેરત ઇત્યત ઇન્દ્રિયમિતિ વ્યવહ્રિયન્તે । (પૃ) ચક્ષુરાદયઃ પઞ્ચધર્માસ્તદન્યરૂપાદિભિર્મિલિતાઃ । દશેમે ધર્મા ન યુગપદ્વિષયાન્ વિજાનન્તિ । યથા ચક્ષુરાદીનાં વિયોગે વિજ્ઞાનં નોત્પદ્યતે, તથા યદિ રૂપાદીનાં વિયોગે ઽપિ વિજ્ઞાનં નોત્પદ્યતે । તદા કેન [તેષા]મતિશયઃ । (ઉ) ઇન્દ્રિયૈર્વિજ્ઞાનં વિશેષ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં શ્રોત્રવિજ્ઞાનમિતિ । યથા ભેરિદણ્ડસંયોગે શબ્દો ભવતિ । [તત્ર] ભેર્યાઃ પ્રાધાન્યાત્ ભેરીશબ્દ ઇતિ વદન્તિ । પૃથિવીયવાદિસંયોગે અઙ્કુરો જાયતે । [તત્ર] યવસ્ય પ્રાધાન્યાત્ યવાઙ્કુર ઇતિ વદન્તિ । તથા વિજ્ઞાનાન્યપિ । આશ્રયતો વ્યવહારો વિશેષ્યતે ન પ્રત્યયતઃ । રૂપવિજ્ઞાનમિત્યુક્તે સંશયઃ પ્રસજ્યતે કિમિદં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં કિં વા રૂપં પ્રતીત્ય મનોવિજ્ઞાનમિતિ । ઇન્દ્રિયે ઽસ્તિ વિજ્ઞાનં ન વિષયે । ચક્ષુરાદિષુ આત્મસંમોહનં ચિત્તં ભવતિ । વિજ્ઞાનસ્યાશ્રય આયતનમિન્દ્રિયં ન વિષયઃ । સ્વકાયસંખ્યાતે સ્થિતમિન્દ્રિયં ન વિષયે । પુરુષસ્યોપભોગોપકરણમિન્દ્રિયં ન વિષયઃ । ઇન્દ્રિયં સત્ત્વસંખ્યાતં ન વિષયઃ । ઇન્દ્રિયે ઽપ્રતીક્ષ્ણે વિજ્ઞાનં ન સ્ફુટં ભવતિ । પ્રસન્ને તુ ઇન્દ્રિયે વિજ્ઞાનં વિશદં ભવતિ । ઇન્દ્રિયાણામુત્તમમધ્યમાધમત્વાત્ વિજ્ઞાનમનુવિભજ્યતે । એભિઃ કારણૈઃ પ્રાધાન્યં કથ્યતે । ઇન્દ્રિયમસાધારણમ્ । એકો વિષયો બહૂનાં પુરુષાણાં સાધારણ ઉપલભ્યતે । ઇન્દ્રિયં વિજ્ઞાનેન સહૈકકર્મવિપાકઃ । વિષયસ્તુ નૈવમ્ । ઇન્દ્રિયં હેતુઃ વિષયઃ પ્રત્યયઃ । કસ્માત્ । ઇન્દ્રિયભેદાત્ વિજ્ઞાનં વિશેષ્યતે ન વિષયઃ । યથા બીજં હેતુઃ પૃથિવ્યાદયઃ પ્રત્યયાઃ । બીજભેદાત્પરસ્પરં ભેદઃ । પ્રત્યયાતિશયિહેતુત્વાદિન્દ્રિયમિત્યાખ્યાયતે ।
યદ્ભવાનવાદીઃ- વયં માણવકાઃ સુસૂક્ષ્મમપિ વસ્તુ જાનીમઃ તદ્યથા ચક્ષુર્મ્યાં દૃશ્યતે ઇતિ । ઇદં સંવૃતિતઃ । લૌકિકાશ્ચક્ષુઃ પશ્યતીતિ વદન્તીત્યત આહુઃ તદ્યથા ચક્ષુર્ભ્યાં દૃશ્યત ઇતિ । યથા હ ભગવાન્-
મુહૂર્તમપિ ચેદ્વિજ્ઞઃ પણ્ડિતં પર્યુપાસતે ।
[ક્ષિપ્રં ધર્મં વિજાનાતિ] જિહ્વા [સૂપ]રસં યથા ।

અચેતનાપિ જિહ્વા તુ ન દર્વીભાજનોપમા ॥ ઇતિ ।
જિહ્વાશ્રિતં મનો જિહ્વાવિજ્ઞાનં જનયતીત્યત આહ જિહ્વા [સૂપ]રસં વેત્તીતિ । તથા ચક્ષુરાશ્રિત્ય સમુત્પન્ને વિજ્ઞાને ચક્ષુઃ પશ્યતીતિ વદન્તિ । અત આહ- જિનૌરસાઃ પશ્યન્તિ તદ્યથા ચક્ષુર્ભ્યાં દૃશ્યત ઇતિ ।
યદ્ભવાનવાદીઃ- ઇન્દ્રિયેણ વિષયો ગૃહ્યતે વિજ્ઞાનેન વિકલ્પ્યતે ઇતિ । ઇદં પ્રત્યુક્તમ્ । ઇન્દ્રિયસ્યાવિજ્ઞાતૃત્વાત્ । ન ચ યૂયં બ્રવીથ ઇન્દ્રિયસ્યૈવં ભવતિ અહં વિશિષ્ટલક્ષણ ઇતિ । અત ઇન્દ્રિયાણિ ન વિષયાન્ ગૃહ્ણન્તિ । ભવતાં જ્ઞાનાનિ નેન્દ્રિયમપેક્ષ્ય જાયન્તે । કસ્માત્ । મહદહઙ્કારાદીનિ હિ ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પૂર્વમુત્પદ્યન્તે । ભવતાં મહદાદીનિ તત્ત્વાનિ ન સન્તિ । મૂલપ્રકૃત્યભાવાત્ । ભવતાં શાસનં- મૂલપ્રકૃતિવિકારા મહદાદીનીતિ । મૂલપ્રકૃતિશ્ચ નાસ્તીત્યુક્તમેવ । ન તુ નેન્દ્રિયમિતિ ॥
ન વિજાનાતીન્દ્રિયવર્ગો ઽષ્ટચત્વારિંશઃ ।
49 વિષયેન્દ્રિયસંયોગવિયોગવર્ગઃ
(પૃ) યદ્ભવાનવોચત્- વિજ્ઞાનં વિજાનાતિ નેન્દ્રિયમિતિ । તત્પ્રસાધિતમ્ । ઇદાનીં કિં વિષયેન્દ્રિયસંયોગાદ્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે કિં વા તદ્વિયોગાત્ । (ઉ) ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ન પ્રાપ્તિમપેક્ષ્ય વિષયાન્ વિજાનાતિ । કસ્માત્ । ચન્દ્રાદયો વિપ્રકૃષ્ટપદાર્થા અપિ દૃશ્યન્તે । ચન્દ્રરૂપં ન ગન્ધવિનિર્મુક્તમાગચ્છેત્ । આકાશાલોકાવપેક્ષ્ય રૂપં પશ્યતિ । યદિ ચક્ષૂરૂપં પ્રાપ્નોતિ । તદા નાન્તરાકાશાલોકૌ સ્યાતામ્ । યથા ચક્ષુષિ પ્રચ્છાદિતે ચક્ષુર્ન પશ્યતિ । અતો જ્ઞાતવ્યં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ન પ્રાપ્ય વિજાનાતિ । ઇતિ ।
શ્રોત્રાદિવિજ્ઞાનં દ્વિવિધમ્- કિઞ્ચિત્પ્રાપ્ય વિજાનાતિ કિઞ્ચિદપ્રાપ્ય વિજાનાતિ । શ્રોત્રં રુદિતં પ્રાપ્ય વિજાનાતિ । ઘનગર્જિતમપ્રાપ્ય વિજાનાતિ । અન્યાનિ ત્રીણિ વિજ્ઞાનાનિ ઇન્દ્રિયપ્રાપ્તં વિજાનન્તિ । કસ્માત્ । દૃષ્ટં ખલુ ત્રયાણામેષામિન્દ્રિયાણાં વિષયૈઃ સંયોગાત્ વિજ્ઞાનં લભ્યત ઇતિ । મનૈન્દ્રિયમરૂપિ । અતો ઽપ્રાપ્તવિષયમ્ । [વિષયં] ન પ્રાપ્નોતિ ।
(પૃ) ચક્ષૂરૂપમપ્રાપ્ય વિજાનાતિ ઇતિ ભવદ્વચનમયુક્તમ્ । કસ્માત્ । અસ્તિ ચક્ષુષિ રશ્મિઃ । અયં રશ્મી રૂપદર્શનાય ગચ્છતિ । રશ્મિશ્ચાયં તૈજસં દ્રવ્યમ્ । ચક્ષુશ્ચ તેજઃસમુત્પન્નમ્ । તેજસઃ સરશ્મિત્વાત્ યદ્યપ્રાપ્ય પશ્યતિ । કસ્માત્સર્વાણિ રૂપાણિ ન પશ્યતિ । ચક્ષૂરશ્મિર્હિ સપ્રતિઘે ઽપિ ગચ્છતિ । અવિભુત્વાત્ ન સર્વાણિ પશ્યતિ । યથોક્તં સૂત્રે- ત્રયાણાં સન્નિપાતઃ સ્પર્શ ઇતિ । યદ્યપ્રાપ્નોતિ । કથં સન્નિપાતઃ । પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ સપ્રતિઘાનિ । વિષયેષુ પ્રતિહન્યન્ત ઇતિ સપ્રતિઘાનિ । ઘ્રાણં ગન્ધે જિહ્વા રસે કાયઃ સ્પ્રષ્ટવ્યે ચક્ષૂરૂપે શ્રોત્રં શબ્દે યદ્યપ્રાપ્તમ્ । તદા અપ્રતિઘમ્ । પ્રત્યુત્પન્નેષુ પઞ્ચવિષયેષુ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । અતઃ પઞ્ચ વિજ્ઞાનાનિ પ્રાપ્ય વિજાનન્તિ । યદ્યપ્રાપ્ય વિજાનન્તિ અતીતમનાગતં રૂપમપિ વિજાનીયુઃ । ન વિજાનન્તિ વસ્તુતઃ । બહુપ્રત્યયસામગ્ર્યા ચ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે ઇતિ ચક્ષૂરશ્મિર્વિષયસંયોગાય ગચ્છતિ । રૂપે રશ્મિપ્રાપ્તિર્હિ સન્નિપાતઃ ।
શબ્દો ઽપિ શ્રોત્રં પ્રાપ્ય શ્રૂયતે । કસ્માત્ । વિપ્રકૃષ્ટદેશવર્તિનિ પુરુષે મન્દં ભાષમાણે ન શ્રૂયતે । યદિ શબ્દં રૂપવદપ્રાપ્યાપિ વિજાનાતિ । મન્દમપિ શબ્દં શૃણુયાત્ । ન તુ શૃણોતિ । અતો જ્ઞાયતે પ્રાપ્ય શૃણોતીતિ । શબ્દો દૂરતો ઽપિ શ્રૂયતે । યદ્યપ્રાપ્ય શ્રૂયતે । આવરણે સત્યપિ શ્રૂયેત । દૂરતઃ શ્રૂયમાણઃ શબ્દો ન પ્રત્યાયયતિ । સન્નિકૃષ્ટં શ્રૂયમાણસ્સુ પ્રત્યાયયતિ । અપ્રાપ્ય શ્રવણે તુ સ વિભાગો ન સ્યાત્ । અતો જ્ઞાયતે શબ્દઃ પ્રાપ્ય શ્રૂયત ઇતિ । કિઞ્ચાનુકૂલવાયૌ શબ્દઃ પ્રત્યાયયતિ । ન પ્રતિકૂલવાયૌ । અતો ઽપિ પ્રાપ્ય શ્રૂયતે । શબ્દઃ સાકલ્યેન શ્રૂયતે । અપ્રાપ્ય શ્રવણે તુ ન સાકલ્યેન શ્રૂયેત । યથા રૂપસ્યાપ્રાપ્ત્યા દર્શાનાત્ ન સાકલ્યેન દર્શનમ્ । અતો જ્ઞાયતે ન રૂપસમઃ શબ્દ ઇતિ । અપ્રાપ્ય શ્રવણે તુ રૂપસમઃ સ્યાત્ । યથા રૂપસ્યેકદેશં દૃષ્ટ્વા અવશિષ્ટમપિ આલોકમપેક્ષ્ય પશ્યતિ । તથા શબ્દો ઽપિ સ્યાત્ । ન વસ્તુતસ્તથા ભવતિ । અતો ઽપ્રાપ્ય ન શ્રૂયતે ।
યદ્ભવાનાહ- શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણિ વિષયમપ્રાપ્ય વિજાનન્તીતિ । તદયુક્તમ્ । શબ્દગન્ધરૂપરસસ્પર્શા ઇન્દ્રિયમાગચ્છેયુઃ । યદિદાનીમિન્દ્રિયં ગચ્છતીતિ । તદ્યુક્તમ્ । શ્રોત્રાદીનામિન્દ્રિયાણાં નીરશ્મિકત્વાત્ । તેજો મહાભૂતમેકમેવ સરશ્મિકમ્ । અતો ન ગચ્છતિ । શબ્દં યદિ ઘનનિબિડં જલાદ્યાવૃતમપિ શ્રોત્રં શ્રોતું શક્નોતિ । યદિ સરશ્મિ, તદિન્દ્રિયમ્ । નૈવં શક્નુયાત્ । અતો જ્ઞાયતે શ્રોત્રેન્દ્રિયં નીરશ્મિકમિતિ । શ્રોત્રમન્ધકારે ઽપિ વિષયં વિજાનાતિ । યદિ સરશ્મિકમ્, નાન્ધકારે વિજાનીયાત્ । સરશ્મિકમિન્દ્રિયઞ્ચ દિશમપેક્ષ્ય વિજાનાતિ । એકાં દિશં દ્રષ્ટું શક્નોતિ નૈકસ્મિન્ સમયે સર્વા દિશો દ્રષ્ટું શક્નોતિ । યથા પૂર્વાભિમુખઃ પુરુષઃ પૂર્વાં દિશં રૂપઞ્ચ પશ્યતિ નાન્યા દિશઃ ।
વદન્તિ ચ મનો ગચ્છતીતિ । અતઃ પ્રાપ્ય વિષયં વિજાનાતિ । યથોક્તં સૂત્રે-
દૂરઙ્ગમમેકચરમશરીરં ગુહાશયમ્
સૂર્યસ્ય રશ્મિરિવ ચિત્તં ચરતિ વિપ્રકીર્ણતઃ ।
મત્સ્યો યથા સ્થલે ક્ષિપ્ત [ઓકમોકત ઉદ્ધૃતઃ ।]
પરિસ્પન્દતીદં ચિત્તં સ્વાભીષ્ટઞ્ચ યથા ચરત્યદઃ ॥ ઇતિ ।
અતઃ ષડ્વિષયાન્ પ્રાપ્ય વિજાનન્તિ ।
અત્રોચ્યતે । રશ્મિર્ગચ્છતીતિ ભવદ્વચનમયુક્તમ્ । કસ્માત્ । યથા પુરુષો દૂરતઃ સ્થાણું દૃષ્ટ્વા સંશેતે કિમયં પુરુષ ઇતિ । યદિ રશ્મિર્ગર્ચ્છતિ । કસ્માત્ સંશયો ભવેત્ । અતિસન્નિકૃષ્ટઞ્ચ ચક્ષુર્ન પશ્યતિ । યથા ચક્ષુસ્સંસક્તં તૃણરોમ ન પશ્યતિ । અતો રશ્મિર્ગચ્છન્નપિ અતિસન્નિકર્ષાન્ન પશ્યતિ । યદિ રશ્મિસ્તત્ર ગચ્છતિ । કસ્માત્ સ્થૂલં પશ્યતિ ન સૂક્ષ્મં ( સ્સ્સ્_131 ) વિવેચયતિ । રૂપદર્શને ઽસ્તિ દ્વિભાગઃ યદુત પૂર્વસ્યાં પશ્ચિમાયાં વા દિશિ રૂપમિતિ । સન્નિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટવિભાગો ઽપ્યસ્તિ । યદિ ચક્ષુઃ પ્રાપ્ય વિજાનાતિ । તાદૃશવિભાગો ન સ્યાત્ । કસ્માત્ । ગન્ધરસસ્પર્શેષુ નાયં વિભાગો ઽસ્તિ । અતો નયનરશ્મિરપ્રાપ્ય વિજાનાતિ । નયનરશ્મિર્યદિ પૂર્વમેવ દૃષ્ટવાન્ । કિમર્થં પુનર્ગચ્છતિ । યદિ પૂર્વમદૃષ્ટ્વા ગચ્છતિ । કુત્ર ગચ્છતિ । યદિ સન્નિકૃષ્ટરૂપં વિપ્રકૃષ્ટરૂપઞ્ચ એકદા યુગપત્પશ્યતિ । ન તથા ગમનધર્મઃ । અતો નયનરશ્મિર્ન ગચ્છતિ । યદિ સ ગચ્છતિ । મધ્યે માર્ગં રૂપાણિ પશ્યેત્ । વસ્તુતસ્તુ ન પશ્યતિ । અતો જ્ઞાયતે ન ગચ્છતીતિ । રશ્મિર્ગચ્છતીતિ રશ્મિઃ કાયબ્દહિર્ગતો નેન્દ્રિયં ભવેત્ । યથાઙ્ગુલૌ કાયાત્સમુચ્છિદ્ય વિયુજ્યમાનાયાં નાસ્તિ કાયબુદ્ધિઃ । ન ચક્ષુઃ સ્વાશ્રયં ત્યજત્ પશ્યામઃ । સપક્ષાભાવે નાસ્તિ હેતુઃ । તસ્ય નયનરશ્મે રસતિ દ્રષ્ટરિ સ ન સ્યાત્ ।

(પૃ) અસ્તીયં નાયનરશ્મિઃ સૂર્યરશ્મિતિરસ્કૃતા ન દૃશ્યતે । યથા સૂર્યરશ્મૌ નક્ષત્રાણિ ન પ્રત્યક્ષાણિ । (ઉ) તથા ચેદ્રાત્નૌ દૃશ્યેત । (પૃ) રૂપ ધર્મા અવશ્યં બાહ્યં પ્રકાશમપેક્ષ્ય દૃશ્યન્તે । રાત્રૌ ચ બાહ્યપ્રકાશો નાસ્તિ । યેન ન દૃશ્યન્તે । (ઉ) યદીયં રશ્મિર્દિવાનિશમુભયત્ન નોપલભ્યતે । તદાસ્યા અત્યન્તાનુપલબ્ધિઃ । (પૃ) બિડાલસૃગાલમૂષિકાદીનાં સર્વેષાં રાત્રિઞ્ચરાણાં નાયનો રશ્મિરુપલભ્યતે । (ઉ) ઇદં દૃશ્યરૂપં વિડાલાદીનાં ચક્ષુષિ વર્તતે । યથા ખદ્યોતસ્ય પ્રકાશાત્મકં રૂપં તત્કાયવર્તિ । નાયં રશ્મિઃ । યથા ચ રાત્રિઞ્ચરા જન્તવો ઽન્ધકારે પશ્યન્તિ । મનુષ્યાશ્ચ ન પશ્યન્તિ । તથા ચ તેષામેવ રશ્મિઃ સ્યાત્ । નાન્યેષામ્ । તથૈવ ધર્મતા સ્યાત્ ।
યદવાદીઃ- યદ્યપ્રાપ્ય પશ્યતિ । સર્વાણિ રૂપાણિ પશ્યેદિતિ । યત્ રૂપં જ્ઞાનસ્ય ( સ્સ્સ્_132 ) ગોચરં તત્ દૃશ્યમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- ચક્ષુરનુપહતં ભવતિ । વિષય આભાસગતો ભવતિ । તદા સ દૃશ્યો ભવતિ । ઇતિ । (પૃ) કો નામાભાસગતઃ । (ઉ) યદા રૂપચક્ષુષોઃ સન્નિપાતઃ । સ આભાસગતઃ । (પૃ) યદિ ચક્ષુર્ન પ્રાપ્નોતિ કઃ સન્નિપાતઃ । (ઉ) સમાનમિદમ્, યથા ભવતશ્ચક્ષૂ રૂપં પ્રાપ્યાપિ કદાચિત્પશ્યતિ કદાચિન્ન પશ્યતિ । તદ્યથા ચક્ષુઃ સૂર્યં પ્રાપ્ય સૂર્યમણ્ડલં પશ્યતિ ન તુ સૂર્યકર્મ । એવં મમાપિ ચક્ષુરગત્વાપિ યદ્રૂપમાભાસગતં ભવતિ । તત્ પશ્યતિ । યદાભાસગતં ન ભવતિ ન તત્પશ્યતિ । (પૃ) નયનરશ્મિઃ સુદૂરં ગચ્છતિ । વેગપ્રકર્ષાત્તુ સૂર્યકર્મ ન પશ્યતિ । (ઉ) યદિ વેગપ્રકર્ષાત્સૂક્ષ્મં કર્મ ન પશ્યતિ, સ્થૂલં સૂર્યમણ્ડલપરિમાણં કસ્માન્ન પશ્યતિ । ન હીદં યુજ્યતે । યદિ રશ્મિમસ્તત્ર ગત્વા પશ્યતીતિ । કસ્માદ્ દૂરસ્થં સૂર્યમણ્ડલં દૃષ્ટ્વાપિ કર્મ ન પશ્યતિ તત્ પાટલિપુત્રાદિ આસન્નં જનપદનગરમ્ । યદિ ભવાન્ મન્યતે પાટલિપુત્રાદિ ન આભાસગતમિત્યતો ન પશ્યતીતિ । મમ ચક્ષુરપ્રાપ્યાપિ રૂપં નાભાસાગતમિત્યતો ન પશ્યતિ ।
(પૃ) સર્વાણિ રૂપાણિ આભાસગતાનિ દૃશ્યાનીતિ જ્ઞાતમેવ । ઇદાનીં કિં દૃશ્યં કિમદૃશ્યમ્ । (ઉ) અધ્વાવરણાન્ન દૃશ્યતે યથાતીતમનાગતમ્ । રૂપસ્યાભિભાવકવિશેષાન્ન દૃશ્યતે યથા રાત્રૌ તેજો દૃશ્યમન્યદદૃશ્યમ્ । ભૂમિવિશેષાન્ન દૃશ્યતે યથા પ્રથમધ્યાનગતચક્ષુષા દ્વિતીયધ્યાનગતં રૂપં ન દૃશ્યતે । તમ આવાવરણાન્ન દૃશ્યતે યથા તમસિ ઘટઃ । ઋદ્ધિબલાન્ન દૃશ્યતે યથા ભૂતાદીનાં દેહઃ । અતિઘનમાલાવૃતત્વાન્ન દૃશ્યતે । યથા પર્વતસ્ય બાહ્યં રૂપમ્ । અતિદૂરાન્ન દૃશ્યતે યથાન્યે લોકધાતવઃ । અતિસામીપ્યાન્ન દૃશ્યતે યથા ચક્ષુપ્યઞ્જનમ્ । અપ્રાપ્ત્યા ન દૃશ્યતે યથા પ્રભાગતા અણવોઃ દૃશ્યાઃ પ્રભાબાહ્યાસ્તુ અદૃશ્યાઃ । સૌક્ષ્મ્યાન્ન દૃશ્યતે યથા પુરુષાકારઃ સ્થાણુર્ન વિવેક્તું શક્યઃ । સમાનાભિહારાન્ન દૃશ્યતે યથા મહારાશિગતમેકં શાલિધાન્યમ્ । યથા ચ કાકવૃન્દગત એકઃ કાકઃ । પૂવોક્તવિપરીતમાભાસગતમિત્યુચ્યતે ।
(પૃ) કશ્ચક્ષુષ ઉપઘાતઃ । (ઉ) વાતોષ્મશીતાદિભિર્વ્યાધિભિઃ પ્રતિઘાતઃ । યત્ વાતોપહતં ચક્ષુઃ તત્ વિપર્યસ્તં નીલકૃષ્ણાદિરૂપં પશ્યેત્ । યદૂષ્મોપહતં તત્ પીતરક્તાગ્નિજ્વાલાદિ પશ્યતિ । યચ્છીતોપહતં તત્ ભૂયસાવદાતહ્રદજલાદિરૂપં પશ્યતિ । યત્ જાગરણોપહતં ( સ્સ્સ્_133 ) ચક્ષુઃ તત્ કમ્પિતવૃક્ષાદિરૂપં પ્રાયઃ પશ્યતિ । યત્ પરિખેદોપહતં ચક્ષુઃ તત્ રૂપં દૃષ્ટ્વા ન બુધ્યતે । ભાગશઃ પ્રણુદિતમેકં ચક્ષુશ્ચન્દ્રદ્વયં પશ્યતિ । ભૂતાદ્યાવિષ્ટં વિકૃતં પશ્યતિ । પાપકર્મવશાત્કુરૂપં પશ્યતિ । પુણ્યકર્મવશાત્સુરૂપં પશ્યતિ । પિત્તોપહતં ચક્ષુર્જ્વાલાદિરૂપં પશ્યતિ । સત્ત્વા અપરિનિષ્પન્નચક્ષુસ્ત્વાદ્વિકલં પશ્યન્તિ । ઘનતિમિરાવૃતચક્ષુષ્કા ન પશ્યન્તિ । યદુપહતં ચક્ષુરિન્દ્રિયં ન પશ્યતિ । સ ચક્ષુષ ઉપઘાતઃ । તલ્લક્ષણવિપરિતો ઽનુપાઘાતઃ । શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણ્યપિ [તથા]ર્થવશાદ્વિવેક્તવ્યાનિ ।
(પૃ) પઞ્ચ વિષયાઃ જ્ઞાનાભાસગતત્વાત્ જ્ઞેયા ભવન્તીતિ જ્ઞાતમેવ । કતમે ધર્મા જ્ઞાનસ્યાભાસગતા ન ભવન્તિ । (ઉ) ઊર્ધ્વભૂમિકત્વાન્ન જ્ઞાયતે યથા પ્રથમધ્યાનચિત્તં દ્વિતીયધ્યાનતદૂર્ધ્વધર્માન્ ન વિજાનાતિ । ઇન્દ્રિયવિશેષાન્ન જ્ઞાયતે યથા મન્દેન્દ્રિયસ્ય ચિત્તં તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્ય ચિત્તગતધર્માન્ ન વિજાનાતિ । પુરુષવિશેષાન્ન જ્ઞાયતે યથા શ્રોત્રઆપન્નઃ સકૃદાગામિનશ્ચિત્તગતધર્માન્ ન વિજાનાતિ । બલપ્રભેદાન્ન જ્ઞાયતે યથા યન્મનોવિજ્ઞાનં યસ્મિન્ ધર્મે બલવિહીનં ન તેન મનોવિજ્ઞાનેન સ ધર્મો જ્ઞાયતે । તદ્યથા સમાહિતચિત્ત(સ્ય) મનોવિજ્ઞાનવિજ્ઞેયધર્મો ન વિક્ષિપ્તચિત્તકમનોવિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાતું શક્યો ભવતિ । યથા પ્રત્યેકબુદ્ધમનોવિજ્ઞાનબલવિજ્ઞેયધર્મો ન શ્રાવકમનો[વિજ્ઞાન]બલેન વિજ્ઞાતું શક્યો ભવતિ । યથોર્ધ્વપક્ષિકધર્મો નાવરપક્ષિકમનોવિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાતું શક્યઃ । અતિસૂક્ષ્મા ધર્મા ન જ્ઞાતું શક્યાઃ । યથોક્તમભિધર્મે કેન ચિત્તેન સ્મર્યતે । યદુત પ્રતીતિપ્રત્યાયકં પૂર્વાનુભવિતૃ, તેન સ્મર્યતે નાનનુભવિત્રા । યથા જનાઃ સંસારે પૂર્વાનુભૂતં ધર્મં સ્મરન્તિ । અનનુભૂતં ન સ્મરન્તિ । આર્યાસ્તુ યદિ વાનુભૂતં યદિવાનનુભૂતં સર્વં તદાર્યજ્ઞાનબલાદ્વિજાનન્તિ । વિશિષ્ટવિષયત્વાત્ જ્ઞાયતે યથા રૂપધાતુકચિત્તમનુભૂય કામધાતુકધર્માન્ વિજાનાન્તિ । વિપર્યયાવૃતત્વાન્ન જ્ઞાયતે યથા સત્કાયદૃષ્ટિકચિત્તં પઞ્ચસ્કન્ધાલમ્બનં નૈરાત્મ્યં પશ્યતિ । તથા અનિત્યં દુઃખમપિ । બલાવૃતત્વાન્ન જ્ઞાયતે યથા મૃદ્વિન્દ્રિયઃ પુરુષસ્તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્ય ચિત્તમાવૃતતયા ન વિજાનાતિ । [યત્] પૂર્વોક્તલક્ષણવિપરીતં તદાભાસગતમિત્યુચ્યતે ।
(પૃ) કો નામ મનસ ઉપઘાતઃ । (ઉ) વિક્ષેપવિપર્યયભૂતાવેશા માનમદચિત્તપ્રમોષા મદ્યેન વા ઔષધવ્યામોહેન વા ચિત્તવિભ્રમઃ, કદાચિત્ રાગ્રિક્રુદ્ધતાદિક્લેશપરિપુષ્ટ ( સ્સ્સ્_134 ) પ્રમાદપ્રનષ્ટચિત્તતા યથા શ્વપાકકૈવર્તાદીનામ્ । સન્નિપાતેન વા ચિત્તપ્ત્યોપઘાતો ભવતિ । જરાવ્યાધિમરણાન્યપિ ચિત્તસ્યોપઘાતાઃ । યચ્ચિત્તં કુશલધર્મગતં યદવ્યાકૃતધર્મનિમગ્નમ્ । તદનુપહતં નામ । એવમાદિભિઃ કારણૈઃ સત્ત્વો વિષયાન્ વિજાનાતિ । તસ્માદ્યદ્યપ્રાપ્ય પશ્યતિ કસ્માન્ન સર્વાણિ રૂપાણિ પશ્યતીતિ ભવદ્વચનમયુક્તમ્ ।

યદવોચઃ- ત્રયાણાં સન્નિપાતઃ સ્પર્શ ઇતિ । ઇન્દ્રિયવિષયવિજ્ઞાનાનુગમનકાલઃ સ્પર્શઃ નાવશ્યં પ્રાપ્તિલક્ષણઃ । કસ્માત્ । મનૈન્દ્રિયસ્યાપ્યુક્તં ત્રયાણાં સન્નિપાત ઇતિ । ન તત્ર પ્રાપ્તિલક્ષણો ઽસ્તિ સ્પર્શઃ । [સ્પર્શસ્ય] પ્રાપ્તિલક્ષણત્વાત્ [ઇન્દ્રિયાણિ] સપ્રતિઘાનીતિ ભવદ્વચનમયુક્તમ્ । ન હ્યસ્તિ પ્રતિહન્તિલક્ષણમ્ ઇત્યુક્તત્વાત્ । પ્રત્યુત્પન્નેષુ જ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ યદવાદીઃ તત્ર ષષ્ઠં વિજ્ઞાનમપિ પ્રત્યુત્પન્નમાત્રં જ્ઞાપયેત્ પરચિત્તજ્ઞાનવત્ । બહુપ્રત્યયસામગ્ર્યા જ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ યદવાદીઃ । તત્ ષષ્ઠમનૈન્દ્રિયેણ પ્રત્યુક્તમેવ યદુત ઇન્દ્રિયવિષયવિજ્ઞાનાનુગમકાલઃ સન્નિપાત ઇતિ । પ્રતીત્ય મનો ધર્માંશ્ચ મનોવિજ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતીદં વચનઞ્ચ તદા વ્યર્થં સ્યાત્ પ્રાપ્ત્યભાવાત્ । પ્રતિનિયતનિયમો હિ સન્નિપાતો નામ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ચક્ષુર્માત્રં નાન્યદાશ્રિત્ય નાનાશ્રિત્ય ભવતિ । [તથા] રૂપમાત્રં પ્રતીત્ય નાન્યત્પ્રતીત્ય નાપ્રતીત્ય ભવતિ । એવં યાવન્મનોવિજ્ઞાનમપિ ।
વિષયેન્દ્રિયસંયોગવિયોગવર્ગ એકોનપઞ્ચાશઃ ।
50 શબ્દશ્રવણવર્ગઃ
યદવાદીઃ વિપ્રકૃષ્ટદેશવર્તિનિ પુરુષે મન્દં ભાષમાણે ન શબ્દઃ શ્રૂયતે । અતો જ્ઞાયતે શબ્દઃ શ્રોત્રં પ્રાપ્નોતીતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । યથા ભવાનાહ વિપ્રકૃષ્ટદેશવર્તિનિ પુરુષે ભાષમાણે શબ્દાત્ શબ્દસન્તત્યા તનુર્ભૂત્વા ન પુનરુદ્ભવતીત્યતો ન શ્રૂયત ઇતિ । એવં મમાપિ સ્યાત્ । શબ્દો ઽપ્રાપ્યાપિ સો ઽલ્પીયાનિતિ ન શ્રૂયતે । યથા ભવતો નયનરશ્મિર્ગત્વાપિ સૂર્યમણ્ડલમાત્રં પશ્યતિ ન સૂર્યસ્ય કર્મ । એવં મમાપિ । શ્રોત્રમપ્રાપ્યાપિ ( સ્સ્સ્_135 ) શબ્દ ઔદારિકઃ સન્ શ્રૂયતે સૂક્ષ્મસ્તુ ન શ્રૂયતે । યથા ભવતો નયનરશ્મિઃ સુદૂરં ગચ્છન્નપિ ન શતસહસ્રાયુતયોજનાનિ પ્રાપ્નોતિ । પ્રસન્નસલિલાદ્યાવૃતં સુષ્ઠુ પશ્યન્નપિ ભિત્ત્યાદ્યાવૃતં તુ ન પશ્યતિ । સૂર્યમણ્ડલં દૃષ્ટ્વાપિ ન પશ્યતિ સૂર્યકર્મ । તથા મમાપિ શ્રોત્રમપ્રાપ્યાપિ શબ્દમૌદારિકં શૃણોતિ । ન તુ શક્નોતિ સૂક્ષ્મં વિવેચયિતુમ્ ।
યદવાદીઃ- અનુકૂલવાયૌ પ્રત્યાયયતિ ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । તદા તુ ન કશ્ચિત્પ્રતિકૂલે વાયૌ શૃણોતીતિ સ્યાત્ । યથા ગન્ધઃ પ્રતિકૂલવાયૌ ન જિઘ્રયતે । તદા શબ્દો ઽપિ પ્રતિકૂલવાયૌ ન કિઞ્ચિદપિ ન શ્રોતવ્યઃ સ્યાત્ । વસ્તુતસ્તુ શ્રૂયતે । અતો જ્ઞાયતે શબ્દો ઽપ્રાપ્ય શ્રૂયત ઇતિ । યદલ્પં શબ્દઃ શ્રૂયતે તત્ વાય્વાવરણાત્ । કિઞ્ચ શબ્દો ગન્ધવત્ પ્રવાહ્યઃ । કિમનુકૂલપ્રતિકૂલ વાયુવિકલ્પનયા ।
યદવોચઃ શબ્દઃ સાકલ્યેન શ્રૂયત ઇત્યતઃ પ્રાપ્તિપક્ષે ન રૂપસમ ઇતિ । ન યુક્તમિદમ્ । શબ્દધર્મો યત્ સાકલ્યેન શ્રૂયત ઇતિ । ન તથા રૂપધર્મઃ । પદાર્થાઃ સલક્ષણવિલક્ષણા ભવન્તિ । જ્ઞેયવિષયત્વેન સમાઃ । સાકલ્યાસાકલ્યજ્ઞાનત્વેન વિષમાઃ । ઘણ્ટાશબ્દો ઘણ્ટાયાં શ્રૂયતે । કેનેદં જ્ઞાયતે । તદ્યથા પુરુષઃ ઘણ્ટાનાદશુશ્રૂષયા કર્ણેન ઘણ્ટામુપેતિ । શબ્દશ્ચ ગુણત્વાન્ન ગચ્છતિ । ગુણાનામકર્મકારિત્વાત્ ।
(પૃ) શબ્દપરમ્પરયોત્પદ્યમાને શબ્દગુણે વીચીતરઙ્ગવચ્છબ્દો ગચ્છતીત્યુચ્યતે । (ઉ) શબ્દતરઙ્ગસ્ય કેન સહ દૃષ્ટાન્તઃ । અબ્લક્ષણે ભેરીચર્મણિ સતિ તરઙ્ગ ઉત્પદ્યેત । ઇદાનીં શબ્દે કઃ પુનઃ શબ્દઃ યઃ શબ્દાન્તરં જનયતિ । યદિ મન્યસે શબ્દઃ શબ્દાન્તરં જનયતીતિ । કસ્માન્ન મૂલપ્રદેશે જનયતિ નાન્યત્ર । અપામબ્લક્ષણવિરુદ્ધત્વાત્ તરઙ્ગો જાયતે । યો વદતિ- પુરુષઃ શબ્દં કરોતીતિ । [તસ્ય] કર્ણમેવ વક્તૃ સ્યાત્ । વસ્તુતસ્તુ ન સમ્ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે શબ્દો નોચ્ચરિતો ગચ્છતીતિ । યદિ ઘણ્ટાતઃ શબ્દસન્તતિરુત્પદ્યતે, તર્હિ ઘણ્ટા શબ્દવિહીના ન સ્યાત્ । યદિ શબ્દસ્તરઙ્ગવત્સન્તત્યા પ્રવર્તતે ઇતિ । નિયતમાપો નિસ્તરઙ્ગાઃ સ્યુઃ । એવં ઘણ્ટાતઃ શબ્દ [ઉદ્ગતે] સતિ ઘણ્ટા નિશ્શબ્દા સ્યાત્ । ન વસ્તુત ઇદં યુજ્યતે । અતો જ્ઞાયતે શબ્દો ઘણ્ટાયાં વર્તત ઇતિ । ઘણ્ટાયાં ગૃહીતાયાં શબ્દ ઉપરમતિ । અતો જ્ઞાયતે શબ્દઃસદા ઘણ્ટામાશ્રયત ઇતિ । યદિ શબ્દો ઘણ્ટામાશ્રિતો ઘણ્ટાતશ્ચાપિ વિયુજ્યત ઇતિ । ઘણ્ટાયાં ગૃહીતાયાં ઘણ્ટામાશ્રિતઃ ( સ્સ્સ્_136 ) શબ્દો ઽનિરુદ્ધઃ સ્યાત્ । ઘણ્ટાવિયુક્તઃ શબ્દો ઽનુવર્તેત । દૃષ્ટે વ્યવહારે ચ નાસ્તિ કિઞ્ચિત્ યથા ઘણ્ટાસન્તતિરુત્પદ્યત ઇતિ । શબ્દસ્ય ચાસ્તિ દિગ્ભાગભેદો યદુત પ્રાચીશબ્દઃ કર્ણદેશં પ્રાપ્નોતિ તદા ન સ્યાત્ અયં વિભાગઃ । યદિ શબ્દ આગચ્છતિ । તદા દિવ્યશ્રોત્રં નિષ્પ્રયોજનં સ્યાત્ । કસ્માત્ । શતસહસ્રલોકધાતૂન્ શબ્દઃ કથમાગચ્છતિ । યથા વિદ્ધશબ્દઃ શબ્દદેશં લક્ષયતિ । તથા યદિ શબ્દઃ શ્રોત્રમાગચ્છતિ । સ્વયમેવ શ્રોત્રં વિધ્યાત્ । તથા નો ચેત્ વિદ્ધશબ્દ ઇતિ નોચ્યેત । યઃ શબ્દો વિપ્રકૃષ્ટઃ સન્નિકૃષ્ટશ્ચ તૌ યુગપત્ શ્રૂયેતામ્ ।
શબ્દશ્ચ ક્ષણિકત્વાન્ન શબ્દાન્તરમુત્પાદયતિ । ન હિ પશ્યામઃ ક્ષણિકધર્મઃ કસ્યચિજ્જનક ઇતિ । અતો ન શબ્દઃ શબ્દાન્તરં જનયતિ । યથા ક્ષણિકં કર્મ ન કર્માન્તરમુત્પાદયતિ । યદિ શબ્દઃ શબ્દાન્તરમુત્પાદયતિ । કર્માપિ કર્માન્તરમુત્પાદયેત્ । એકઞ્ચ ન કર્મ કર્મોત્પાદકમિતિ વચનં પ્રણષ્ટં સ્યાત્ । ભવતાં શાસને શબ્દઃ શબ્દાન્તરેણ વિરુદ્ધઃ પૃથક્, નૈકસ્થાનિકઃ । યદિ શબ્દઃ શબ્દન્તરેણૈકસ્થાનિકઃ, ન સ વિરુદ્ધો નામ । યદિ નૈકસ્થાનિકઃ । તદા પૂર્વશબ્દે નિરુદ્ધે ઽનન્તરશબ્દઃ સ્વયમુત્પદ્યતે । અતો ન શબ્દઃ શબ્દાન્તરમુત્પાદયતિ । શબ્દશ્ચૈકો ધર્મઃ, કથં શબ્દાન્તરમુત્પાદયતિ । નહ્યેકં વસ્તૂત્પાદકં પશ્યામઃ । (પૃ) યથા સંયોગ એકઃ સન્ વસ્તુનામુત્પાદકઃ । એવં શબ્દો ઽપિ એકધર્મઃ સન્નપિ શબ્દાન્તરસ્યોત્પાદકઃ । (ઉ) પશ્યસિ ખલુ સંયોગ એકઃ સન્ યં શબ્દમુત્પાદયતિ [સો] ઽપિ તથા સ્યાત્ । રૂપમપિ એકં સત્ રૂપાન્તરમુત્પાદયેત્ । તથા ગન્ધરસસ્પર્શા અપિ । એવઞ્ચ દ્રવ્યં પઞ્ચસ્વભાવં ત્રિસ્વભાવં દ્વિસ્વભાવં ન સ્યાત્ ।

કર્મસામ્યાચ્ચ । શબ્દઃ કર્મણા તુલ્યલક્ષણઃ । યથા વદન્તિ શબ્દો ગુણો ઽપિ ( સ્સ્સ્_137 ) કર્મણા તુલ્યો નિરુધ્યતે । યથાઙ્ગુલિસ્ફોટસ્વઙ્ગસ્પન્દકર્માણિ શબ્દવન્તિ । ન હિ સ્પન્દઃ ખડ્ગગાદ્વિયુજ્યતે । એવં શબ્દો ઽપિ કરગૃહીતે ખડ્ગે શબ્દઃ સ્પન્દેન સહોપરમતિ । અતો જ્ઞાયતે કર્મ ન કર્માન્તરસ્યોત્પાદકમ્ । શબ્દો ઽપિ ન પુનઃ શબ્દાનન્તરસ્યોત્પાદક ઇતિ । યથા કલ્પયસિ આદ્યકર્મણઃ સંસ્કાર ઉત્તરોત્તરકર્મોત્પાદક ઇતિ । તથા આદ્યશબ્દાત્સંસ્કાર ઉત્પદ્યતે । સંસ્કારાદુત્તરોત્તરકર્માણિ સમુત્પદ્યન્ત ઇતિ । તત્ર નાસ્તિ સંસ્કારાદુત્પદ્યમાનં સંસ્કારાન્તરમ્ । કારણકર્મ સંસ્કારમુત્પાદયતિ । ન શબ્દઃ । કર્મનિરોધાચ્ચ ન કારણદ્રવ્યં ભવતિ । કસ્માત્ । પૂર્વં કર્મણિ નિરુદ્ધે હિ તદનન્તરં દ્રવ્યમુત્પદ્યતે । એવં શબ્દો ઽપિ । પૂર્વશબ્દે નિરુદ્ધે ઽનન્તરં શબ્દઃ સ્વયમુત્પદ્યતે । ઇત્યનન્તરશબ્દો ન કારણવાન્ સ્યાત્ । અથાપિ યદિ વદસિ પૂર્વશબ્દઃ શબ્દાનન્તરમુત્પાદયતીતિ । તદા શબ્દો ઽક્ષણિકઃ સ્યાત્ । કસ્માત્ । શબ્દોત્પત્તિકાલ પ્રથમઃ ક્ષણઃ । શબ્દાન્તરોત્પત્તિકાલો દ્વિતીયઃ ક્ષણઃ । ઉત્પન્નશબ્દાન્તર [કાલઃ] તૃતીયઃ ક્ષણઃ । પૂર્વશબ્દનિરોધકાલશ્ચતુર્થ ઇત્યક્ષણિકઃ સ્યાત્ ।
શબ્દઃ કથં શબ્દાન્તરેણ વિરુદ્ધઃ । કિં યથા ખલુ વિષં વિષૌષધેન વિરુદ્ધમ્ । ઔષધં વા વ્યાધ્યા વિરુદ્ધમ્ । તથા નો ચેત્ ઘણ્ટા ન શબ્દદ્વયવતીતિ [ન] સ્યાત્ । યદ્યેકસ્મિન્ ક્ષણે ઘણ્ટા શબ્દદ્વયવતી, તદા ક્ષણસહસ્રે ઽપિ શબ્દદ્વયવતી સ્યાત્ । યથા ગુણે ઽસતિ દ્ર્વ્યસ્યાગ્નિસંયોગાદ્ ગુણ ઉત્પદ્યતે । પૂર્વકૃષ્ણરૂપે નિરુદ્ધે રક્તરૂપમુત્પદ્યતે । એવં શબ્દો ઽપિ- પૂર્વશબ્દે નિરુદ્ધે શબ્દાન્તરમુત્પદ્યતે । તથા નો ચેત્ એકસ્મિન્નેવ ક્ષણે ઘણ્ટા શબ્દદ્વયવતી સ્યાત્ । વસ્તુતસ્તુ ન દ્વયવતી । અતો ઽયુક્તમ્ । યદિ શબ્દાત્ શબ્દાન્તરમુત્પદ્યતે તદા ન હેતુમનુવર્તેત । વસ્તુતસ્તુ ઘણ્ટાતઃ શબ્દ ઉત્પદ્યતે । સ તુ હેતુમનુવર્તતે । ઇદઞ્ચ શબ્દાન્તરમખણ્ટાશબ્દઃ સ્યાત્ । તચ્ચ શબ્દાન્તરં નૈવં સમુચ્છિદ્યેત । હેતુસમુચ્છેદાભાવાત્ ।
(પૃ) આદ્યશબ્દાત્ સૂક્ષ્મશબ્દઃ પરિણમત ઇત્યતો ઽસ્તિ સમુચ્છેદઃ । (ઉ) કસ્માત્સૂક્ષ્મશબ્દઃ પરિણમતે । યથાભિઘાતં સંસ્કારાભિવ્યક્તિઃ । યથાભિવ્યક્તિ આદ્યશબ્દઃ । દ્વિતીયશબ્દતદવયવાદયો ઽપિ યથાભિવ્યક્તિવિશેષં ભવન્તિ । તાડનહેત્વભાવાત્ સંસ્કારાભિવ્યક્તિસ્તુ ( સ્સ્સ્_138 ) ભજ્યતે । સંસ્કારાભિવ્યક્તિભઙ્ગાત્તુ શબ્દઃ સૂક્ષ્મઃ પરિણમતે । યસ્ય શબ્દહેતુકં શબ્દાન્તરમુત્પદ્યત ઇતિ । તસ્ય રૂપમુપાદાય જલ આદર્શે રૂપમુત્પન્નં સ્યાત્ । એવં જલે ચન્દ્ર આદર્શે પ્રતિબિમ્બમેવ રૂપં ભવેત્ । તથા ચ વૈશેષિકસૂત્રં સર્વં નષ્ટં સ્યાત્ ।
યદ્વદસિ વિભાગાચ્છબ્દો નિષ્પદ્યત ઇતિ । તદપિ ન યુક્તમ્ । કસ્માત્ । ન હિ હસ્તવિભાગાચ્છબ્દ ઉત્પદ્યતે । સંયોગાત્તુ શબ્દો ભવતિ । ખડ્ગવંશાદીનામવયવેષુ મિથઃ સંશ્લિષ્ટેષુ વિભજ્યમાનેષુ ચ મિથો નોદનાચ્છબ્દો ભવતિ । ન ચ વયં વદામઃ સંયોગાચ્છબ્દો ભવતીતિ । કસ્માત્ । નહ્યઙ્ગુલ્યાકાશસંયોગે શબ્દ ઉત્પદ્યતે । અઙ્ગુલીષુ મિથો ઽનુન્નાસુ ન શબ્દ ઉત્પદ્યતે । અતઃ સંયોગાન્નોત્પદ્યતે । કેવલં ચતુર્ષુ મહાભૂતેષુ સંયુક્તેષુ વિયુક્તેષુ વા શબ્દ ઉત્પદ્યતે । યથા મહાભૂતાનાં કર્મ નિત્યસ્થાયિ, ન તાનિ વિહાય ગચ્છતિ ।
શબ્દશ્રવણવર્ગઃ પઞ્ચાશઃ ।
51 ગન્ધાઘ્રાણવર્ગઃ
(પૃ) યદ્યાહ ભવાન્- ગન્ધો નાસિકાં પ્રાપ્તો જિઘ્ર્યત ઇતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ । યથા શબ્દો દૂરાચ્છ્રૂયતે । તથા ગન્ધો વિપ્રકૃષ્ટદેશસ્થો ઽપિ ઘ્રાતું શક્યતે । યદિ મન્યસે યત્ અસ્માદ્ગન્ધાત્ સન્તત્યા ગન્ધકારણમુત્પદ્યત ઇતિ । તત્ શબ્દસન્તાન ઉક્ત એવ તદ્દોષઃ । (ઉ) ગન્ધઃ કથં [તર્હિ] ઘ્રાતવ્યઃ । (પૃ) કુસુમાવયવાન્ સૂક્ષ્માન્ ગચ્છતો ગન્ધો ઽપ્યાશ્રિત્ય ગચ્છતિ । (ઉ) મૈવમ્ । યદિ કુસુમાવયવા ગચ્છન્તિ કુસુમાવયવસ્ય રૂપમપિ દ્રષ્ટવ્યં સ્યાત્ । ન તુ દૃશ્યતે । અતો જ્ઞાયતે ન ગચ્છન્તીતિ । (પૃ) કુસુમાવયવરૂપમતિસૂક્ષ્મત્વાત્ ન દૃશ્યતે । (ઉ) ગન્ધો ઽપ્યતિસૂક્ષ્મો ન જિઘ્રયેત્ । (પૃ) પ્રભાવમહત્વાદ્ગન્ધો જિઘ્ન્યતે । યથા ચોષ્યસ્ય હિઙ્ગાવદૃષ્ટરૂપે ઽપિ તદ્ગન્ધમાત્રં જિઘ્રામઃ । (ઉ) યત્ર સૂક્ષ્માવયવરૂપં [તત્ર] તદ્ગન્ધો જિઘ્રયત ઇતિ પ્રત્યક્ષદૃષ્ટમ્ । સૂક્ષ્માવયવસ્ય રૂપં કસ્માન્ન દૃશ્યતે । યદિ કુસુમં દહ્યતે । તદ્ગન્ધો વર્ધતે । રૂપં પરં નિરુધ્યતે । અતો ન કુસુમાવયવો ગન્ધઃ । યદિ ગન્ધ કુસુમાવયવઃ, અલ્પં ઘ્રાતવ્યઃ સ્યાત્ । ન તથા વસ્તુતઃ । યદિ કુસુમાવયવા ગચ્છન્તિ, કુસુમમપચીયમાનં સ્યાત્ । નત્વપચીયતે વસ્તુતઃ । કેનેદં જ્ઞાયતે । યથા એકપલં કુઙ્કુમ[કુસુમં] સદા સગન્ધં ગત્વાપિ સદૈકપલમ્ । ( સ્સ્સ્_139 ) (પૃ) અપચીયમાનમતિસૂક્ષ્મત્વાન્ન જ્ઞાતું શક્યતે । યથા જલઘટ એકબિન્દ્વપગમે તત્ક્ષયો ન બુધ્યતે । (ઉ) યદિ સદાપચીયતે । કુસુમવેવાસત્સ્યાત્ । કિં પુનરપચીયમાનં ન બુધ્યત ઇતિ । યદિ કુસુમં સદાપચીયતે । તદા [તદ્ગન્ધસ્ય] આઘ્રાણં નોપલભ્યેત । સદાપચીયમાનત્વાત્પ્રતિક્ષણમુત્પન્નવિનાશિ સ્યાત્ । પ્રતિક્ષણવિનાશિત્વાદ્ દ્રવ્યાન્તરમુત્પન્નં સ્યાત્ । કિં પુનર્ન ગુણાન્તરમુત્પન્નમિતિ । વસ્તુતસ્તુ કુસુમસ્યાઘ્રાણમુપલભ્યતે । અતો જ્ઞાયતે કુસુમાવયવા ન ગચ્છન્તીતિ ।
(પૃ) યદિ ગન્ધમાત્રં ગચ્છતિ ગન્ધો ઽપિ [તર્હિ] ક્ષીયેત । સદાપચીરમાનત્વાત્ । ગન્ધસ્ય નિરવયત્વાચ્ચૈકાન્તિકપરિક્ષય એવ સ્યાત્ । (ઉ) ન વયં [સ્વી]કુર્મઃ કુસુમાવયવા વાયુમનુવર્તન્ત ઇતિ । નાપિ વાયુઃ કુસુમસ્ય ગન્ધં બોઢ્વા ગમયતીતિ । કુસુમગન્ધમાત્રમુપાદાય ગન્ધાન્તરમુગ્પદ્યતે । તદુપાદાય ગન્ધવાયુઃ તતઃ સમુત્પન્નો ગન્ધવાયુર્નાસિકાં પ્રાપ્ય જિઘ્ર્યતે । અતો નાસ્તિ તદ્દોષઃ । કેનેદં જ્ઞાયતે । યથા જિઘ્રન્તિ તિલે ગન્ધં, ન તુ કુસુમાવયવગન્ધમ્ । કુસુમેન વાસિતત્વાત્ । યદ્યયં કુસુમાવયવીયઃ । કિં વાસયતિ । તિલમ્ । અતો જ્ઞાયતે ઽયં ગન્ધો ન કુસુમાવયવર્તીતિ । સ કુસુમગન્ધઃ કુસુમે નિષ્પીડિતે વા નિષ્પિષ્ટે વા સંપરિતાપિતે વા ક્ષીયતે । યઃ તિલવર્તી, ન સ ક્ષીયતે । સ કુસુમગન્ધશ્ચ તૈલમાત્રે વર્તતે । ન તુ કલ્કે । અતો ન કુસુમાવયવીયઃ । સ ચ ગન્ધો દીર્ઘકાલં તિલે વર્તતે । ન તુ કુસુમે । અતો ન કુસુમાવયવીયઃ । (પૃ) યદિ ન કુસુમાવયવીયઃ । અયં કસ્ય ગન્ધઃ । (ઉ) અયં તિલગન્ધઃ કુસુમમુપાદાય સમુત્પન્નો ન તિલાદ્વિયુજ્યતે । એવં કુસુમગન્ધમુપાદાય વાયુર્ગન્ધાન્તરમુત્પાદયતિ । ઇદઞ્ચ પ્રદર્શિતમેવ ।

અથ કદાચિદુષ્ણવાયુશ્શીતવાયુશ્ચાનુભૂયતે । ન તત્રાપામગ્નેર્વા રૂપમુપલભ્યતે । અતો જ્ઞાતવ્યં વાયૌ પુનઃ સ્પર્શાન્તરમુત્પદ્યતે । ન ત્વાહૃતસ્ય જલસ્યાગ્નેર્વાયવા ગચ્છન્તીતિ । યદિ વાયાવુષ્ણસ્પર્શસ્તૈજસઃ, શીતસ્પર્શશ્ચ જલીયઃ તદાનુષ્ણાશીતસ્પર્શેન પાર્થિવેન ભવિતવ્યમ્ । યથા જલસ્ય તેજસશ્ચ રૂપં નોપલભ્યતે, પાર્થિવરૂપમપિ સૌક્ષ્માન્નોપલભ્યેત । તથા ચેત્ વાયુરસ્પર્શઃ સ્યાત્ । ઇદં દોષાયૈવ ભવેત્ ।

અન્યસ્યાપિ કસ્યચિદ્વચનમુપલભ્યતે- યથા વાયોરુદકતેજઃસંયોગાચ્છીતોષ્ણસ્પર્શઃ, તથા વયોઃ પૃથિવીસંયોગાદનુષ્ણાશીતસ્પર્શો ઽસ્તિ ઇતિ । તત્ર નાસ્તિ વિનિગમકં યદુદકાવયવા સ્તેજોવયવા એવ વા વાયુમનુગચ્છન્તિ, ન તુ પૃથિવ્યવયવા ઇતિ । યથા ભવતાં સૂત્રમ્- ત્રયઃ સ્પર્શા સ્પર્શકાયા વા ન પૃથિવ્યુદકતેજસામિત્યદૃષ્ટલિઙ્ગો વાયુરિતિ જ્ઞાયતે । અનેન વચનેન ત્રિવિધાઃ સ્પર્શા વાયૌ કદાચિદાગન્તુકા વાનાગન્તુકા વા સ્યુઃ । કસ્માત્ । ત્રિવિધાઃ સ્પર્શા યદ્યદૃષ્ટલિઙ્ગાઃ, તદા વાયવીયાઃ । ભવતો મતં યત્ દૃષ્ટ ઉદકે તેજસિ શીતોષ્ણસ્પશૌ સ્તઃ । ન તૌ વાયવીયૌ । ઇતિ । એવં દૃષ્ટપૃથિવ્યામનુષ્ણાશીતસ્પર્શો ઽસ્તીતિ સો ઽપિ વાય્વયવીયો ન સ્યાત્ । યદિ પૂર્વમેવાસ્તિ પૃથગ્વાયુસ્પર્શો ન પૃથિવીસંયોગાત્ । તર્હિ વક્તવ્યમયં સ્પર્શો વાયવીયઃ । આદૌ તુ ન દૃશ્યત ઇતિ । કથં જ્ઞાતવ્યં વાયુસ્પર્શમાત્ર મનુષ્ણાશીતં ન તુ પૃથિવ્યવયવ ઇતિ । વયમપિ વદામો રૂપરસગન્ધસ્પર્શાઃ પૃથિવ્યામેવ સન્તિ નાબાદિષુ ઇતિ ।
યત્ ભવતાં મતમ્- યત્ દૃષ્ટેષુ અબાદિષુ રૂપાદિકમસ્તીતિ । તત્ પૃથિવીયોગાદ્ દૃશ્યતે ન તુ તત્ તત્રાસ્તિ । અપ્સુ ઉષ્ણલિઙ્ગવત્ । તત્ર નાસ્તિ વિનિગમકં યદપામુષ્ણલક્ષણં તત્તેજોયોગાદેવાસ્તિ । ન તુ રૂપાદિલક્ષણં પૃથિવીયોગાદિતિ । આદૌ [યત્] પૃથગસ્તિત્વેનાદૃષ્ટમબાદીનાં ન તત્ પૃથિવિયોગાદ્ભવતિ । યદ્યાદૌ દૃષ્ટમ્ । તદા સમ્ભવતિ વક્તુમ્ ઇદં રૂપમબીયં ન પાર્થિવમિતિ । એવમબાદીનાં વિવેચનં સ્યાત્ ।
(પૃ) વાયૌ ગન્ધાન્તરમુત્પદ્યત ઇતિ યદ્વચનમ્ । તદયુક્તમ્, કસ્માત્ । નિર્વાતે કેષ્ઠે દુરાદ્ગન્ધો જિઘ્ર્યતે । ગન્ધસ્તુ વાતં પ્રતિ ઘ્રાતવ્યઃ । યથા પારિજાતતરોઃ । અતો જ્ઞાયતે ન વાયૌ ગન્ધાન્તરમુત્પદ્યતે । અપિ તુ ગન્ધમુપાદાય ગન્ધાન્તરમુત્પદ્યતે । ઇતિ । (ઉ) દ્વિવિધઃ પ્રત્યયો ગન્ધસ્ય । યત્ર વાયુરસ્તિ । તત્ર ગન્ધવાયુરુત્પદ્યતે । યત્ર નાસ્તિ તત્ર ગન્ધમુપાદાય ગન્ધ ઉત્પદ્યતે ઇત્યસ્ય કો દોષઃ ।
યદવાદીઃ પૂર્વં ગન્ધો દૂરાત્ જિઘ્ર્યત ઇત્યપ્રાપ્ત્યા સ્યાદિતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । રૂપસામ્યાભાવાત્ । યદ્યપ્રાપ્ય જિઘ્ર્યતે । તદા રૂપેણ સમં સદપ્રાપ્ય જિઘ્ર્યેત । ( સ્સ્સ્_141 ) દૂરાદ્દૃષ્ટધૂમગન્ધો ન જિઘ્ર્યતે । પ્રાપ્તૌ તુ જિઘ્ર્યતે । અતો જ્ઞાયતે અપ્રાપ્ય ન જિઘ્ર્યત ઇતિ । દિવ્યનાસિકાભાવાચ્ચ પ્રાપ્ય જિઘ્ર્યતે । યદ્યપ્રાપ્ય જિઘ્ર્યતે । દિવ્યનાસિકા સ્યાત્ । દિવ્યચક્ષુઃશ્રોતવત્ ॥
ગન્ધાઘ્રાણવર્ગ એકપઞ્ચાશઃ ।
52 સ્પર્શબુદ્ધિવર્ગઃ
(પૃ) સ્પર્શો ઽપિ અપ્રાપ્ય જ્ઞેયઃ । કસ્માત્ । સૂર્યસ્પર્શસ્ય દૂરે વર્તમાનત્વાત્ । (ઉ) સૂર્યસ્પર્શઃ કથં જ્ઞેયઃ । (પૃ) તેજોભાગઃ સૂર્યસકાશાદાગત્ય કાયં પ્રાપ્તો જ્ઞાયતે । (ઉ) યદિ સૂર્યાત્તેજોભાગા આગચ્છન્તિ । સૂર્યે ઽસ્તમિતે તેજોભાગો વર્તેત । ન તુ વર્તતે વસ્તુતઃ । અતો જ્ઞાયતે નાગચ્છતીતિ । (પૃ) સૂર્યો યદ્યપિ અસ્તમિતઃ । તથાપિ તત્તેજો વર્તતે ઇતિ સ્પર્શાત્ત્ જ્ઞાયતે । (ઉ) તથા ચેત્તેજો ઽરૂપં સ્યાત્ । ભવતાં સૂત્રે નાસ્ત્યરૂપં તેજ ઇત્યયમેવ દોષઃ । (પૃ) તત્રાસ્તિ સૂક્ષ્મં રૂપમ્ । (ઉ) તેજો રૂપબહુલમલ્પસ્પર્શકમ્ । યથા પ્રદીરૂપમ્ તત્સ્પર્શમપ્રતિબુધ્યાપિ પશ્યામઃ ।
(પૃ) સ્પર્શઃ કિં નિયમેન પ્રાપ્ય જ્ઞાયતે । (ઉ) નિયમેન પ્રાપ્ય જ્ઞાયતે । કસ્માત્ । યથા ગન્ધમુપાદાય વાયૌ ગન્ધાન્તરમુત્પદ્યતે । તથા સૂર્યમુપાદાય તેજ ઉત્પદ્યતે । (પૃ) સૂર્યે ઽસ્તમિતે તેજોરૂપં કસ્માન્ન દૃશ્યતે । (ઉ) કસ્યચિત્ તેજસઃ સ્પર્શમાત્રમસ્તિ ન રૂપમ્ । યથા સૂર્યે ઽસ્તમિતે ધર્મ । યથા વા જ્વરાર્તસ્ય પુરુષસ્ય તેજઃ કાયનિશ્રિતમસ્તિ । ધર્મગૃહે ઽગ્ન્યપગમે ઽપિ ધર્માવશિષ્યતે । યથા વા યવા ગ્વામૌષ્ણ્યાદિ । તત્ સર્વં સ્પર્શવદરૂપમ્ । તસ્માત્તેજઃ કિઞ્ચિત્સરૂપં કિઞ્ચિદરૂપમિતિ શ્રદ્ધાતવ્યં ભવતિ ॥
સ્પર્શબુદ્ધિવર્ગો દ્વિપઞ્ચાશઃ ।
53 મનોવર્ગઃ
યદવાદીઃ- મનઃસઞ્ચરતીતિ । ષદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । મનઃપ્રતિક્ષણમુત્પન્નવિનાશિ વાયુવત્ કર્મવદ્વા । પ્રતિક્ષણોત્પન્નવિનાશિધર્મસ્ય નાસ્તિ ગતિલક્ષણમ્ । કિઞ્ચ મનો ગચ્છતીતિ કિં જ્ઞાત્વા ગચ્છેત્ । ઉતાજ્ઞાત્વા ગચ્છેત્ । તદુભયમયુક્તન્ । યદિ પૂર્વમેવ જ્ઞાતવત્ કિં ગમનેન । યદ્યજ્ઞાતવત્, કિમર્થં ગમનમ્ । યદિ ચિત્તં ચક્ષુષિ વર્તતે । કથં કર્ણં પ્રાપ્નોતિ । યત્ ચિત્તં મન્યતે શ્રોત્રં ગમિષ્યામીતિ તચ્છ્રોતસ્મરણમ્ । યા શબ્દશુશ્રૂષા સૈવ શબ્દસ્મૃતિઃ । યદિ ચક્ષુષિ વર્તમાનં ચિત્તમ્, ન તદા [શ્રોત્ર]સ્મરણં ભવતિ । એવમિન્દ્રિયાન્તરે ઽપિ । અતો ન મનો ગચ્છતિ । યઃ પુમાન્ પૂર્વં નગરાદીન્ દૃષ્ટવાન્ સ ઇદાનીં પૂર્વમનુરુધ્ય સ્મરતિ ન જાનાતિ પ્રત્યુત્પન્નાન્ । અતો ન મનો ગચ્છતિ । યદિ [મનો]ધર્મો ગચ્છતિ, પૂર્વસંન્નિકૃષ્ટં પશ્ચાદ્વિપ્રકૃષ્ટં [ગચ્છેત્] । ઇદાનીન્તુ સન્નિકૃષ્ટં વિપ્રકૃષ્ટ ઞ્ચ યુગપત્સ્મરતિ । અતો જ્ઞાયતે ન ગચ્છતીતિ । યો ધર્મો ગચ્છતિ સોન્તરાલે સર્વાન્ વિષયાન્ જાનીયાત્ । યથા કશ્ચિત્સઞ્ચરન્ મધ્યેમાર્ગં રૂપાદીન્ પદાર્થાન્ જાનાતિ । ન તથા મનઃ । યથા ચિત્તમસદપિ જાનાતિ યદુતાતીતમનાગતં શગશૃઙ્ગં કૂર્મરોમાહિપાદં વાયુરૂપં લોહિતલવણગન્ધમિત્યાદીનિ [સર્વાણ્ય]પિજાનાતિ । સર્વેષામપ્રાપ્તત્વાત્ । અતો જ્ઞાયતે ન [મનો] ગચ્છતીતિ ।
યદિ ચિત્તમાલમ્બનં પ્રાપ્નોતિ । તદા અજ્ઞાનસંશયજ્ઞાનમિથ્યાજ્ઞાનાનિ ન સ્યુઃ । વસ્તતસ્તુ સન્તિ તાનિ । અતો જ્ઞાયતે ન ગચ્છતીતિ । ચિત્તસ્યાલમ્બનં નિર્વાણં ચિત્તં યદિ પ્રાપ્નોતિ । સંસ્કૃતેનાસંસ્કૃતં પ્રાપ્યતે । તત્તુ ન યુક્તમ્ । પુનરાવૃત્તિનિસ્સરણ[લક્ષણ]મસસ્કૃતં સંસ્કૃતે પ્રવિશતીદમપ્યયુક્તમ્ । યદિ પરલોકો ઽસ્તીતિ સ્મરતિ । તદા ચિત્તં પરલોકં પ્રાપ્નોતિ । તત્કાયો મૃતો ભવેત્ । ન પુનરુજ્જીવેત્ । અતો ન ગચ્છતિ । ચિત્તમનાગતં સ્મરદનાગતં પ્રાપ્નોતિ । ન હિ પ્રત્યુત્પન્નો ધર્મો ઽનાગતો ભવેત્ । અતીતં સ્મરચ્ચિત મતીતે વર્તતે । નહ્યતીતગતો ધર્મઃ પ્રત્યુત્પન્નઃ સ્યાત્ । અતો જ્ઞાયતે ન ગચ્છતીતિ, રાગચિત્તાન્મુખે રૂપાન્તરમુત્પદ્યતે । તથા દ્વેષાદિભ્યો ઽપિ । યદિ ચિત્તં દેશાન્તરં પ્રાપ્નોતિ । તદા રૂપભેદો ન સ્યાત્ । અતો જ્ઞાયતે ન ગચ્છતીતિ ।
કિઞ્ચાલમ્બનસ્થં ચિત્તં વેદનેત્યુચ્યતે । તા વેદના સ્તિસ્ત્રઃ- દુઃખાઃ વા સુખા વા અદુઃખાસુખા વેતિ । યદિ ચિત્તં પ્રદેશાન્તરં પ્રાપ્નોતિ । તદા તા વેદના ન સ્યુઃ । અતો ન ગચ્છતિ । ચિત્તઞ્ચ કાયનિશ્રિતમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- નામરૂપાશ્રિતં વિજ્ઞાનમિતિ । અતઃ કાયં વિહાય નાન્યત્ર ગચ્છતિ । કાયશ્ચ વિજ્ઞાનસંયુક્તઃ સન્ કાય ઇત્યુચ્યતે । યદિ ચિત્તં દેશાન્તરે વર્તતે । કાયો નિર્વિજ્ઞાનઃ સ્યાત્ । આલમ્બનં વિજ્ઞાનસંયુક્તં પુનઃ સ વિજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે અતો ન ગચ્છતિ ।

(પૃ) સ્વપ્ને ચિત્તમન્યા દિશો ગચ્છતિ । (ઉ) મૈવમ્ । સ્વપ્ને શુક્રસ્ખલનાદિ ચેષ્ટિતાનિ સર્વાણિ કાયગતાનિ । ચિત્તવિપર્યયાદન્યત્ર દિશિ વર્તતે ઇતિ વદન્તિ । ન તુ વસ્તુતો ગચ્છતિ । સ્વપ્ને ચ ક્રિયાઃ સર્વાસ્તા મિથ્યા । યથા કશ્ચિત્સ્વપ્ને પિબતિ નૈબ તત્ તૃષ્ણામપનયતિ । સ્વપ્ને ચ [પાપ]કર્મચર્યાદિ ન પાતકં ભવતિ । અતઃ મનો ઽપિ ન ગચ્છતિ । ચિત્તં દૃષ્ટે શ્રુતે મતે જ્ઞાતે ધર્મમાત્રે વર્તતે । ન ધર્માન્તરં ચરતિ । યદિ ગમનેન પ્રાપ્નોતિ તદા ધર્માન્તરમપિ જાનીયાત્ । (પૃ) ઋદ્ધિપ્રભાવિતં મનો ગચ્છતિ । અન્યા દિશશ્ચ પ્રાપ્નોતિ । ઇદઞ્ચ પશ્ચાદૃદ્ધિખણ્ડનવર્ગે વક્ષ્યતે । અતો ન મનો ગચ્છતિ ॥
મનોવર્ગસ્ત્રિપઞ્ચાશઃ ।
54 ઇન્દ્રિયાનિયમવર્ગઃ
(પૃ) ઇન્દ્રિયાણિ કિં પ્રતિનિયતાનિ ઉતાપ્રતિનિયતાનિ । (ઉ) કિં નામ પ્રતિનિયતં કિં નામાપ્રતિનિયતમ્ । (પૃ) [યઃ] ચક્ષુરાદીનામિન્દ્રિયાણાં જ્ઞેયો હેતુશ્ચ । ઇદં પ્રતિનિયતં નામ । (ઉ) તથા ચેદિન્દ્રિયમનિયતમ્ । કસ્માત્ । નેન્દ્રિયાણિ ચક્ષુરાદીનાં જ્ઞેયાનિ હેતવશ્ચ । (પૃ) અક્ષિતારકાજિહ્વાકાય ઞ્ચ જક્ષુષા દૃશ્યમ્ । શ્રોત્રનાસિક ઞ્ચાન્તર્વર્તત ઇત્યતો નોપલભ્યતે । (ઉ) મૃતપુરુષસ્યાપિ તાનિ સન્તિ । નત્વિન્દ્રિયાણિ તાનિ । (પૃ) અક્ષિતારકા દ્વિવિધા સેન્દ્રિયા નિરિન્દ્રિયેતિ । મૃતપુરુષસ્યેન્દ્રિયતારકા ક્ષીણા । અનિન્દ્રિયતારકા તુ વર્તતે । (ઉ) નેન્દ્રિયતારકા દ્રષ્ટ્રી । અતો ન ચક્ષુરાદિભિરુપલભ્યતે । ( સ્સ્સ્_144 ) ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ રૂપીણ્યનિદર્શનાનિ સપ્રતિઘાનીતિ । યદિ તત્ સનિદર્શનમ્ । તદા વિભજ્યેત ઇયમક્ષિતારકા સેન્દ્રિયા ઇયમનિન્દ્રિયેતિ ।
(પૃ) યદ્યુક્તં સૂત્રે- ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય રૂપપ્રસાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણીતિ । કસ્માત્પુનરુચ્યતે- પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ રૂપીણ્યનિદર્શનાનિ । સપ્રતિઘાનીતિ । (ઉ) અત એવ શઙ્ક્યતે તદચિન્ત્યકર્મવલમિતિ । કર્મબલાદ્ધિ ચત્વારિ મહાભૂતાનીન્દ્રિયાણિ પરિણમન્તિ । ભગવાન્ કાંક્ષાવતઃ સ્વશિષ્યાન્ પ્રત્યાહ- કર્મજાનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણીતિ । અત ઉચ્યતે રૂપીતિ । તીર્થિકા વદન્તિ- પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ અહઙ્કારજાતાનિ અહઙ્કારશ્ચારૂપીતિ । કિઞ્ચાહુઃ- પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ બૃહદ્વિજાનન્તિ અલ્પઞ્ચ વિજાનન્તિ । અતો ઽપ્રતિનિયતાનીતિ । તે ઽપિ મન્યન્તે ઇન્દ્રિયમરૂપીતિ । અતો ભગવાનાહ- ઇન્દ્રિયાણિ રૂપીણિ રૂપાદીનુપાદાય સિદ્ધાનીતિ । કદાચિદ્યાનિ રૂપાદીનુપાદાય ભવન્તિ તાનિ સનિદર્શનાનીતિ બ્રૂયાત્ । અત આહ- અનિદર્શનાનીતિ । નાપિ શ્રોત્રાદીનાં તદુપલભ્યતે । તથા ચેદપ્રતિઘાનીતિ કશ્ચિદ્બૂયાત્ । અત આહ- સપ્રતિઘાનીતિ । વિષયાન્ પ્રતિહન્તીતિ ( સ્સ્સ્_145 ) કૃત્વા । યદ્રૂપં સાકારં સપ્રતિઘમ્, તદૌદારિકં ચક્ષુર્માત્રેણ દૃશ્યં ભવતિ । તીર્થિકા વદન્તિ- સંખ્યાઃ પરિમાણાનિ પૃથક્ત્વં સંયોગવિભાગૌ પરત્વાપરત્વે કર્મ સામાન્યં વિશેષાશ્ચ [રૂપિ]દ્રવ્યસમવાયાદરૂપિણો ઽપિ ચાક્ષુષાણીતિ । અતો ભગવાનાહ- એષાં રૂપમાત્રં સનિદર્શનમ્ નાન્યે ધર્મા ઇતિ ।
હસ્તાદૌ પ્રતિહન્યત ઇતિ સપ્રતિઘમ્ । (પૃ) તથા ચેત્ [ત]ત્સ્પર્શમનુભવેત્ । (ઉ) યદ્યપિ સર્વં પ્રતિહન્તિ । તથાપિ ન સર્વત્રોત્પદ્યતે [તત્સ્પર્શઃ] । કાયવિજ્ઞાનં [ત]દ્વિજ્ઞાનમનુજાયત ઇતિ ઇન્દ્રિયાણિ વિભક્તાનિ । અથેન્દ્રિયાણિ વસ્તુતો ઽપ્રતિનિયતાનિ । કસ્માત્ । ધર્મો યદિ પ્રતિનિયતઃ । હસ્તેન વસ્તુગ્રહણવદેકમેવ વસ્તુ ગૃહ્ણીયાત્ । ચક્ષુસ્તુ મહદલ્પઞ્ચ પશ્યતીત્યતો ઽનિયતમ્ । યસ્ય પ્રતિનિયતો વસ્તુસ્પર્શઃ તસ્ય કારિત્રમસ્તિ । યથા તેજઃસ્પર્શે દાહઃ ખડ્ગસ્પર્શે છેદઃ । ચક્ષુસ્તુ સુદૂરમપિ પશ્યતીત્યતો ઽપ્રતિનિયતમ્ । યો ધર્મઃ પ્રતિનિયતઃ સ પ્રતિનિયતં ધર્મં પ્રતિહન્તિ । યથા હસ્તો હસ્તં પ્રતિહન્તિ । ચક્ષુસ્તુ ઉદકકાચાભ્રપટલાદિભિર્ન પ્રતિહન્યતે । અતો ઽપ્રતિનિયતમ્ । કિઞ્ચેન્દ્રિયં યદિ પ્રતિનિયતમ્ । કાયસ્યાન્તરેવ વર્તેત । કાયસ્યાન્તર્વર્તિત્વાન્મનોયુક્તમપિ ન બાહ્યવિષયાન્ પશ્યેત્ । વસ્તુતસ્તુ પશ્યતિ । અતો ઽપ્રતિનિયતમ્ । ધર્મો યદિ પ્રતિનિયતઃ તદા [ન] સંખ્યેયાનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ । કિન્તુ ચક્ષુરાદીનિ દ્વૈકાયજિહ્વાભ્યઃ સહાષ્ટૌ સ્યુઃ । અતો ઽપ્રતિનિયતમ્ । અધિષ્ઠાનમાત્રં પ્રતિનિયતમ્ । નેન્દ્રિયમ્ । વામચક્ષુઃ પશ્યતિ દક્ષિણચક્ષુરપિ વિજાનાતિ । નહ્યન્યત્પશ્યતિ અન્યદ્વિજાનાતીતિ સ્યાત્ । ઇન્દ્રિયાણાં વામદક્ષિણલક્ષણાભાવાન્ન પ્રતિનિયતાનીમાનિ ।
(પૃ) ચક્ષુષો રશ્મિર્મહદલ્પં પશ્યતિ સુદૂરં ગત્વાપિ રૂપમપ્રતિહતં પશ્યતિ । યથા સૂર્યરશ્મિઃ કાયવિનિર્મુક્તઃ પશ્યતિ । રશ્મિરયં દ્વે ચક્ષુષ્યુપાદાયૈકત્ર મિલિત્વા એકીભૂતો રૂપં પશ્યતિ । ચક્ષુરેકં શ્રોત્રં નાસિકા ચ કાયસ્યાન્તર્વર્તમાના ન વિભક્તું શક્યતે । અતો ભવદ્વચનમ્ અન્યત્પશ્યતિ અન્યદ્વિજાનાતિ ઇદં નિરસ્તમ્ । આત્મનો જ્ઞાનં નેન્દ્રિયસ્ય ઇન્દ્રિયન્તુ પ્રયોજ્યન્ । ધર્મસન્નિકર્ષો નોપલભ્યત ઇતિ યદ્ભવદ્વચનમ્ તત્પ્રયુક્તમ્ । યદાદિત્યપ્રકશેનાભિભૂત ઇત્યાદિ । શ્રોત્રાદીનામિન્દ્રિયાણાં સન્નિકર્ષો ગૂઢ ઇત્યતો ઽપિ નોપલભ્યતે । યથા વૃક્ષસંયોગસ્ય નિગૂઢા કોટિર્ન જ્ઞાયતે । આત્માનમુપાદાય ચૈતન્યમ્ । નેન્દ્રિયાણ્યુપાદાય । ઇન્દ્રિયં મૌતિકમ્ । મહાભૂતમચેતનમિત્યત ઇન્દ્રિયમપ્યચેતનમ્ । ઘટઃ પરમાણુહેતુકઃ । યથા પરમાણુરચેતનઃ । ઘટો ઽપ્યચેતનઃ । સ વિષયાન્તરં ન જાનાતીત્યતો ઽચેતનમિતિ જ્ઞાયતે ।
અત્રોચ્યતે । ભવાનાહ- રશ્મિર્ગચ્છતિ ઇન્દ્રિયમેકત્ર સ્થિતમિતિ । ભવતો રશ્મિરિન્દ્રિયં ભવતિ । રશ્મેરવ્યવસ્થિતત્વાદિન્દ્રિયમપ્યવ્યવસ્થિતમ્ । સ ચ રશ્મિર્નાસ્તીતિ પૂર્વમેવ નિરસ્તમ્ । યદવાદીરેકમિન્દ્રિયમિતિ । નેદં યુજ્યતે । એકં ચક્ષુઃ કિઞ્ચિત્પશ્યતિ દ્વિતીયં ચક્ષુરન્યત્પશ્યતિ । યદ્યેકં ચક્ષુર્વિનશ્યતિ તદા નાસ્તિ રશ્મિઃ । ઇન્દ્રિયાણાં સવ્યદક્ષિણત્વઞ્ચ પૂર્વમેવ પ્રત્યુક્તમ્ । (પૃ) યદ્યેકં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનજનકમ્ । તદા દ્વે ચક્ષુષી એકમિન્દ્રિયં સ્યાત્ । કિં દ્વિતીયં ચક્ષુઃ કરોતિ । (ઉ) નાસિકા [વિવરસ્ય] ભેદાન્નૈકં ભવતિ । અસંવૃતાપિ પૃથગ્ભવતીતિ નૈકં ભવતિ । કરાઙ્ગુલ્યાદિવત્ । યદવોચદ્ભવાન્- આત્મપ્રયોગ્ય[મિન્દ્રિય]મિતિ । તન્નિરસ્તપૂર્વમ્ । આત્મા ન પ્રયોજયતિ । ( સ્સ્સ્_147 ) આદિત્યપ્રકાશેનાભિભૂત ઇત્યપિ દૂષિતપૂર્વમ્ । યદવાદીઃ સન્નિકર્ષો નિગૂઢ ઇત્યતો ન દૃશ્યત ઇતિ । ઇદમયુક્તમ્ । કસ્માત્ । [ઇન્દ્રિય]ધર્મો યદિ વ્યવસ્થિતઃ । તદા સન્નિકર્ષો ન ભવેત્ । સ્વરૂપતો બૈલક્ષણ્યાત્ । યથા વૃક્ષસંયોગો નિગૂઢો ઽપિ તદવસાને દૃશ્યતે । નૈવં વિષયેન્દ્રિયસન્નિકર્ષો દૃશ્યતે । યદુક્તમ્- આત્મવશાચ્ચૈતન્યમિતિ । અત્રાત્મા નાસ્તીતિ વક્ષ્યતે । યબ્દ્રવીષિ- ભૌતિકાનીન્દ્રિયાણીતિ । તદયુક્તમ્ । કર્મબલેન પરિણમિતાનિ મહાભૂતાનીન્દ્રિયાણિ ભૂત્વા વિભક્તાનિ સન્તિ ।

(પૃ) ઇન્દ્રિયાણિ નિયતાનિ । કસ્માત્ । તાનિ ચ ભૌતિકાનિ । ચત્વારિ મહાભૂતાનિ નિયતાનીતિ ઇન્દ્રિયમપિ નિયતમ્ । યસ્માચ્ચક્ષુરાદીનીન્દ્રિયાણિ નિયતાનિ તસ્માન્મહાભૂતાદીન્યુપકુર્વન્તિ । મહાભૂતઞ્ચેન્દ્રિયં પરિણમ્યતે । મહાભૂતસ્ય નિયતત્વાત્ તદ્વિકૃતધર્મો ઽપિ નિયતઃ સ્યાત્ । ઇન્દ્રિયેણ સ્વવિષયવતા ભાવ્યમ્ । વિષયેણ ચ સ્વેન્દ્રિયવતા ભાવ્યમ્ । યદ્યનિયતમ્ । મિથો ભાવ્યતા ન સ્યાત્ । મનોવત્ સ્યાત્ । અતો જ્ઞાયતે નિયતમિતિ । લૌકિ કાસ્તારકાદિષુ નિયતાન્ ધર્માન્ વિજાનન્તિ । ન મન આદિવત્ [અનિયતાન્] । અતો નિયતાનિ । ઇન્દ્રિયઞ્ચ પુરોવર્તિનં વિષયં વિજાનાતિ । અન્યત્રાનુમાનેન । અતો નિયતમ્ । વિદ્યમાનમાલમ્બનં વિજનાતીન્દ્રિયમ્ । મનસ્ત્વવિદ્યમાનમાલમ્બનમ્ । તદ્યથાતીતાદિ । ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદિન્દ્રિયજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । યસ્માન્નિયતેનેન્દ્રિયેણ નિયતો વિષયઃ પ્રતિહન્યતે । તસ્માત્ જ્ઞાયતે નિયતમિતિ ।
અત્રોચ્યતે । યદુક્તં ભવતા- ઇન્દ્રિયાણિ ભૌતિકાનિ નિયતાનીતિ । સર્વં ભૌતિકમપિ કિઞ્ચિદિન્દ્રિયં ભવતિ કિઞ્ચિન્નેન્દ્રિયમ્ । એવં કિઞ્ચિન્નિયતં કિઞ્ચિદનિયતમ્ । યદવોચઃ- ઉપકુર્વન્તીતિ । જ્ઞાનસ્યોપકુર્વન્તિ ન ઇન્દ્રિયસ્ય । મહાભૂતવિકૃતમિન્દ્રિયમિતિ ચોક્તમ્ । વિકારો ઽપિ જ્ઞાનાર્થો નેન્દ્રિયોપકારકઃ । ચતુર્ણાં મહાભૂતાનાં પ્રસાદ ઇત્યતો ઽનિયતમ્ । યબ્દ્રવીષિ- ઇન્દ્રિયાર્થયોર્મિથો ભાવ્યતેતિ । અયમપિ મનસ એવ નિયમઃ । ઇન્દ્રિયસ્યાજ્ઞત્વાત્ । તદન્યે સર્વે મનોબલવિશેષાઃ । ષડ્ વિજ્ઞાનાનિ ઇત્યુક્તિરપિ મનોવિજ્ઞાનમપેક્ષ્યેતિ નિશ્ચીયતે । યથા ચતુસ્સત્યાભિસમયે ધર્માન્ સાક્ષાત્કૃત્ય [ત]દ્ધર્મતાં સમ્યક્ ભાવયતીતિ સર્વમિદં મનોવિજ્ઞાનેનૈવ । યથા ચાલાતચક્રમાયમરીચિનિર્મિતગન્ધર્વનગરાણિ સર્વાણ્યસત્યભૂતાનિ પશ્યતિ । તથા રૂપાણ્યપિ પશ્યતિ । અતશ્ચક્ષુરાદીનિ સર્વાણિ મિથ્યાલમ્બનાનિ ભવન્તિ । યદવાદીઃ- ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાત્ જ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ । કિં પ્રાપ્ય વિજાનાતિ કિમપ્રાપ્યેતિ સર્વં પ્રત્યુક્તમ્ ।
ઇન્દ્રિયાનિયમવર્ગશ્ચતુઃપઞ્ચાશઃ ।
55 રૂપાયતનલક્ષણવર્ગઃ
નીલપીતાદિરૂપં રૂપાયતનમિત્યુચ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- [યત્] ચક્ષુરાયતનમતીતરૂપવિપ્રયુક્તમ્ । ઇદમાયતનં જ્ઞાતવ્યમિતિ । (પૃ) કેચિદાહુઃ કર્મ પરિમાણઞ્ચ ( સ્સ્સ્_149 ) રૂપાયતનમિતિ । કસ્માત્ । યથોક્તં સૂત્રે- કૃષ્ણાવદાતહ્રસ્વદીર્ઘૌદારિકસૂક્ષ્માણિ રૂપાણીતિ । (ઉ) સંસ્થાનાદયો રૂપસ્ય પ્રભેદા એવ । કેનેદં જ્ઞાયતે । રૂપવિયુક્તં પરિમાણાદિચિત્તં નોપલભ્યતે । યદિ સંસ્થાનાદિ રૂપાદન્યત્ । રૂપવિયુક્ત [સંસ્થાન]ચિત્તમપ્યુત્પદ્યેત ન વસ્તુત ઉત્પદ્યતે । અતો જ્ઞાયતે નાન્યદિતિ । (પૃ) પૂર્વં રૂપબુદ્ધિર્ભવતિ પશ્ચાત્સંસ્થાનબુદ્ધિઃ । કસ્માત્ । કૃષ્ણાવદાતવર્તુલપરિમણ્ડલબુદ્ધયો ન યુગપદ્ભવન્તિ (ઉ) હ્રસ્વદીર્ઘાદિલક્ષણં સર્વં રૂપં પ્રતીત્ય મનોવિજ્ઞાને સમુત્પદ્યતે । યથા રૂપદર્શનપૂર્વકં મનોવિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । સંસ્કૃતધર્માણાં ક્ષણિકત્વાત્ સ્ત્રીપુંનિમિત્તકર્માપિ નાસ્તિ, વિજ્ઞાનધર્મો ન ગતિઃ । અતીતં હિ કર્મેત્યુચ્યતે ।
(પૃ) અતીતં કાયિકં કર્મ । યદિ નાસ્ત્યતીતં । ન તદાસ્તિ કાયિકં કર્મ । (ઉ) સંવૃતિસંજ્ઞાયાસ્તિ કાયિકં કર્મ । ન પરમાર્થતઃ । (પૃ) યદિ પરમાર્થતો નાસ્તિ કાયિકં કર્મ । ન સ્યાત્પુણ્યપાપમપિ પરમાર્થતઃ । પુણ્યપાપાભાવાદ્વિપાકો ઽપિ નાસ્તિ । (ઉ) [કસ્મિંશ્ચિત્] ધર્મે સ્થાનાન્તર ઉદ્ધિતે યદિ પરસ્યોપકારો હિંસા વા ભવતિ । તદા સિધ્યતિ પુણ્યપાપમ્ ॥
રૂપાયતનલક્ષણવર્ગઃ પઞ્ચપઞ્ચાશઃ ।
56 શબ્દલક્ષણવર્ગઃ
(પૃ) કસ્માન્નોચ્યતે શબ્દમુપાદાય મહાભૂતાનિ ભવન્તીતિ । (ઉ) શબ્દો રૂપાદિવિનિર્મુક્તઃ । રૂપાદયશ્ચ [શબ્દા] સંપ્રયુક્તાઃ । અતો નોચ્યતે । શબ્દશ્ચ ન રૂપાદિવન્નિત્યસન્તાનઃ । ( સ્સ્સ્_150 ) નાપિ ચ રૂપાદિભિ સહજાતઃ । રૂપાદિભ્યશ્ચાન્યથા જાતઃ । કસ્માત્ । રૂપાદીનિ સહજાતાનિ ક્રમશો મૂલાઙ્કુરક્રમેણ ભવન્તિ । શબ્દસ્તુ ન તથા ભવતિ । શબ્દશ્ચ પદાર્થાલ્લબ્ધનામકઃ । યથા વદન્તિ ઘટશબ્દ ઇતિ । ન તુ વદન્તિ ઘટે શબ્દ ઇતિ । કદાચિદ્વદન્તિ ઘટં પશ્યામીતિ । કદાચિદ્વદન્તિ ઘટરૂપં પશ્યામીતિ । ન તુ વદન્તિ ઘટં શૃણોમીતિ । કેવલં વદન્તિ ઘટશબ્દં શૃણોમીતિ । સત્ત્વાનાં પૂર્વાક્ષિપ્તકર્મવાસનત્વાદ્યદિ પદાર્થા નિત્યં સશબ્દાઃ સ્યુઃ તદા ન તાત્કાલિકઃ [શબ્દઃ] । તસ્માચ્છબ્દો ન મહાભૂતાનાં સાધનહેતુઃ ।
(પૃ) પદાર્થાઃ સશબ્દા ઇતિ કેનેદં જ્ઞાયતે । સમ્મર્દે શબ્દ ઉદેતિ । મહાભૂતાનાં સદા મિથઃ સમ્મર્દાત્ સર્વં સશબ્દં સ્યાત્ । (ઉ) ન પદાર્થાનાં મિથઃ સમ્મર્દઃ સર્વઃ શબ્દહેતુઃ । કસ્માત્ । ચક્ષુષા પશ્યામઃ ખલુ નાઙ્ગુલિદ્વયસમ્મર્દશ્શબ્દજનક ઇતિ । (પૃ) તત્ર શબ્દ ઉત્પદ્યતે । સૌક્ષ્મ્યાન્ન જ્ઞાયતે । (ઉ) નોત્પદ્યતે [તત્ર શબ્દઃ] યાવત્સૂક્ષ્મશબ્દસ્યાપ્યશ્રવણાત્ । યો વદતિ અસ્તિ શબ્દ ઇતિ । તસ્ય પ્રત્યક્ષે શ્રદ્ધા ન સ્યાત્ । પરો ઽપિ વદેત્- અસ્ત્યુદકે ગન્ધઃ । સૌક્ષ્મ્યાન્ન જિઘ્ર્યતે । અસ્તિ તેજસિ રસઃ । સન્તિ વાયાવાકાશે ચ રૂપાદય ઇતિ । ન સન્તિ વસ્તુતઃ । અતો ન સર્વઃ સમ્મર્દઃ શબ્દજનકઃ ।
(પૃ) સંવૃતિતઃ સદા વદન્તિ શબ્દ આકાશગુણ ઇતિ । કેનેદાનીં જ્ઞાયતે ચતુર્મહાભૂતજ ઇતિ । (ઉ) પ્રત્યક્ષં પશ્યામઃ ખલુ શબ્દં ચતુર્મહાભૂતજમ્ । અસ્મદ્દર્શનસ્ય પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વાત્ । વદન્તિ ચ ઘણ્ટાશબ્દો ભેરીશબ્દ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે ઘણ્ટાભેર્યોરયં શબ્દ ઇતિ । ચતુર્મહાભૂતેભ્યો ઽન્યત્વાત્ શબ્દો વિશિષ્યતે યથા ઘણ્ટાભેરીશબ્દાવન્યૌ । તામ્રભાજનવેધે કમ્પિતશબ્દઃ સહ ભવતિ । ગૃહીતે ચ સહ શામ્યતિ । કમ્પિતભાજનશબ્દો ઽપ્યેવમિતિ જ્ઞેયમ્ । શબ્દં કરિષ્યન્ અવશ્યં ચાતુર્ભૌતિકં બિમ્બમાકાંક્ષતે । અતો જ્ઞાયતે ચતુર્મહાભૂતજઃ શબ્દ ઇતિ ।
કર્મકારણશ્ચ શબ્દો વિશિષ્યતે । યથા સત્ત્વાનાં ધ્વનિઃ કદાચિત્કર્કશઃ કદાચિન્મધુરઃ । ન કર્મકારણેનાકાશે ગુણ ઉત્પદ્યેત । અતો ન [સ આકાશગુણઃ] । હેતુલક્ષણત્વાચ્ચ । હેતુલક્ષણઞ્ચ- યો ધર્મો યસ્માદ્ભવતિ । સ [તભ્ય] હેતુઃ । એવં કારણમહાભૂતેષુ સત્સુ શબ્દો ભવતિ । અસત્સુ ન શબ્દઃ । યથા તેજસિ સત્યૌષ્ણ્યં નાસતિ । ઇતિ જ્ઞાતવ્યં તેજસ ઔષ્ણ્યં ભવતીતિ । મહાભૂતજઃ શબ્દો ઽપ્યેવમ્ । યથાકાશૌષ્ણ્યયોઃ સત્તા । ( સ્સ્સ્_151 ) આકાશે વર્તમાને ઽપિ ઔષ્ણ્યમસ્તિ કદાચિત્ કદાચિન્નેત્યાકાશો નૌષ્ણ્યકારણમિતિ જ્ઞેયમ્ । તદા શબ્દો ઽપિ । યથાકાશભાવે શબ્દભાવઃ । આકાશે વર્તમાને ઽપિ શબ્દઃ કદાચિદસ્તિ કદાચિન્નાસ્તિ । અતો જ્ઞાયતે ઽકારણમિતિ । શબ્દ આકાશગુણ ઇતીદં ન શ્રદ્ધેયમ્ । દૃષ્ટે તાવન્ન પશ્યામઃ શબ્દઃ આકાશમુપાદત્ત ઇતિ । નાપ્યનુમાનમ્ । તત્ર કેનાનુમાનં ભવેત્ । સૂત્રગ્રન્થે ચ બહૂનિ વિરુદ્ધાનિ । એવં નાસ્ત્યેકમપિ શ્રેઅદ્ધેયમ્ । અતો ઽયુક્તમિતિ જ્ઞાયતે ।
શબ્દલક્ષણવર્ગઃ ષટ્પઞ્ચાશઃ ।
57 ગન્ધલક્ષણવર્ગઃ

(પૃ) તમાલપત્રાદિનાનાગન્ધસમવાયાત્ તદ્ગન્ધો મૌલ- [ગન્ધા]દન્યઃ । કિં તેષામેવ ગન્ધો ગન્ધાન્તરમુત્પાદયતિ ? । (ઉ) ગન્ધકલાપહેતુકં ગન્ધાન્તરમુત્પદ્યતે । યથા નીલપીતરૂપસઙ્કરે હરિતરૂપમુત્પદ્યતે । વિભિન્નકર્મપ્રત્યયાચ્ચ વિભિન્નગન્ધ ઉત્પદ્યતે ।
ઔલૂક્યા વદન્તિ પૃથિવીમાત્રગુણો ગન્ધ ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) નાસ્તિ દ્રવ્યમિતીદં પ્રદર્શિતમેવ । અતો ઽયુક્તમિતિ જ્ઞાયતે ।
વૈશેષિકાઃ પુનરાહુઃ- કાંસ્યત્રપુસીસ[લોહ]સુવર્ણરજતતામ્રાદયસ્તૈજસા ઇતિ । તત્રાપિ ગન્ધો ઽસ્તીત્યતો જ્ઞાયતે ન પૃથિવીમાત્રે ઽસ્તીતિ । (પૃ)કાંસ્યાદૌ પૃથિવીયોગાદ્ગન્ધઃ । (ઉ) નાયમાગન્તુકો ગન્ધઃ । કસ્માત્ । પૂર્વમન્યસ્મિન્ દ્રવ્યે ઽનાઘ્રાતો ઽયં ગન્ધઃ । યો ઘ્રાતપૂર્વઃ સ આગન્તુકો વક્તવ્યઃ । યથા પૂર્વં કુસુમે ગન્ધમાઘ્રાય પશ્ચાદ્વસ્ત્રે જિઘ્રતઃ અયમાગન્તુકઃ સંભવતિ । નૈવં ભવતિ કાંસ્યાદીનાં ગન્ધઃ । અતો ઽહેતુઃ । કાંસ્યાદીનામસતિ નિર્ગન્ધસમયે ન વક્તવ્યમાગન્તુક ઇતિ । મમાપિ સમ્ભવતિ નોદકાદાદૌ રૂપાદીનિ સન્તિ । પૃથિવીયોગાત્તુ કેવલમુપલભ્યન્ત ઇતિ । યદિ બ્રવીષિ જલાદાવસ્તિ રૂપં સ્વત ઇતિ । ( સ્સ્સ્_152 ) વયમપિ વદેમ કાંસ્યાદૌ સ્વત એવ ગન્ધો ઽસ્તીતિ । યો ધર્મો યસ્ય વસ્તુનો ઽવિનિર્ભાગવર્તી સ તસ્યાસ્તિ । અતો યો ગન્ધો યત્રાવિનિર્ભાગવર્તી સ તસ્યૈવ દ્રવ્યસ્ય ગન્ધઃ । જલાદૌ ચ યદ્યસ્તિ ગન્ધઃ સૌક્ષ્મ્યાન્નોપલભ્યતે । તદા કો દોષઃ । યથા વદન્તિ- અસ્તિ ચન્દ્રમસિ તેજઃ તેજસઃ પ્રતિનિયતોષ્ણતા ઇતિ । વદન્તિ ચ ઘર્મગૃહે ઽગ્ન્યપગમે ઽપિ શિષ્યમાણસ્ય ધર્મણો ઽસ્તિ સૂક્ષ્મં રૂપમિતિ । યવાગાવસ્તિ સૂક્ષ્મં શીતલક્ષણમિતિ ચ । તથા જલે ઽપિ ગન્ધો ઽસ્તિ । ન તત્રાસ્તિ નિયમહેતુર્યજ્જલેગન્ધો નાસ્તીતિ વક્તમ્ ।
કિઞ્ચ ભવતો દ્રવ્યાણ્યનિયતલક્ષણાનિ ભવત્નિ । કસ્માત્ । ભવતા પ્રતિજ્ઞાતમ્ "વ્યવસ્થિતઃ પૃથિવ્યાં ગન્ધ" ઇતિ । વજ્રસ્ફટિકાદીનાન્તૂજ્વલવિકૃતત્વાત્ પાર્થિવત્વે ઽપિ નાસ્તિ ગન્ધઃ । બ્રવીષિ ચ "અપ્સુ શીતતા" ઇતિ । ક્ષીરાદીનાં નિયતશીતત્વે ઽપિ ઘૃતાદીનાં ગન્ધવત્ત્વાત્ પાર્થિવત્વમુચ્યતે । આહ ચ "તેજસ ઉષ્ણતા" ઇતિ । કાંસ્યાદીનાં તૈજસત્વે ઽપિ નોષ્ણતા । ચન્દ્રાદયઃ શીતા અપિ તૈજસા ઇતિ બ્રવીષિ । ઇત્યેવમાદિભિર્દ્રવ્યાણિ ન નિયતલક્ષણાનિ ભવન્તિ ॥ તસ્માદ્ગન્ધઃ પૃથિવીમાત્રે વિદ્યત ઇતીદમયુક્તમ્ । કાંસ્યાદયસ્તૈજસા ઇતિ યદ્ભવતો મતમ્ । તદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ । ઉષ્ણતાનિયમાભાવાત્ । ઔલુક્યા વદન્તિ- તેજસ ઉષ્ણતા વ્યવસ્થિતેતિ । કાંસ્યાદયસ્ત્વનુષ્ણાઃ । (પૃ) કાંસ્યાદીનામુષ્ણતા કાર્યે વર્તતે । ન તુ સ્પર્શે । (ઉ) ઘૃતં કાર્યતઃ શીતમિતિ આપ્યં સ્યાત્ । ભવતસ્તુ મતમ્ ગન્ધવત્ત્વાત્પાર્થિવમિતિ । અતઃ કાર્યત ઇતિ વચનં ન હેતુઃ કલ્પતે । હરીતકીફલમાત્રે ઉષ્ણતા નિયતેતિ તૈજસદ્રવ્યં સ્યાત્ । વસ્તુતસ્તુ ગન્ધવતી પઞ્ચરસવતીતિ ન તૈજસદ્રવ્યમિત્યુચ્યતે । કાર્યત ઇતિ વચનસ્યાહેતુત્વાત્ । કાંસ્યાદીનિ ન તૈજસદ્રવ્યાણિ । તેજસો લક્ષણં લઘુત્વં કાંસ્યાદીનાં ગુરુત્વં, તેજસો રૂપં ભાસ્કરં શુક્લમ્ કાંસ્યાદીનાન્તુ અભાસ્વરમ્ । કાંસ્યાંદીનાં તેજસા વૈલક્ષણ્યે ઽપિ તાનિ તૈજસદ્રવ્યાણીતિ જ્ઞાપ્યન્તે । તાનિ ચ તેજસો વિરુદ્ધાનિ । કસ્માત્ । ( સ્સ્સ્_153 ) અગ્નિસંયોગે ઽપચયાત્ । યદિ તૈજસાનિ, અગ્નિસંયોગે વિવર્ધેત । ન તુ વિવર્ધતે । અતો ન તૈજસદ્રવ્યાણિ । અસમ્યક્ચિન્તનાત્ બ્રવીથ યૂયં- ગન્ધઃ પૃથિવીમાત્રે વિદ્યત ઇતિ । પરન્તુ સ ગન્ધશ્ચતુર્ષુ સઙ્ઘાતેષુ વર્તતે ।
ગન્ધલક્ષણવર્ગઃ સપ્તપઞ્ચાશઃ ।

58 રસલક્ષણવર્ગઃ
રસો નામ મથુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયાદયાઃ । ઇમે ષડ્રસાઃ પદાર્થવશાદ્વિશિષ્ટા ભવન્તિ । ન તુ ચતુર્ષુ મહાભૂતેષુ તારતમ્યેન ભવન્તિ । યથા વદન્તિ પૃથિવ્યા અપાં બાહુલ્યેન મધુર ઇતિ । તદયુક્તમ્ । મધુરસ્યાપ્રમાણા વિશેષા ભવન્તિ । અતો જ્ઞાતવ્યમ્ - પદાર્થાત્ પૃથક્ [પૃથક્] સ્વભાવો રસો જાયત ઇતિ ।
ચિકિત્સકાવદન્તિ- ષડેવ રસા ઇતિ । કથમિદમ્ । ષડિતિ નાતિસીમા । કસ્માત્ । કદાચિદ્વયો રસયોઃ સમવાયઃ, કદાચિત્ ત્રયાણામ્, કદાચિચ્ચતુર્ણામિત્યેવમપ્રમાણાઃ । ન તુ મધુરામ્લસમવાયાન્મધુરામ્લૌ ભવતઃ । મધુરામ્લસમવાયે પુનારસાન્તરમુત્પદ્યત ઇત્યેવમપ્રમાણાઃ । સંવૃત્યા રસા વિભક્તાઃ યથા જના મન્યન્તે મધુરં મધુરમેવ ભવતીતિ । રસાનાં પાકકાલઃ પૃથક્ પૃથગ્લક્ષણસ્ય હેતુઃ । મધુરરસઃ પાકકાલે ઽમૃતમેવ ભવતિ વિક્રિયતે વા । તથાન્યે ઽપિ રસાઃ । અતો ધર્માણામસ્તીદૃશઃ પ્રભાવઃ । ન તુ ષણ્માત્રા [રસા] ઇતિ ॥
રસલક્ષણવર્ગો ઽષ્ટપઞ્ચાશઃ ।
59 સ્પર્શલક્ષણવર્ગઃ
સ્પર્શો નામ કઠિનં મૃદુ ગુરુ લઘુ પ્રબલં દુર્બલં શીતમુષ્ણં કર્કશં શ્લક્ષ્ણં કૃશં શ્થૂલં પ્રશ્રબ્ધિઃ ક્લમથમક્લમથં રોગો વિશેષો વા કાયતૈક્ષ્ણ્યં કાયમાન્દ્યમાલસ્યં ગૌરવં સમ્મૂર્છનં ( સ્સ્સ્_154 ) સમ્મોહઃ સ્તમ્ભર્ન વ્યથા શૂલં વિજૃમ્ભિકા જિઘત્સા પિપાસા સન્તૃપ્તિઃ સાતં વિસાતં મૌરર્વ્યમ્ ઇત્યાદયઃ ।
(પૃ) કેચિદાહુઃ- ત્રયઃ સ્પર્શાઃ શીત ઉષ્ણો ઽનુષ્ણાશીત ઇતિ । કથમિદમ્ । (ઉ) કાઠન્યાદિષુ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । કાઠિન્યાદીન્ વિહાય નાસ્તિ શીતોષ્ણજ્ઞાનમ્ । (પૃ) ઔલૂક્યા વદન્તિ- પૃથિવ્યા અનુષ્ણાશીતસ્પર્શસ્તથા વાયોરપિ સ્પર્શઃ । અપાં શીતસ્પર્શઃ તેજસ ઉષ્ણસ્પર્શ ઇતિ । કથમિદમ્ । [તાદૃશ]નિયમો નાસ્તીતિ પૂર્વમેવોક્તમ્- યદુત સર્પિરાદીનાં નિયતા શીતતા કાંસ્યાદીનામનુષ્ણતેતિ । કિઞ્ચોક્તં પૂર્વં ત્રિષુ સ્પર્શેષુ યદિ વાયવીય આગન્તુકઃ તદા સ્પર્શાન્તરાભાવાદ્વાયુરનિયતલક્ષણઃ સ્યાત્ । ઇતિ । યવાગૌ શીલક્ષણાનુપલમ્ભાદપામનિયતં શીતલક્ષણં સ્યાત્ત્ ।
(પૃ) યવાગાવસ્તિ સૂક્ષ્મં શીતલક્ષણમ્ । તેજસાભિભૂતત્વાન્ન જ્ઞાયતે । કેનેદં જ્ઞાયતે । તેજઃશક્તૌ ક્ષીણાયાં પુનઃશીતસ્યોદયાત્ । (ઉ) કાંસ્યાદીનિ સર્પિરાદીનિ ચ કઠિનદ્રવ્યાણિ અગ્નિસંયોગાદ્રવી ભવન્તિ । યદિ કાઠિન્યે ઽવિનષ્ટ એવ દ્રવત્વમસ્તિ । તદા કાઠિન્યમેવ દ્રવત્વં સ્યાત્ । યદિ કાઠિન્યે વિનષ્ટે દ્રવત્વં ભવતિ । તદા શીતસ્પર્શે નિરુદ્ધે પુનશ્શીતસ્પર્શ ઉત્પદ્યેત । યથાનુષ્ણાશીતઃ પૃથિવીસ્પર્શઃ । અગ્નિસંયોગે સ સ્પર્શો યદિ ન વિનષ્ટઃ । તદા ન પાકો ભવેત્ । યદિ વિનષ્ટઃ । તદા સ એવ સ્પર્શઃ સ્પર્શાન્તરમુત્પાદયેત્ । ( સ્સ્સ્_155 ) એવઞ્ચ શીતસ્પર્શે વિનષ્ટે પુનશ્શીતસ્પર્શ ઉત્પદ્યેત । તથા ચેદપાં ગુણા અપિ પચ્યેરન્ । ભવાંસ્તુ વિપર્યયં દુષ્ટં બ્રવીતિ । વિરોધિધર્મસન્નિપાતે સર્વાણ્યનિત્યાનિ । યથાગ્નિસંયોગાત્તૃણાદીનિ નશ્યન્તિ । યદ્યાહ- ઉષ્ણસ્પર્શઃ શીતસ્પર્શ [તયા] પરાવર્તત ઇતિ । [તદા] પરો ઽપિ બ્રૂયાત્ પયોલક્ષણમનિરુધ્ય કેવલં દધિલક્ષણં પરાવર્તત ઇતિ । તત્તુ નોપલભ્યતે । યદિ બ્રવીષિ ન પશ્યામઃ પયઃ પુનઃ પયોરૂપેણેતિ । એવઞ્ચ ન પાકવત્ સ્યાત્ । કસ્માત્ । અનાદૌ સંસારે કિં દ્રવ્યં નાગ્નિના દગ્ધં ભવતિ । દૃષ્ટા ચ ભૂમૌ સધ્રૂમમૃત્ ઉપલભ્યમાના । જ્ઞાતવ્યાઞ્ચ પાકાત્ વ્યાવૃત્તેતિ । અતો જ્ઞાયતે પાકો ન નિત્યો ઽપરાવૃત્ત ઇતિ । એવઞ્ચ શીતસ્પર્શે વિનષ્ટે પુનઃ શીતસ્પર્શ ઉત્પદ્યતે । કદાચિદગ્નિસંયોગાત્કૃષ્ણરૂપે વિનષ્ટે પુનઃ કૃષ્ણરૂપમુત્પદ્યતે । રક્તરૂપે વિનષ્ટે પુનારક્તરૂપમુત્પદ્યતે । એવં શીતસ્પર્શો વિનષ્ટઃ સન્નગ્નિવિયોગે પુનરુત્પદ્યતે । તત્ર કો દોષઃ ।
વૈશેષિકા વદન્તિ- પૃથિવીમાત્રે પાકો ભવતિ નાપ્સુ ઇતિ । ભિષજસ્તુ વદન્તિ- યસ્તપ્તાં યવાગૂં પાતિ સ વિજાતીયં ફલં લભત ઇતિ । યદિ યવાગૌ રૂપાદીનાં નાસ્તિ [પાકઃ] । વિજાતીયફલવત્તાનિષ્ઠાભઙ્ગઃ । અતો જ્ઞાયતે ઽબાદયો ઽપિ પાકવન્ત ઇતિ । યથાગ્નિપક્વદ્રવ્યસ્ય પૂર્વગુણવિનાશાત્પુર્નર્ગુણાન્તરવત્ત્વાત્ જ્ઞાયતે દ્રવ્યં વિજાતીયગુણવદિતિ । એવમાપો ઽપિ । લક્ષણાનાં વિરોધાચ્ચાનિત્યતા । યથાપોગ્નિં નિર્વાપયન્તિ । અગ્નિરાપઃ પરિપાચયતિ । નાદ્રવ્યં પરિપાચયતિ તેજોબલમ્ । અપિ ચાગ્નિસંયોગેન શીતસ્પર્શો ઽપગચ્છતિ । તસ્માદ્વૈશેષિકસૂત્રમ્- શીતસ્પર્શવત્ય આપ ઇતિદમયુક્તમ્ ॥
સ્પર્શલક્ષણવર્ગ એકોનષષ્ટિતમઃ ।
60 અથ દુઃખસત્યસ્કન્ધે વિજ્ઞાનાધિકારે અચૈતસિકસ્થાપનમ્
ચિત્તં મનોવિજ્ઞાનમિત્યેકસ્યૈવ વિભિન્નાનિ નામાનિ । યત્ ધર્માલમ્બનં તચ્ચિત્તમિત્યુચ્યતે । (પૃ) તથા ચેદ્વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાદયશ્ચૈતસિકા અપિ ચિત્તાનિ સ્યુઃ । સર્વેષામાલમ્બકત્વાત્ । (ઉ) વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાદયશ્ચિત્તવિશેષસ્યાખ્યા ભવન્તિ । યથા માર્ગવર્ગે સ્મૃતેરેકસ્યા એવ પઞ્ચ નામાન્યુ[ચ્યન્તે] સ્મૃત્યુપસ્થાનં સ્મૃતીન્દ્રિયં સ્મૃતિબલં સ્મૃતિસમ્બોધ્યઙ્ગં સમ્યક્સ્મૃતિરિતિ । તથા વીર્યાદયો ઽપિ । યથા ચૈકસ્યા અનાસ્રવપ્રજ્ઞાયા દુઃખભાવના, સમ્બોધિરિત્યાદીનિ નાના પૃથક્ પૃથઙ્ નામાનિ ભવન્તિ । એક એવ સમાધિઃ ધ્યાનં વિમુક્તિઃ નિસ્સૃતિઃ સમાપત્તિરિત્યુચ્યતે । એવમેકમેવ ચિત્તં યથાકાલં વિશેષાખ્યાં લભતે । અતો જ્ઞાયત એકમેવ ચિત્તમિતિ । કસ્માત્ । યથોક્તં સૂત્રે- તસ્ય કામાસ્રવાચ્ચિત્તં વિમુચ્યતે અવિદ્યાસ્રવચ્ચિત્તં વિમુચ્યત ઇતિ । યદ્યસ્તિ પૃથક્ ચૈતસિકમ્ । ચૈતસિકાચ્ચિત્તં વિમુચ્યત ઇતિ બ્રૂયાત્ । અપિ ચોક્તં સૂત્રે- યદા ભગવાન્ સત્ત્વાનાં કલ્લચિત્તં મૃદુચિત્તં દાન્તચિત્તં વિમુક્તિલાભપ્રવણતાઞ્ચ પ્રજાનાતિ । તતશ્ચતુસ્સત્યાન્યુપદિશતિ ઇતિ । તત્ર ન ચૈતસિકમુક્તમસ્તિ । અપિ ચોક્તં સૂત્રે- ચિત્તસંક્લેશાત્સત્ત્વાઃ સંક્લિશ્યન્તિ ચિત્તવ્યવદાનાત્સત્ત્વા વિશુધ્યન્તિ । ઇતિ । કિઞ્ચાહ- યો ભિક્ષુશ્ચત્વારિ ધ્યાનાન્યુપસમ્પદ્ય વિશુદ્ધાકોપ્યચિત્તો ( સ્સ્સ્_157 ) ભવતિ । સ દુઃખં સમુદયં નિરોધં માર્ગમાર્યસત્યઞ્ચ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ઇતિ । દ્વાદશનિદાનેષુ ચ સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । આહ ચ ષડ્ધાતુરયં પુરુષ ઇતિ । કિઞ્ચાહ- ચપલતા ન ચિત્તાદત્યેતિ । ઇતિ । અપિ ચોક્તં સૂત્રે રાષ્ટ્રપાલમાહૂયાવદત્ ઇદં વસ્તુ પુનઃ પુનરાજવજ્જવં મહારાજ ચિત્તં વદામિ ઇતિ । આહ ચ આધ્યાત્મિકો વિજ્ઞાનકાયો બાહ્યં નાપરૂપમિતિ દ્વિધા ભવતિ । ઇતિ । વિજ્ઞાનકાયો ઽસ્તીતિ માત્રમાહ ન ચૈતસિકમસ્તીતિ । કિઞ્ચાહ- ત્રયાણાં સન્નિપાતઃ સ્પર્શ ઇતિ । યદિ ચૈતસિકમસ્તિ ન બ્રૂયાત્ "ત્રયાણામ્" ઇતિ । ઉચ્યતે તુ વસ્તુત સ્ત્રયાણામિતિ । અતો જ્ઞાયતે ચિત્તમાત્રમસ્તિ ન ચૈતસિકમસ્તિ પૃથગિતિ ॥
દુઃખસત્યસ્કન્ધે વિજ્ઞાનાધિકારે ઽચૈતસિકસ્થાપનવર્ગઃ ષષ્ટિતમઃ ।
61 ચૈતસિકસ્થાપનવર્ગઃ

(પૃ) ચિત્તમન્યત્ ચૈતસિકધર્મા અન્યે । કસ્માત્ । ચિત્તચૈતસિકાનાં સમ્પ્રયોગાત્ । યદિ ન સન્તિ ચૈતસિકધર્માઃ । તદા સમ્પ્રયોગો ન સ્યાત્ । અસ્તિ તુ સમ્પ્રયોગઃ । અતો જ્ઞાયતે સન્તિ ચૈતસિકધર્મા ઇતિ । યદ્ભવતાં મતં- ચિત્તમન્યેન ચિત્તેન સમ્પ્રયુજ્યત ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । ઉક્તં હિ સૂત્રે- દૂરઙ્ગમમેકચરમશરીરં ગુહાશયમ્ ઇતિ । તત્ર સધર્મતામાત્રં પ્રતિષિધ્યતે । ચૈતસિકસહચરત્વે ઽપિ એકચરમિત્યુચ્યતે । યથા ભિક્ષુરેકાકી સન્ સત્સ્વપિ મશકા[દિ]પ્રાણિષુ સજાતીયો નાસ્તીતિ એકાકીત્યુચ્યતે । અતો ( સ્સ્સ્_158 ) જ્ઞાયતે નાન્યચિત્તેન ચિત્તં સમ્પ્રયુજ્યત ઇતિ । અસ્તિ તુ સમ્પ્રયોગ ઇત્યતો ઽસ્તિ ચૈતસિક [ધર્મઃ] । ચિત્તઞ્ચ સપ્તધાતુભિરેકાયતનેન એકસ્કન્ધેન ચ સઙ્ગૃહીતમ્ । ચૈતસિકાસ્તુ એકેન ધાતુના એકેનાયતનેન ત્રિભિઃ સ્કન્ધૈશ્ચ સઙ્ગૃહીતાઃ । ચિત્તમાશ્રયઃ ચૈતસિકા આશ્રિતાઃ । યથોક્તં સૂત્રે- ચૈતસિકાશ્ચિત્તં નિશ્રિત્ય સમુદરાચરન્તિ । ઇતિ । યદિ ન સન્તિ ચૈતસિકાઃ । તદા ન સ્યુઃ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ । ન તુ તત્સમ્ભવતિ । તયોશ્ચ દ્વયોરુત્પત્તિર્ભિદ્યતે । દ્વાભ્યાં ચિત્તમુત્પદ્યતે । ત્રિભિશ્ચૈતસિકાઃ । યથોક્તં સૂત્રે- ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપઞ્ચ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । ત્રયાણાં સન્નિપાતઃ સ્પર્શઃ । સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના ઇતિ । આહ ચ- નામરૂપસમુદયાદ્વિજ્ઞાનસમુદયઃ । સ્પર્શપ્રત્યયાદ્વેદનાસમુદય ઇતિ । ચૈતસિકા આશ્રયસંપ્રયુક્તાઃ । સમમેકાલમ્બના એકાધ્વવર્તિનશ્ચ । નૈવં ચિત્તં ભવતિ । તાદૃશવિભાગાત્ જ્ઞાયતે ચિત્તમન્યત્ ચૈતસિકા અન્ય ઇતિ । ચતુર્ષુ પ્રતિશરણેષુ જ્ઞાનપ્રતિશરણં [વિશિષ્ટ]મુચ્યતે । ન વિજ્ઞાનપ્રતિશરણમ્ । યદિ જ્ઞાનમેવ વિજ્ઞાનમ્ । કથમિદં પ્રતિશરણવચનં સ્યાત્ । અતો જ્ઞાયતે જ્ઞાનં ન વિજ્ઞાનમિતિ ।
ભગવાન્ સ્વયમાહ- યે ચિત્તજાશ્ચિત્તનિશ્રિતાસ્તે ચૈતસિકા ઇતિ । ન ચાહ ભગવાન્ ચિત્તમાત્રમસ્તિ । ન ચૈતસિકા ઇતીમમર્થમ્ । પરો ઽપિ વદેત્- ચૈતસિકાઃ સન્તિ ન ચિત્તમિતિ । સંજ્ઞામાત્રમિતિ ચૈતાસિકાન્ દૂષયસિ । ચિત્તમપિ સંજ્ઞામાત્રમિતિ દૂષયિષ્યામિ । કારિત્રભેદાદ્ધર્માણાં લક્ષણં ભિદ્યતે । યથાપઃ સ્નેહયન્તિ । તેજઃ પરિદહતિ । એવં વેદનાદીનાં કારિત્રભેદાત્ જ્ઞાયતે વિભિન્નલક્ષણમિતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રેષુ- ચિત્તે વિતર્ક ઉદભૂદિતિ । અતશ્ચિત્તાદન્યે ચૈતસિકા ઇતિ જ્ઞાયતે । ન હિ ચિત્તે સ્વચિત્તમુત્પદ્યેત । યથોક્તં- ચિત્તસંક્લેશાત્ સત્ત્વાઃ ક્લિશ્યન્તિ । ચિત્તવ્યવદાનાત્સત્ત્વા વિશુધ્યન્તિ । ઇતિ । યદિ ચિત્તમાત્રમસ્તિ । તદા સંક્લેશો વ્યવદાનઞ્ચ નિર્હેતુકં સ્યાત્ । પુરુષસ્યાવિદ્યયા ( સ્સ્સ્_159 ) સંક્લેશઃ પ્રજ્ઞયા વ્યવદાનમિતિ ન ભવેત્ । આત્મૈવ સંક્લેશ આત્મૈવ વ્યવદાનમિતિ સ્યાત્ । તત્તુ ન સમ્ભવતિ । અતઃ સન્તિ ચૈતસિકાઃ ॥
ચૈતાસિકસ્થાપનવર્ગ એકષષ્ટિતમઃ ।
62 નાચૈતસિકવર્ગઃ
ભવતા યદ્યપ્યુક્તં ધર્માલમ્બનં ચિત્તં ચિત્તવિશેષાશ્ચૈતસિકા માર્ગવર્ગોક્તવત્ ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । સૂત્રે ચિત્તલક્ષણં પૃથક્ ચૈતસિકલક્ષણઞ્ચ પૃથગુચ્યતે । વિજાનાતીતિ વિજ્ઞાનક્ષણમ્ । સુખદુઃખાનુભવો વેદનાલક્ષણમ । [નીલપીતાદિ]સંજ્ઞાનં સંજ્ઞાલક્ષણમ્ । અભિસંસ્કરણં સંસ્કારલક્ષણમ । અતશ્ચિત્તમન્યત્ ચૈતસિકા અન્ય ઇતિ । યદુક્તં- ચિત્તં વિમુચ્યત ઇતિ । તદયુક્તમ્ । ઉક્તમન્યસ્મિન્ સૂત્રે- અવિદ્યાવિસંયોગાત્પ્રજ્ઞા વિમુચ્યત ઇતિ । ન ચિત્તમાત્રં વિમુચ્યત ઇતિ । ચિત્તસ્ય પ્રાધાન્યાચ્ચિત્તમાત્રમુક્તમ્ । લૌકિકાઃ સર્વે ભૂયસા ચિત્તમેવ વિજાનન્તિ । ન ચૈતસિકાન્ । અતો ભગવાનેકદેશમાહ । સૂત્રે ભગવાન્ ન પરિનિષ્ઠિતં વક્તિ ઇદમસ્યાધિવચનમિતિ । યથાહ સૂત્રમ્- એકં ધર્મં પ્રજહીથ અહમાજાનામિ અનાગામિમાર્ગં પ્રતિલભધ્વે યદિદં કામચ્છન્દમ્ । ઇતિ । વસ્તુતસ્તુ નૈકદેશપ્રહાણેન તદ્ભવતિ । તથેદમપિ । અનેન કલ્લચિત્તાદ્યપિ પ્રત્યુક્તમ્ । યદુક્તં બાહ્યમાધ્યાત્મિકમિતિ ધર્મો દ્વિધા ભવતીતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । યદુક્તં બાહ્યં નામરૂપમિતિ સ એવ ચૈતસિક[ધર્મ] ઇત્યુચ્યતે । બાહ્યાયતનસઙ્ગૃહીતત્વાદ્વાહ્યમિત્યાખ્યા ।
તત્ર ભગવાન્ ત્રીણી વસ્તૂન્યાહ । ય આધ્યાત્મિકો ઽસ્તિ વિજ્ઞાનકાયઃ । તદેવેન્દ્રિયેણ સહ વિજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । યત્ બાહ્યં સ એવ વિષય ઇત્યુચ્યતે । યદુક્તં વિજ્ઞાનકાયમાત્રમસ્તીતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । તસ્મિન્ સૂત્ર ઉક્તં બાહ્યલક્ષણં ચૈતસિકમેવ । યદુક્તં ત્રયાણાં ( સ્સ્સ્_160 ) સન્નિપાતઃ સ્પર્શ ઇતિ । અયુક્તમિદમપિ । સ્પર્શો હિ વેદનાદીનાં ચૈતસિકાનાં હેતૂક્રિયતે । અતઃ સ્પર્શ ઉચ્યતે ॥
ન ચૈતસિકનાસ્તિતાવર્ગો દ્વિષષ્ટિતમઃ ।
63 ન ચૈતસિકસત્તાવર્ગઃ
અત્ર બ્રૂમઃ । યદવાદીઃ સમ્પ્રયોગાત્સન્તિ ચૈતસિકા ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । સર્વેષાં ધર્માણામેકચરત્વં પશ્ચાત્સવિસ્તરં વક્ષ્યતે । અતઃ સમ્પ્રયોગો નાસ્તિ । અનેન ચિત્તમિદમેકચરમિત્યાદ્યપિ પ્રત્યુક્તમ્ । ન તત્ર સધર્મતા પ્રતિષિધ્યતે । ચૈતસિકા એવ પ્રતિષિધ્યન્તે । યદવોચઃ સઙ્ગૃહીતભેદાત્સન્તિ ચૈતસિકા ઇતિ । તત્ સૂત્રકર્તા સ્વીયાં સંજ્ઞા વ્યવસ્થાપયામાસ । ન ભગવતઃ સૂત્રે લક્ષણસઙ્ગ્રહ ઉચ્યતે । અતો ન સન્તિ । યદબ્રવીઃ આશ્રયાશ્રાયિભાવ ઇતિ । યથા ભવતો મનોવિજ્ઞાનં ચિત્તમાશ્રયતે । આશ્રયત્વાન્ન ચૈતસિકમિત્યુચ્યતે । એવં ચિત્તં ચિત્તમાશ્રયત ઇતિ ન નામાન્તરં લભતે । યદુક્તમ્- પઞ્ચસ્કન્ધા ન સ્યુરિતિ । તદયુક્તમ્ । મમ [મતે] ચિત્તવિશેષા એવ વેદનાસંજ્ઞાદય ઇત્યુચ્યન્તે । [યથા] ભવતશ્ચૈતસિકાઃ પૃથક્ ત્રયઃ સ્કન્ધા ભવન્તિ । યદવાદીઃ ઉત્પત્તિર્ભિદ્યત ઇતિ । તદયુક્તમ્ । યદિ ચિત્તં ચૈતસિકાશ્ચ સહોત્પદ્યન્તે । કસ્માદુચ્યતે દ્વાભ્યાં ચિત્તમુત્પદ્યતે ત્રિભિશ્ચૈત્તા ઇતિ । યશ્ચિત્તમાત્રં બ્રવીતિ । તસ્યાયમેવ ન્યાયઃ । કસ્માત્ । સ હિ બ્રવીતિ- પૂર્વં વિજ્ઞાનસ્ય કાલઃ પશ્ચાત્સંજ્ઞાદીનામ્ ઇતિ । યદુક્તં સમ્પ્રયોગાલમ્બનાધ્વભિજ્ઞાનં ભિદ્યત ઇતિ । તત્ પૂર્વમેવ દૂષિતમ્ । સમ્પ્રયોગસ્યાભાવાત્ । યદબ્રવીઃ- જ્ઞાનપ્રતિશરણં ન ( સ્સ્સ્_161 ) વિજ્ઞાનપ્રતિશરણમિતિ । ચિત્તમેવ દ્વિધા વદામિ એકં જ્ઞાનમપરં વિજ્ઞાનમિતિ । અતો જ્ઞાનપ્રતિશરણં ચિત્ત[માશ્રયણીયં] ન વિજ્ઞાનપ્રતિશરણમ્ ।
યદાહ ભવાન્- ભગવાન્ સ્વયમાહ યે ચિત્તનિશ્રિતાસ્તે ચૈતસિકા ઇતિ । ચિત્તોત્પન્નો ધર્મશ્ચૈતસિક ઇત્યુચ્યતે । ચિત્તં ચિત્તાદુત્પન્નમિતિ ચૈતસિકમિત્યાખ્યાયતે । ભવાનાહ- ભગવાન્નાવોચન્ન સન્તિ ચૈતસિકા ઇતિ । કિન્તુ વદામિ ચિત્તવિશેષા એવ ચૈતસિકા ઇતિ । યસ્ય યુક્તિરસ્તિ [તસ્ય] અનુક્તાપ્યુક્તા ભવતિ । એવં [યસ્ય] યુક્તિર્નાસ્તિ । [તસ્ય] ઉક્તાપિ અનુક્તેવ । ન તેન હેતુર્વક્તવ્યઃ । વક્ષ્યામશ્ચ ચિત્તચૈતાસિકાઃ સંજ્ઞાર્થા ઇતિ ।

સઞ્ચિનોતીતિ ચિત્તમ્ । વેદનાદયો ઽપિ સઞ્ચયનસભાગત્વાત્ ચિત્તમેવ । ચિત્તઞ્ચ ચૈતસિકૈઃ સહ ચિત્તાદુત્પદ્યત ઇતિ ચૈતસિકમિત્યુચ્યતે । ચૈતસિકમાત્રમસ્તીતિ યો વદતિ સ વદેત્ ચૈતસિકધર્મા અર્થાખ્યા ઇતિ । ન વક્તવ્યમિદં વસ્તુતઃ । અતો ઽહેતુઃ । યદુક્તં ભવતા કારિત્રભેદાદિતિ । ચિત્તે વિતર્ક ઉદભૂદિતિ ચ । તદનેન પ્રત્યુક્તમ્ । કસ્માત્ । મમ ચિત્તવિશેષત્વાદેવ કારિત્રં ભિદ્યતે । ચિત્ત ઉત્પન્નં ચિત્તમેવ ચિત્તે વિતર્ક ઉદભૂદિત્યુચ્યતે । યદવાદીઃ સંક્લેશો વ્યવદાનઞ્ચ નિર્હેતુકં સ્યાદિતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । અસત્યપિ ચૈતસિકે ઽસ્તિ સંક્લેશવ્યવદાનમ્ । અનન્યલક્ષણત્વાચ્ચ ન સન્તિ ચૈતસિકાઃ । કસ્માત્ । ભવતશ્ચિત્તસમ્પ્રયુક્તત્વાત્ ચૈતસિકા ભવન્તિ । સમ્પ્રયોગશ્ચ નાસ્તીતિ પશ્ચાદ્વક્ષ્યતે । અતો ન સન્તિ ચિત્તાદન્યે ચૈતસિકાઃ ।
ન ચૈતસિકસત્તાવર્ગસ્ત્રિષષ્ઠિતમઃ ।
64 ચૈતસિકનાસ્તિતાપ્રદર્શનવર્ગઃ
યદવોચઃ- લક્ષણભેદાત્ સન્તિ ચૈતસિકા ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । વિજ્ઞાનસ્ય બુદ્ધેર્વા [અન્યેષાં] સર્વેષાં લક્ષણાદિષુ નાસ્તિ વિશેષઃ । યચ્ચિત્તં રૂપં વિજાનાતિ સૈવ બુદ્ધિરિત્યુચ્યતે, સંજ્ઞા ઇત્યાદ્યપિ । યથા લૌકિકા વદન્તિ યદ્ભવાન્ વિજાનાતીમં પુરુષમિતિ તત્ જ્ઞાનમેવ વેદના સંજ્ઞા ઇતિ જ્ઞેયમ્ । યદ્યેષાં ધર્માણાં પ્રતિનિયતં વૈલક્ષણ્યમસ્તિ । ( સ્સ્સ્_162 ) [તદ્] અભિધાતવ્યં સ્યાત્ । વસ્તુતસ્તુ નભિહિતમિત્યતો નાસ્તિ વૈલક્ષણ્યમ્ । યદુક્તં પ્રજ્ઞા વિમુચ્યત ઇતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । હેત્વભાવાત્ । ચિત્તવશાત્ સંક્લેશો ઽવિદ્યા ચાસ્તિ । અસ્મિન્ ચિત્તસ્કન્ધે સંક્લેશો ઽવિદ્યા ચ સર્વથા સંપ્રયુક્તા । યદુત અવિદ્યામલિના પ્રજ્ઞા સંક્લેશમલિનં ચિત્તમિતિ । તન્નિર્હેતુકમ્ । એવમવિદ્યાવિસંયોગાત્પ્રજ્ઞા વિમુચ્યતે । સંક્લેશવિસંયોગાચ્ચિત્તં વિમુચ્યતે ઇત્યપિ નિર્હેતુકમ્ । અપિ ચેદં સૂત્રં નેયાર્થકમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- ત્રિવિધાસ્ત્રવેભ્યશ્ચિત્તં વિમુચ્યત ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે અવિદ્યાતો ઽપિ ચિત્તમેવ વિમુચ્યત ઇતિ । યદુચ્યતે સંક્લેશેભ્યશ્ચિત્તવિમુક્તિર્વિહાનમ્ । અવિદ્યાતઃ પ્રજ્ઞાવિમુક્તિઃ પ્રહાણમિતિ । યદિ ચ સંક્લેશેભ્યશ્ચિત્તં વિમુચ્યતે અવિદ્યાતઃ પ્રજ્ઞા વિમુચ્યત ઇતિ । વ્યાપાદિભ્યઃ કિં વિમુચ્યત ઇતિ પ્રતિવક્તવ્યમ્ । અતશ્ચિત્તં વિના ન કિઞ્ચિદ્વિમુચ્યત ઇતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । અતશ્ચિત્તમાત્રમસ્તિ ।
યદાહ ભવાન્ ચિત્તસ્ય પ્રાધાન્યાચ્ચિત્તમાત્રમુક્તમિતિ । ચિત્તસ્ય કઃ પ્રધાનભાવો યન્નાસ્તિ પ્રજ્ઞાદીનામ્ । યદુક્તં લૌકિકા ભૂયસા ચિત્તમેવ વિજાનન્તિ । અતશ્ચિત્તમાત્રમુક્તમિતિ । લૌકિકા ભૂયસા સુખં દુઃખમપિ વિજાનન્તીતિ વેદનાદયો ઽ[પિ] વક્તવ્યાઃ । યદવાદીઃ- અન્યાર્થવચનં સૂત્રમિતિ । કસ્માચ્ચૈતસિકાનનુક્ત્વા ચિત્તમાત્રં વક્તિ । યદવાદીઃ- એકધર્મં પ્રજહીથ [ઇત્યાદિ] । વચનસ્યાસ્ય કારણમસ્તિ । ભગવાન્ સત્ત્વાનાં ક્લેશતારતમ્યવશાત્સદા વિષાદાક્રાન્તચિત્તઃ સન્ વદતિ અયમેકો ધર્મ ઇતિ । અસ્ય પ્રહાણાદન્યે ઽપિ સ્વયં પ્રહીયન્તે । ઇતિ । અતો ઽહેતુઃ । યદવોચઃ- યદુક્તં નામલક્ષણં તદેવ ચૈતસિકમિતિ । તત્ ભવતઃ સ્વસંજ્ઞાનુસ્મરણવિકલ્પ[માત્રમ્] । નેમમર્થં સૂત્રં પ્રતિપાદયતિ । યદિ સ્વસંજ્ઞાનુસ્મરણવિકલ્પં કરોષિ । કિં નાત્થ નામલક્ષણેન ચિત્તસ્યાલમ્બનમુક્તમિતિ । [યસ્ય તુ] ન્યાયઃ સમ્ભવતિ । યદુક્તં સ્પર્શો વેદનાદિચૈતસિકાનાં હેતૂક્રિયત ઇતિ । વચનમિદં બહુધા દુષ્ટમ્ । ધર્માણાં સસમ્પ્રયોગત્વે ઽપિ સ્પર્શ એવ વેદનાદીનાં હેતુઃ ન વેદનાદયઃ સ્પર્શસ્ય । ઇતીદૃશા દોષાઃ સન્તિ । અતો જ્ઞાયતે ચિત્તમાત્રમસ્તિ । ન પૃથક્ ચૈતસિકા ઇતિ ॥
ચૈતસિકનાસ્તિતાવર્ગશ્ચતુષ્ષષ્ટિતમઃ ।
65 સમ્પ્રયોગનાસ્તિતાવર્ગઃ
નાસ્તિ સમ્પ્રયોગઃ । કસ્માત્ । ચૈતસિકધર્માણામભાવાત્ કેન ચિત્તં સમ્પ્રયુજ્યતે । વેદનાદિલક્ષણાનાં નૈકકાલ્યં શક્યતે । ન ચ કાર્યકારણયોર્યૌગપદ્યમસ્તિ । વિજ્ઞાનં સંજ્ઞાદીનાં હેતુઃ । નૈષાં ધર્માણામૈકકાલ્યં યૌગપદ્યં વાસ્તિ । અતો નાસ્તિ સમ્પ્રયોગઃ ગમ્ભીરે પ્રતીત્યસમુત્પાદ[સૂત્રે]ભગવાનાહ- અસ્યોત્પાદાદિદમુત્પદ્યત ઇતિ । યથા ચ બીજાઙ્કુરકાણ્ડનાલપત્રપુષ્પાદીનિ હેતુફલાભ્યાં ક્રમિકાનિ દૃષ્ટાનિ । અતો ભવવિજ્ઞાદીન્યપિ ક્રમિકાણ્યુત્પદ્યેરન્ । યદ્ભવાન્ મન્યતે કામાદયઃ ક્લેશા રૂપસ્ય સહ[ભૂ]હેતવઃ સહજાઃ સ્યુરિતિ । તદયુક્તમ્ । ન હિ રૂપં પ્રત્યેતિ । અનાલમ્બનત્વાત્ । ચિત્તચૈતસિકાનામાલમ્બનમસ્તિ પ્રતીતિશ્ચાસ્તિ । અતસ્તે નૈકસ્મિન્ કાલે સ્યુઃ સહભુવઃ । બહુપ્રતીત્યભાવાત્ । એકકાયશ્ચૈકસત્ત્વ ઇત્યાખ્યાયતે । એકપ્રતીતેઃ । યદ્યેકસ્મિન્ ક્ષણે બહવશ્ચૈતસિકાઃ સ્યુઃ । તદા બહ્વ્યઃ પ્રતીતયઃ સ્યુઃ । બહુપ્રતીતિસત્ત્વાત્ બહુપુરુષાત્મકઃ સ્યાત્ । સ તુ ન સમ્ભવતિ । અતો નૈકસ્મિન્ ક્ષણે વેદનાદયો ભવન્તિ ।
કસ્માત્પુનઃ ષડ્વિજ્ઞાનાનિ નૈકકાલમુત્પદ્યન્તે । (પૃ) વિજ્ઞાનાનિ ક્રમિકમાલમ્બનમપેક્ષ્ય ભવન્તિ । અતો નૈકકાલિકાનિ । (ઉ) કસ્ય પ્રતિબન્ધાદેકં ક્રમિકમાલમ્બનં ન ક્રમશઃ ષડ્વિજ્ઞાનાન્યુત્પાદયતિ । જ્ઞાતવ્યં પૂર્વં હેતુઃ પશ્ચાત્કાર્યમિતિ ક્રમશ ઉત્પાદહેતુરિતિ । સૂત્રે ચોક્તમ્- ચક્ષુષા રૂપં દૃષ્ટ્વા ન નિમિત્તગ્રાહી ભવતીતિ । યન્નિમિત્તોદ્ગ્રહણં તદેવ સંજ્ઞાકર્મ । અતો ભગવાન્ વિજ્ઞાનકર્માનૂદ્ય સંજ્ઞાકર્મ પ્રતિષેધતિ । અતો જ્ઞાતવ્યં કસ્યચિદ્વિજ્ઞાનમસ્તિ ન સંજ્ઞેતિ । યો નિમિત્તં ગૃહ્ણાતિ સ દૃષ્ટ્વા ગૃહ્ણાતિ ન દર્શનકાલે । અતો જ્ઞાયતે વિજ્ઞાનાદીનિ ક્રમિકાનીતિ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- ચક્ષુષા રૂપં દૃષ્ટ્વાનુપ્રહૃષ્ટચેતનો ભવતિ ઇતિ । અત્રાપિ પૂર્વં વિજ્ઞાનકર્મોક્તં પશ્ચાદ્વેદનાદીનિ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- દૃષ્ટિર્દર્શનમિતિ । અતો જ્ઞાયતે ન સર્વં ચિત્તં વેદનાદિસમન્વિતમિતિ । પઞ્ચવિજ્ઞાનાનાં લક્ષણેન ચેદં સ્પષ્ટં ભવતિ । કસ્માત્ । યશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞેયે પ્રિયાપ્રિયનિમિત્તં સામ્યનિમિત્તઞ્ચ ન ગૃહ્ણાતિ । તસ્ય ( સ્સ્સ્_164 ) નાસ્તિ સંજ્ઞા નાપિ દૌર્મનસ્યં વા । વિકલ્પાભાવાત્ । કેચિદાહુઃ તસ્યાપિ કામાદયઃ ક્લેશા ન સન્તીતિ । અતો જ્ઞાયતે નાસ્તિ વિતર્ક ઇતિ । પર્યેષકાનન્તરભાવી વિતર્ક ઇત્યુચ્યતે । તચ્ચ પશ્ચાદ્વક્ષ્યતે । અતો જ્ઞાયતે પઞ્ચવિજ્ઞાનામપિ વિતર્કો નાસ્તીતિ । કિઞ્ચ ભવતઃ પઞ્ચ વિજ્ઞાનાનિ ન વિકલ્પકાનિ । તત્ર કથં વિતર્કવિચારાભ્યાં ભાવ્યમ્ । ચેતનાવિકલ્પઃ પૂર્વર્ભૌદારિકઃ સન્ પઞ્ચાત્સૂક્ષ્મો ભવતીત્યતો વિતર્કવિચારૌસ્તઃ । યદિ પઞ્ચવિજ્ઞાનેષુ વિતર્કવિચારૌ સ્તઃ । તદ્યથા વદસિ મયિ તવ જ્ઞાપનાય પ્રથમત એવાભ્યૂહાધીનો વિતર્ક ઉત્પદ્યત ઇતિ । તદા વિતર્કકાલઃ । અસત્યાં વિજ્ઞાપનેચ્છાયાં કથમસ્તિ વિતર્કઃ ।

કેચિદાહુઃ- પઞ્ચવિજ્ઞાનેષુ સંજ્ઞાસ્તિ વિતર્ક ઇતિ । સ ચ વિતર્કઃ સંજ્ઞામુપાદાયોત્પદ્યતે । કથઞ્ચ સંજ્ઞાકાલે વિતર્કો ભવતિ । અતો ઽભ્યુપેયં પઞ્ચ વિજ્ઞાનાનિ અસંજ્ઞાનિ અવિતર્કાનિ અવિચારાણીતિ । કસ્માત્ । ન હિ પઞ્ચવિજ્ઞાનેષુ સ્ત્રી પુરુષ ઇતિ વિકલ્પો ઽસ્તિ । નાપિ વેદનાદિવિકલ્પઃ । કેન તત્ર વિકલ્પ્યતે । પઞ્ચવિજ્ઞાનાનાં નિર્વિકલ્પકત્વાત્ તદનન્તરં મનોવિજ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ યુષ્માભિરુક્તમ્ । યદિ પઞ્ચવિજ્ઞાનેષુ ( સ્સ્સ્_165 ) વિકલ્પો ઽસ્તિ । કિમનન્તરોત્પદ્યમાનેન મનોવિજ્ઞાનેન । વિતર્કવિચારૌ ચ નૈકસ્મિન્ ક્ષણે સ્યાતામ્ । ઔદારકસૂક્ષ્મયોર્વિરોધાત્ । ઘણ્ટાભિઘાતવત્ । આદ્યશબ્દો વિતર્ક [કલ્પઃ] । અન્ત્યશબ્દો વિચાર [કલ્પઃ] । સ દાર્ષ્ટાન્તિકો ઽપ્યેવમ્ । યદિ પઞ્ચવિજ્ઞાનેષુ વિતર્કવિચારૌ સ્તઃ । તયોઃ કર્મ વક્તવ્યમ્ । ન વક્તું વસ્તુતઃ સમ્ભવતિ । [અતો] જ્ઞાતવ્યં ચિત્તચૈતસિકાઃ ક્રમિકા ઇતિ । અવિદ્યા પ્રજ્ઞા ચ વિરુદ્ધે ન યુગપત્સ્યાતામ્ । કથમેકસ્મિન્ ક્ષણે જ્ઞાનમજ્ઞાનઞ્ચ ભવેત્ । નહ્યેકસ્મિન્ ચિત્તે સંશયસ્ય પ્રસઙ્ગો ઽસ્તિ । કસ્માત્ । સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ નૈકસ્મિન્ ચિત્તે સમુદાચરતિ । ચિત્તવ્યાપારસ્યેદૃશસામર્થ્યાભાવાત્ ।
કશ્ચિદાહ- ચૈતસિકે સ્મરણમતીતાધ્વસઞ્ચરણમ્ ઇતિ । પ્રત્યુત્પન્નાલમ્બનં ચિત્તં કથં [તથા] ભવિષ્યતિ । અયં પુરુષો મમ જ્ઞાતો મામુપકૃતવાનિતિ યત્ સ્મરણમ્, સ્મૃત્વા ચ પ્રીતિજનનમ્ તત કથમેકસ્મિન્ ચિત્તે સ્યાત્ । ઇચ્છાનિચ્છા ચ કથમેકસ્મિન્ ચિત્તે ભવેત્ । યથોક્તં સૂત્રે- યો ભિક્ષવ આત્મધર્માભિરતઃ, તસ્ય ધર્મો વર્ધતે । યો ઽનભિરતઃ તસ્ય ધર્મો હીયત ઇતિ । તત્ કથમેકસ્મિન્ ચિત્તે ભવિષ્યતિ । યદ્યેકસ્મિન્ ચિત્તે ચૈતસિકો ઽસ્તિ । તદા ધર્મો વ્યામોહઃ સ્યાત્ । કસ્માત્ । એકસ્મિન્નેવ હિ ચિત્તે ઽસ્તિ જ્ઞાનમજ્ઞાનં સંશયો નિશ્ચયઃ શ્રદ્ધાશ્રદ્ધા વીર્યં કૌસીદ્યમિત્યેવમાદ્યા દોષાઃ । સર્વે ચ ચૈતસિકા એકસ્મિન ચિત્તે પરિનિષ્ઠિતાઃ સ્યુઃ । કસ્ય પ્રતિબન્ધાત્ સુખં દુખં રાગો દ્વેષ ઇત્યાદયો ન ભવન્ત્યેકસ્મિન્ ચિત્તે । યદ્યાહ ભવાન્ સુખદુઃખાદયો વિરોધાન્નૈકસ્મિન્ ચિત્તે વર્તન્ત ઇતિ । જ્ઞાનાજ્ઞાનાદયો ઽપિ મિથો વિરોધાન્નૈકસ્મિન્ ચિત્તે વર્તેરન્ । અતો નાસ્તિ સમ્પ્રયોગઃ ।
સપ્તસમ્બોધ્યઙ્ગસૂત્રે ચ ભગવતા ચૈતસિકધર્માણાં ક્રમિકત્વમુક્તમ્ । "યો ભિક્ષુશ્ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ચરતિ ચ સ્મૃતિસમ્બોધ્યઙ્ગં ભાવયતિ । સ્મૃતૌ ચિત્તં ધર્માન્ પ્રવિચિનોતિ । ધર્માણાં પ્રવિચયાદ્વિર્યમારભતે । વીર્યબલાત્કુશલધર્માન્ સઞ્ચિનોતિ । ચિત્તસ્ય વિમલા પ્રીતિર્ભવતિ । પ્રીત્યા ચિત્તં પ્રશ્રભ્યતિ । પ્રશ્રબ્ધ્યા ચિત્તં પરિગૃહ્ણાતિ । ચિત્તપરિગ્રહાત્સમાદધાતિ । સમાહિતત્વાત્ રાગદૌર્મનસ્યાભ્યામુપેક્ષતે । ઉપેક્ષાયાં પ્રજાનાતિ" ઇતિ ચૈતસિકાઃ ક્રમિકા ભવન્તિ । અષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગસૂત્રે ઽપિ ક્રમ ઉક્તઃ । યઃ સમ્યક્ દૃષ્ટિં ( સ્સ્સ્_166 ) લભતે । સ સમ્યક્ દૃષ્ટ્યા સમ્યક્ સઙ્કલ્પમુત્પાદયતિ । યાવત્સમ્યક્ સમાધિમ્ । અનુક્રમસૂત્રે ચ ભગવાનાહાનન્દમ્ । શીલધરઃ પુરુષો ન કૌકૃત્યભાવાય ચિત્તં પ્રણિદધાતિ । શીલધરસ્ય પુરુષસ્ય ચિત્તધર્મઃ કૌકૃત્યવિરતિઃ । કૌકૃત્યવિહીનો ન તુષ્ટિલાભાય ચિત્તં પ્રણિદધીત । કૌકૃત્યવિહીનસ્ય ચિત્તસ્ય ધર્મસ્તુષ્ટિઃ સ્યાત્ । તુષ્ટસ્ય ચિત્તં પ્રીણાતિ । પ્રીતમનસઃ કાયઃ પ્રશ્રભ્યતિ । કાયપ્રશ્રબ્ધૌ સુખં વેદયતે । સુખવેદનાયાં ચિત્તં સમાદધાતિ । ચિત્તસમાધાને તત્ત્વં પ્રજાનાતિ । તત્ત્વવિન્નિર્વિદ્યતે । નિર્વિણ્ણો વિમુચ્યતે । ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે ચૈતસિકાઃ ક્રમિકા ઇતિ । અષ્ટમહાપુરુષવિતર્કે ઽપિ ક્રમ ઉક્તઃ । યો ભિક્ષુરલ્પેચ્છો વિહરતિ સ સન્તુષ્ટો ભવતિ । સન્તુષ્ટઃ પ્રવિવિક્તો ભવતિ । પ્રવિવિક્તો વીર્યમારભતે । વીર્યમારભમાણઃ સમ્યક્સ્મૃતો ભવતિ । સમ્યક્સ્મૃતઃ સમાહિતો ભવતિ । સમાહિતઃ પ્રજ્ઞાવાન્ નિષ્પ્રપઞ્ચો ભવતિ । ઇતિ । સપ્તવિશુદ્ધાવપિ ક્રમ ઉક્તઃ । શીલવિશુદ્ધિર્યાવદેવ ચિત્તવિશુદ્ધ્યર્થા । ચિત્તવિશુદ્ધિર્યાવદેવ દૃષ્ટિવિશુદ્ધ્યર્થા । દૃષ્ટિવિશુદ્ધિર્યાવદેવ કાંક્ષાવિતરણવિશુદ્ધ્યર્થા । કાંક્ષાવિતરણવિશુદ્ધિર્યાવદેવ માર્ગામાર્ગજ્ઞાનદર્શનવિશુદ્ધ્યર્થા । માર્ગામાર્ગજ્ઞાનદર્શનવિશુદ્ધિર્યાવદેવ પ્રતિપદાજ્ઞાનદર્શનવિશુદ્ધયર્થા । પ્રતિપદાજ્ઞાનદર્શનવિશુદ્ધિર્યાવદેવ પ્રતિપદાપ્રહાણજ્ઞાનદર્શનવિશુદ્ધયર્થા ઇતિ । નિદાનસૂત્રે ઽપિ ક્રમ ઉક્તઃ । ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપઞ્ચ મોહભાગીયાવિલા સ્મૃતિર્ભવતિ । તત્ર મોહો ઽવિદ્યૈવ । મૂઢસ્ય યા પ્રાર્થના સા તૃષ્ણા । તૃષ્ણાર્તસ્ય યદભિસંસ્કરણં તત્કર્મ । ઇત્યેવમાદિ । મહાનિદાનસૂત્રે ઽપિ ક્રમ ઉચ્યતે । તૃષ્ણાશિરસ્કા નવ ધર્મા [ઉક્તાઃ] । તૃષ્ણાં પ્રતીત્ય પર્યેષણા । પર્યેષણાં પ્રતીત્ય લાભઃ । લાભં પ્રતીત્ય વિનિશ્ચયઃ । વિનિશ્ચયં પ્રતીત્ય છન્દરાગઃ । છન્દરાગં પ્રતીત્ય અધ્યવસાનમ્ । અધ્યવસાનં પ્રતીત્ય પરિગ્રહઃ । પરિગ્રહં પ્રતીત્ય માત્સર્યમ્ । માત્સર્યં પ્રતીત્ય આરક્ષા । આરક્ષાં પ્રતીત્ય દણ્ડાદાનશસ્રાદાનકલહવિગ્રહવિવાદાઃ સર્વે દુઃખોપાયાસાદયઃ સમ્ભવન્તિ । ઇતિ । સ્રોત આપન્નધર્મે ઽપિ ક્રમ ઉક્તઃ । સત્પુરુષં ( સ્સ્સ્_167 ) સેવમાનઃ સદ્ધર્મં શૃણોતિ । સદ્ધર્મં શૃણ્વન્ સમ્યક્સ્મૃતિમુત્પાદયતિ । સમ્યક્સ્મૃતિપ્રત્યયાં માર્ગપ્રતિપત્તિમભ્યસ્યતિ । ઇતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપઞ્ચ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । ત્રયાણાં સન્નિપાતઃ સ્પર્શ ઇતિ । ચિત્તચૈત્તા એકકાલિકા ઇતિ વદતસ્ત્રયાણાં સન્નિપાતો નાસ્તિ । એકૈકશ ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ વદતસ્તુ અસ્તિ ત્રયાણાં સન્નિપાતઃ । ઇત્યાદિકારણૈ ર્નાસ્તિ સમ્પ્રયોગઃ ।
સમ્પ્રયોગનાસ્તિતાવર્ગઃ પઞ્ચષષ્ટિતમઃ ।
66 સમ્પ્રયોગાસ્તિતાવર્ગઃ
(પૃ) અસ્તિ સમ્પ્રયોગઃ । કસ્માત્ યઃ પશ્યતિ સ વેદયત અયમાત્મેતિ । વિજ્ઞાનચિત્તં તમાશ્રયતે । તેન સમ્પ્રયુક્તત્વાત્ । તથા સંજ્ઞાસ્કન્ધાદયો ઽપિ । યદિ નાસ્તિ સમ્પ્રયોગઃ કિમધીનો ઽયં સ્યાત્ । પુરુષસૂત્ર ઉક્તમ્- ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપઞ્ચ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । ત્રયાણાં સન્નિપાતઃ સ્પર્શઃ । તત્સહજા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાદય ઇતિ । અસ્મિન્ મતે વિવિધં નામાસ્તિ યદુત સત્ત્વો દેવો મનુષ્યઃ સ્ત્રી પુરુષો મહાનલ્પ ઇતિ । એવમાદીનિ નામાનિ સર્વાણિ સ્કન્ધાન્ પ્રતીત્ય ભવન્તિ । યદિ ચિત્તચૈતસિકાઃ ક્રમિકાઃ તદા સ્કન્ધદ્વયં પ્રતીત્ય પુરુષો ભવેત્ ન સ્કન્ધપઞ્ચકમ્ । કસ્માત્ । નાતીતાનાગતસ્કન્ધાન્ પ્રતિ પુરુષઃ સમ્ભવતિ । ભવાનાહ- પ્રત્યુત્પન્ને ન સન્તિ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ ઇતિ । કથમુચ્યેત પઞ્ચસ્કન્ધાન્ પ્રતીત્ય દેવમનુષ્યાદયો ભવન્તીતિ । ઉચ્યતે તુ સર્વસ્કન્ધાન્ પ્રતીત્ય ન સ્કન્ધદ્વયમાત્રમ્ । અતઃ પઞ્ચસ્કન્ધાન્ પ્રતીત્ય સત્ત્વ ઇત્યાખ્યા ।

અસ્તિ ચ સૂત્રે સમ્પ્રયોગો યદુતેન્દ્રિયજ્ઞાનસમ્પ્રયુક્તા શ્રદ્ધા ઇતિ । અપિ ચોક્તં સૂત્રે- સ્પર્શો વેદનાસંજ્ઞાવિતર્કૈઃ સહજ ઇતિ । અપિ ચોક્તં- પઞ્ચાઙ્ગિકં પ્રથમધ્યાનમિતિ । આહ ચ- વેદનાદયો વિજ્ઞાનસ્થિતય ઇતિ । યદિ વિજ્ઞાનસમ્પ્રયુક્તમ્ । ( સ્સ્સ્_168 ) કથં વિજ્ઞાનસ્થિતિષુ વેદનાદિષુ સ્થિતમિદં નિશ્રયતે તિષ્ઠતીતિ । કસ્માત્ । નહ્યુચ્યતે વિજ્ઞાનમેવ વિજ્ઞાનસ્થિતિરિતિ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- ચૈતસિકધર્માશ્ચિત્તજાશ્ચિત્તનિશ્રિતા ઇતિ । આહ ચ- સત્ત્વાનાં ચિત્તં દીર્ઘરાત્રં રાગદ્વેષાદિસંક્લિષ્ટમિતિ । યદિ સમ્પ્રયોગો નાસ્તિ । કિં સંક્લેશયતિ ચિત્તમ્ । ચૈતસિકાશ્ચ પ્રકૃતિતો દન્ધા અન્યોન્યાશ્રયમવલમ્બન્તે નડકલાપવત્ । અપિ ચોક્તં સૂત્રે- યસ્મિન્ સમયે ચિત્તમુદ્ધતં ભવતિ । અકાલસ્ત્રયાણાં બોધ્યઙ્ગાનામ્ યદુત ધર્મપ્રવિચયબોધ્યઙ્ગસ્ય વીર્યબોધ્યઙ્ગસ્ય પ્રીતિબોધ્યઙ્ગસ્ય । [તત્કસ્ય હેતોઃ ।] ઉદ્ધતં ચિત્તં દુરુપશમં ભવતિ । [યસ્મિન્ સમયે ચિત્તમુદ્ધતં ભવતિ] કાલસ્ત્રયાણાં બોધ્યઙ્ગાનાં ભાવનાયૈ યદુત પ્રશ્રબ્ધિસમ્બોધ્યઙ્ગસ્ય સમાધિસમ્બોધ્યઙ્ગસ્ય ઉપેક્ષાસમ્બોધ્યઙ્ગસ્ય । [તત્કસ્ય હેતોઃ ઉદ્ધતં ચિત્તમેભિર્ધર્મૈઃ] સૂપશમં ભવતિ । યસ્મિન્ સમયે ચિત્તં લીનં ભવતિ । અકાલ[સ્તસ્મિન્ સમયે] ત્રયાણાં સમ્બોધ્યઙ્ગાનાં યદુત પ્રશ્રબ્ધિસમ્બોધ્યઙ્ગસ્ય સમાધિસમ્બોધ્યઙ્ગસ્ય ઉપેક્ષાસમ્બોધ્યઙ્ગસ્ય । [તત્કસ્ય હેતોઃ । લીનં ચિત્તં તદેભિર્ધર્મૈ]ર્દુસ્સમુત્થાપ્યં ભવતિ । [યસ્મિન્ સમયે ચિત્તં લીનં ભવતિ ।] કાલ[સ્તસ્મિન્ સમયે] ત્રયાણાં સમ્બોધ્યઙ્ગાનાં યદુત ધર્મપ્રવિચયસમ્બોધ્યઙ્ગસ્ય વીર્યસંમ્બોધ્યઙ્ગસ્ય પ્રીતિસમ્બોધ્યઙ્ગસ્ય । [તત્કસ્ય હેતોઃ । લીનં ચિત્તં તદેભિર્ધર્મૈઃ] સુસમુદ્ધાપ્યં ભવતિ । ઇતિ । આભિધર્મિકા આહુઃ- એકકાલં ભાવનાનુયોગમનુયુક્તસ્ય બોધિ[પક્ષિકા] ધર્મા ન વિયુજ્યન્ત ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે ઽસ્તિ સમ્પ્રયોગ ઇતિ ॥

સમ્પ્રયોગાસ્તિતાવર્ગઃ ષટ્ષષ્ઠિતમઃ ।
67 નાસ્તિસમ્પ્રયોગવર્ગઃ
યદુક્તં ભવતા- યઃ પશ્યતિ સ વેદયતે સ આત્મેતિ । તદયુક્તમ્ । પૃથગ્જના મૂઢા મૃષાદૃષ્ટિમિમામુત્પાદયન્તિ । ન વિભજન્તિ વેદનેયમિદં વિજ્ઞાનં નિશ્રયત ઇતિ । યદિ તે વિભજન્તિ પ્રવેશયેયુરપિ શૂન્યતામ્ । તે ચિત્તસન્તતિં દૃષ્ટ્વા અવિભજન્તો વ્યવહારમાત્રાસઙ્ગાત્તથા ( સ્સ્સ્_169 ) વદન્તિ । મૂઢાનાં વ્યવહારો ન શ્રદ્ધેયઃ । યદવોચઃ- સર્વાન્ સ્કન્ધાન્ પ્રતીત્ય પુરુષો ભવતીતિ । તત્ર પઞ્ચસ્કન્ધાનાં સન્તતિં પ્રતીત્ય પુરુષ ઇત્યતઃ સર્વેષાં સ્કન્ધાનાં વચનમ્ । યથા લોકે વદન્તિ- સુખી દુઃખી અદુઃખાસુખીતિ । નૈકસ્મિન્ કાલે સમ્ભવન્તિ તિસ્રો વેદનાઃ । તથા સ્કન્ધા અપિ । યબ્દ્રવીષિ- ઇન્દ્રિયજ્ઞાનસમ્પ્રયુક્તા શ્રદ્ધા ઇતિ । સૂત્રે ચોક્તમ્- અન્યૈઃ સમ્પ્રયુક્તમિતિ । યથોચ્યતે- દ્વૌ ભિક્ષાવેકત્ર સમ્પ્રયુક્તૌ । ઇતિ । આહુશ્ચ દ્વેષસમ્પ્રયુક્તં દુઃખમ્ । સ્નેહવિયુક્તં દુઃખમિતિ । ભવતાં [મતે] રૂપં વિપ્રયુક્તમપિ સંવૃત્ત્યા સમ્પ્રયુક્તમિત્યુચ્યતે । જ્ઞાનશ્રદ્ધે અપ્યેવમ્ । શ્રદ્ધા યા અનિત્યતાદિ શ્રદ્દધતે । જ્ઞાનઞ્ચ યથાપ્રતીતિ જ્ઞાનમ્ । ઉભયમેકં સાધયતીતિ સમ્પ્રયુક્તમિત્યુચ્યતે । યદ્ભવાનાહ- સ્પર્શાદ્વેદનાદયઃ સહજા ઇતિ । તદયુક્તમ્ । લોકે હિ કિઞ્ચિદ્વસ્તુ અલ્પવિરુદ્ધમપિ સહચરમિત્યુચ્યતે । યથા વદન્તિ શિષ્યેણ સહ ચરતીતિ । યથા ચ વદન્તિ રાજા માન્થાતા સ્મૃતિમાત્રેણ સ્વર્ગમારુરોહેતિ । તન્નૈવ યુજ્યતે । પૃથગ્જનાનાં વિજ્ઞાનસ્યાલમ્બનક્રિયાયાં ચત્વારો ધર્માઃ ક્રમિકા ભવન્તિ- વિજ્ઞાનાનન્તરજા સંજ્ઞા, સંજ્ઞાનન્તરજા વેદના, વેદનાનન્તરજા ચેતના, ચેતના[નન્તરજાઃ] સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યાદયઃ । તત ઉત્પદ્યન્તે રાગદ્વેષમોહાઃ । અત ઉચ્યતે સહૈવોત્પદ્યન્ત ઇતિ ।
યદુક્તં ભવતા- પઞ્ચાઙ્ગિકં પ્રથમં ધ્યાનમિતિ । અસ્યાં ધ્યાનભૂમૌ સન્તિ તાનિ પઞ્ચાઙ્ગાનિ । નત્વૈકકાલિકાનિ । યથા કામધાતૌ તિસ્રો વેદનાઃ । કસ્માત્ । પૂર્વોક્ત ધર્માણામેવ પશ્ચાદ્ભૂમિઃ કથ્યતે । વિતર્કવિચારૌ ચ ન સંપ્રયુક્તાવિતિ પૂર્વમેવ પ્રત્યુક્તમ્ । યદવોચઃ- વિજ્ઞાનસ્થિતય ઇતિ । તત્સૂત્ર ઉક્તા વિજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યય[રૂપા] સ્થિતિઃ ન નિશ્રયરૂપા । કેનેદં જ્ઞાયતે । તસ્મિન્નેવ હિ સૂત્ર ઉક્તમ્- વિજ્ઞાનં રૂપં પ્રતીત્ય સ્નેહપ્રમોદાભ્યાં તિષ્ઠતિ । ઇતિ । યદ્યુપ્યુક્તં ભવતા- યદિ વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનં પ્રતીત્ય તિષ્ઠતિ । તદા પઞ્ચ વિજ્ઞાનાનિ સ્થિતયઃ સ્યુરિતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । વિજ્ઞપ્તિકાલે કિઞ્ચિદ્વિજાનાતિ । વિજ્ઞાતસ્ય ચિત્તે વેદનાદય ઉત્પદ્યન્તે । તત્ર તૃષ્ણોદ્ભવતિ ઉદ્ભૂતતૃષ્ણાપ્રત્યયં વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનસ્થિતિ રિત્યુચ્યતે । અતો નોચ્યતે વિજ્ઞાનમેવ વિજ્ઞાનસ્થિતિરિતિ । સપ્તવિજ્ઞાનસ્થિતિસૂત્રમિદં ( સ્સ્સ્_170 ) ચિન્ત્યમ્ । માસ્તુ યથારુતગ્રહણમિતિ । શ્રદ્ધયોઘં તરતિ ઇતિ યથા વદન્તિ । તદપરિનિવષ્ઠિતં ચનમ્ । વસ્તુતસ્તુ પ્રજ્ઞયોઘં તરતિ । ઇદમપિ તથા સ્યાત્ ।
યદુક્તં ભવતા- ચૈત્તાશ્ચિત્તાનિશ્રિતા ઇતિ । તદયુક્ત્મ । પૂર્વં હિ ચિત્તં વિજાનાતિ । અથ સંજ્ઞાદયો ભવન્તિ । ઉક્તં હિ સૂત્રે- વેદનાદયશ્ચિત્તનિશ્રિતા ઇતિ । ન કુડ્યા શ્રિતચિત્રવદિમે ચૈતસિકાશ્ચિત્તનિશ્રિતા ઇત્યુચ્યન્તે । યદવોચઃ- ચૈતસિકા અન્યોન્યનિશ્રિતા નડકલાપવદિતિ । તદન્યસૂત્રવિરુદ્ધમ્ ॥ યદિ સમં પ્રયોગઃ, કસ્માત્ ચૈતસિકાશ્ચિત્તનિશ્રિતાઃ । ન તુ ચિત્તં ચૈતસિકનિશ્રિતમ્ । યદિ બ્રવીષિ ચિત્તં પૂર્વમુત્પદ્યતે તન્મહિમ્ના ચૈતસિકાનામાશ્રય ઇતિ । તદા સિધ્યેદસ્મદર્થઃ । નહિ ચિત્ત ઉત્પદ્યમાને ચૈતસિકધર્માઃ સન્તિ । યદ્બ્રવીષિ ચિત્તં ક્લેશસંક્લિષ્ટમિત્યતો જ્ઞાયતે ઽસ્મિ સમ્પ્રયોગ ઇતિ । નેયં માર્ગનીતિઃ । યદિ ચિત્તં પ્રાક્ પરિશુદ્ધં રાગાદિભિરાગન્તુકૈર્દૂષિતમ્ । તદા સ એવ પરિશુદ્ધધર્મા દૂષ્યો ભવતીતિ ધર્મલક્ષણં બાધ્યેત ।
યથા ચ પૂર્વમુક્તમ્- ચિત્તં પ્રકૃતિપરિશુદ્ધમાગન્તુકમલૈરપક્લિષ્ટમિતિ । તદિદં પ્રતિવક્તવ્યમ્ । યદિ ચિત્તં પ્રકૃતિપરિશુદ્ધમ્ । રાગાદિભિઃ કિં ક્રિયતે । યથોક્તમ્- ચિત્ત- સંક્લેશાત્ સત્ત્વાઃ સક્લિશ્યન્તિ । ચિત્તવ્યવદાનાત્સત્ત્વા વિશુધ્યન્તિ ઇતિ । તથા ચ સત્ત્વા અપિ સમ્પ્રયુક્તાઃ સ્યુઃ । યદિ સત્ત્વા અપિ સમ્પ્રયુક્તાઃ સ્યુઃ । યદિ સત્ત્વા અસમ્પ્રયોજ્યાઃ । રાગાદયો ઽપિ અસમ્પ્રયોજ્યાઃ સ્યુઃ । સન્તત્યા ધાવતિ ચિત્તે સંક્લિષ્ટાદિચિત્તમુત્પદ્યતે । સન્તાનાનાં દૂષણમેવ સંક્લિષ્ટચિત્તમિત્યુચ્યતે । યદુચ્યતે સંક્લેશાચ્ચિત્તં વિમુચ્યત ઇતિ । તત્ ચિત્તસન્તતૌ યદ્વિશુદ્ધચિત્તમુત્પદ્યતે । તદ્વિમુક્તમિત્યુચ્યતે । ઇદમેવ યુક્તમ્ । યથાભ્રતુષારાદયશ્ચન્દ્રસૂર્યાભ્યામસમ્પ્રયુક્તા અપિ પિધાનં કુર્વન્તીતિ [પ્રવાદઃ] । તથા રાગાદયો ઽપિ ચિત્તેનાસમ્પ્રયુક્તા અપિ સંક્લેશયન્તીતિ [વદન્તિ] । ધૂમાભ્રમિહિકાદયશ્ચન્દ્રસૂર્યૌ પિદધતીતિ પિધાનં કથ્યતે । તથા રાગાદયો ઽપિ વિશુદ્ધચિત્તમાવૃણ્વન્તીતિ આવરણં ભવતિ ।
(પૃ) અભ્રતુષારૌ ચન્દ્રસૂર્યૌ ચૈકકાલિકૌ । સંક્લેશચિત્તે તુ નૈવમ્ । અતો નાયં દૃષ્ટાન્તઃ । (ઉ) આવરણસામ્યાદયં સિદ્ધ ઇત્યતો ઽનવદ્યમ્ । સંક્લેશો ઽયં ચિત્તસન્તાનં સંક્લેશયતીતિ સંક્લેશ ઇત્યુચ્યતે । ચૈતસિકાશ્ચિત્તજાશ્ચિત્તનિશ્રિતા ઇતિ યત્ ભવતો વચનં તત્પૂર્વમેવ પ્રત્યુક્તમ્ । યદવોચઃ- ચિત્તચૈતસિકાઃ પ્રકૃતિદન્ધા ઇતિ । તત્પ્રતિક્ષણવિનાશિત્વાત્ ( સ્સ્સ્_171 ) દન્ધ ઇત્યુચ્યતે । ન તુ સાહાય્યાય મિથ આલમ્બને સમુદાચરન્તીતિ । યે પરસ્પરસહકારિણઃ તે કઞ્ચિત્કાલં તિષ્ઠેયુઃ । ન તુ વસ્તુતો દૃશ્યતે પરસ્પરસહકારિતાબલમ્ । [અતઃ]કિં સમ્પ્રયોગેણ ।
ભવતો યબ્દોધ્યઙ્ગકાલવચનમ્ । તત્ ત્રીણિ બોધ્યઙ્ગાનિ યથાકાલં ભાવયેદિત્યુક્તમ્ । નત્વેકસ્મિન્નેવ ક્ષણે । યથાહ શારિપુત્રઃ સપ્તસમ્બોધ્યઙ્ગેષુ અહં સ્વતન્ત્રવિહારી । યસ્મિન્ ચિત્તમુદ્ધતં ભવતિ । તસ્મિન્ સમયે પ્રશ્રબ્ધ્યાદીનિ ત્રીણિ બોધ્યઙ્ગાનિ ભાવયામીતિ । ભગવાનપિ સમ્બોધ્યઙ્ગાનામનુક્રમમબોચત્ । યદાહ ભવાન્- ઐકકાલિકી સમ્બોધ્યઙ્ગાનાં ભાવનેતિ । તદયુક્તમ્ । યદ્યૈકકાલિકી, સપ્તત્રિંશબ્દોધિપક્ષિકાણાં ભાવના । તદેકકાલં ભાવયેત્ દ્વે શ્રદ્ધે પઞ્ચસ્મૃત્યાદીન્ । યન્મન્યસે યથાપ્રાપ્તિસ્થાનં [કિઞ્ચિત્] ભાવયતીતિ । સ એવા[ન્યસ્ય] ભાવનાવિયોગઃ । દ્વયો ધ્યાનાદિવદન્યલબ્ધવશાત્તુ અવિયોગ ઉચ્યતે । યત્ સપ્તત્રિંશબ્દોધિપક્ષિકાણામેકકાલં ભાવનેતિ । ન સ માર્ગનયઃ । કસ્માત્ । નહ્યેકદા બહવો ધર્મા ભાવયિતું શક્યન્તે ।
નાસ્તિ સમ્પ્રયોગવર્ગઃ સપ્તષષ્ટિતમઃ ।
68 ચિત્તબહુત્વવર્ગઃ

(પૃ) આજ્ઞાતં ન સન્તિ પૃથક્ ચૈતસિકાઃ નાસ્તિ ચ સમ્પ્રયોગ ઇતિ । તચ્ચિત્તમિદાનીં કિમેકમ્ ઉત બહુ । કેચિદ્વદન્તિ- એકમેવ ચિત્તમુત્પત્તિવશાદ્બહુ ઇતિ । (ઉ) ચિત્તં બહુ । કસ્માત્ । વિજ્ઞાનમેવ ચિત્તમિત્યુચ્યતે । રૂપવિજ્ઞાનમન્યત્ ગન્ધાદિવિજ્ઞાનઞ્ચાન્યત્ । અતો બહૂનિ ચિત્તાનિ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમાલોકાકાશાદિપ્રત્યયાનપેક્ષ્ય અન્યદેવોત્પદ્યતે । ન તથા શ્રોત્રવિજ્ઞાનમ્ । ત્રયાણાં વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનવિષયાણાં પ્રાપ્ત્યોત્પદ્યતે । મનોવિજ્ઞાનન્તુ બહુપ્રત્યયેભ્ય ઉત્પદ્યતે । અતો જ્ઞાયતે નૈકમિતિ । યદ્વિજ્ઞાનં નિત્યમિત્યેવં લક્ષણં વિષયં વિજાનાતિ । તત્ કથં વિષયાન્તરં વિજાનીયાત્ । યદિ બહૂનિ ચિત્તાન્યુત્પદ્યન્તે । ( સ્સ્સ્_172 ) તદા જ્ઞાતું શક્નુવન્તિ । યથા જ્ઞાનં સમ્યક્ મિથ્યા ચાન્યત્ । જ્ઞાનઞ્ચ નિશ્ચિતં સન્દિગ્ધં, કુશલમકુશલમવ્યાકૃતં વા સર્વમન્યદેવ । કુશલે ચ ધ્યાનસમાધિવિમુક્તયઃ ચત્વાર્યપ્રમાણાનિ ઋદ્ધયભિજ્ઞાદયો ઽન્યે [ધર્માઃ] । અકુશલે ચ રાગદ્વેષમોહાદયો ઽન્યે । અવ્યાકૃતે ચાતીતાનાગતાદયો ઽન્યે । કિઞ્ચિદ્વિજ્ઞાનં કાયિકવાચિકકર્મસમુત્થાપકમ્ । કિઞ્ચિચ્ચેર્યાપથસમુત્થાપકમ્ । સંયોગતો વિયોગતો વા હેતુસમનન્તરાલમ્બનાધિપતીનાં પ્રત્યેકં વિશેષાચ્ચિત્તાનિ ભિદ્યન્તે । વિશુદ્ધાવિશુદ્ધાદિવેદનાનાં વિશેષાચ્ચ ચિત્તં ભિદ્યતે । કારિત્રવિશેષાચ્ચ ચિત્તં ભિદ્યતે । વિશુદ્ધમવિશુદ્ધઞ્ચ ચિત્તં પ્રકૃતિતઃ પ્રત્યેકં ભિદ્યતે । યચ્ચિત્તં પ્રકૃતિતઃ પરિશુદ્ધં ન તત્સંક્લિષ્ટમ્ । યથા સૂર્યરશ્મિઃ પ્રકૃતિતો વિશુદ્ધા ન કદાચિદ્દૂષ્યા ભવતિ । યત્ પ્રકૃતિતો ઽવિશુદ્ધં ન તત્ વિશોધયિતું શક્યતે । યથા રોમ પ્રકૃતિતઃ કૃષ્ણં નાવદાતં કર્તુમર્હતિ । દાનાદૌ વસ્તુતો વિશુદ્ધં ચિત્તમસ્તિ । હિંસાદૌ ચાવિશુદ્ધં ચિત્તમ્ । અતો નૈકં ભવેત્ । સુખદુઃખાદિવેદનાનાં વિભાગવશાચ્ચ ચિત્તમપિ નૈકમ્ । યથોચ્યતે ભિક્ષુર્વિજ્ઞાનમુપભુઙ્ક્તે કેષાં વિજ્ઞાનં યદુત સુખદુઃખાદુઃખાસુખાનાં વિજ્ઞાનમ્ । યદિ ચિત્તમેકમ્, એકમેવ વિજ્ઞાનં સર્વવિષયાન્ ગૃહ્ણીયાત્ । બહુચિત્તવાદિનસ્તુ યથેન્દ્રિયં વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । અતો ન સર્વવિષયાન્ ગૃહ્ણીયાત્ । યદિ ચિત્તમેકમ્ । કસ્ય પ્રતિબન્ધાન્ન સર્વવિષયાન્ ગૃહ્ણાતિ । અતો જ્ઞાયતે ચિત્તં બહુ ઇતિ ।
ગ્રાહ્યભેદાદ્ગ્રાહકમપિ ભિદ્યતે । યથા કશ્ચિત્કદાચિત્સ્વચિત્તં વેદયતે । કથં સ્વં રૂપમાત્માનં વેદયતે । યથા ચક્ષુર્નાત્માનં પશ્યતિ । અસિર્નાત્માનં છિનત્તિ । અઙ્ગુલિર્નાત્માનં સ્પૃશતિ । અતશ્ચિત્તં નૈકમ્ । યથા મર્કટોપસૂત્ર ઉક્તમ્- યથા મર્કટઃ [અરણ્ય ઉપવને ચરમાણઃ] શાખાં ગૃહ્ણાતિ । તા મુક્ત્વાન્યાં ગૃહ્ણાતિ । એવમેવ ચિત્તં [રાત્ર્યા દિવસસ્ય ચ] અત્યયેન અન્યદેવોત્પદ્યત અન્યન્નિરુધ્યતે । ઇતિ । યદિ ચિત્તમેકમ્ । ષડ્વિજ્ઞાનકાયા ઇતિ વચનં પ્રણષ્ટં સ્યાત્ । સૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્- કાયઃ કદાચિદ્દશવર્ષાણ્યપિ તિષ્ઠતે । યત્ ચિત્ત- [મિત્યુચ્યતે તત્ રાત્ર્યાશ્ચ દિવસસ્ય] અત્યયેન અન્યદેવોત્પદ્યતે ઽન્યન્નિરુધ્યત ઇતિ । આહ ચ- ચિત્તમનિત્યસ્થાયીતિ ભવિતવ્યમ્ । તચ્ચિત્તં સન્તત્યા વર્તતે । ન પ્રતિક્ષણં છિદ્યતે । યથા ચૈકં કર્મ [કૃતં] ન પુનરાદેયં ભવતિ । એવં વિજ્ઞાનમપિ નાલમ્બને ( સ્સ્સ્_173 ) સાદરં વર્તતે । તૃણાગ્નિર્નેન્ધને સઙ્ક્રામતિ । તથા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ન શ્રોત્રં પ્રાપ્નોતિ । અતો ચિત્તં બહુ ઇતિ ॥
ચિત્તબહુત્વવર્ગઃ અષ્ટષષ્ટિતમઃ ।
69 ચિત્તૈકત્વવર્ગઃ
કશ્ચિચ્ચોદયતિ- ચિત્તમેકમ્ । કસ્માત્ । યથોક્તં સૂત્રે- ચિત્તમિદં દીર્ઘરાત્રં કામાદિભિરુપક્લિષ્ટમિતિ । યદિ ચિત્તં નાના, ન સદોપક્લિષ્ટં સ્યાત્ । રત્નહારસૂત્ર ઉક્તમ્- યશ્ચિત્તં સદા શ્રદ્ધયા શીલેન ત્યાગેન શ્રુતેન પ્રજ્ઞયા ચ ભાવયતિ સ મૃતો દેવેષૂત્પદ્યતે ઇતિ । ધ્યાનસૂત્રે ચોક્તમ્- પ્રથમધ્યાનલાભી ચિત્તસ્ય પરિદમનાય પ્રથમધ્યાનાદ્વિતીયધ્યાનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । ઇતિ । ચિત્તવર્ગે ચોક્તમ્-
મત્સ્યો યથા સ્થલે ક્ષિપ્ત [ઓકમોકત ઉદ્ધૃતઃ] ।
પરિસ્પન્દતીદં ચિત્તં મારધેયં પ્રહાપયેત્ ॥ ઇતિ ।
અતો જ્ઞાયતે ચિત્તમેકં ચઞ્ચલમિતસ્તતો ધાવતીતિ । સંયુક્તપિટકે ચ ભિક્ષુરાહ-
મર્કટઃ પઞ્ચદ્વારાયાં કુટિકાયાં પસક્કિય ।
દ્વારેણાનુપરીયાતિ ઘટયંશ્ચ મુહુર્મુહુઃ ।
તિષ્ઠ મર્કટ મા [ધાવી]ર્ન હિ તે તત્ યથા પુરા ।
નિગૃહીતો ઽસિ પ્રજ્ઞયા નેતો દૂરં [ગમિષ્યસી]તિ ॥
અતો જ્ઞાયતે- ચિત્તમેકં પઞ્ચેન્દ્રિયદ્વારેષુ કાયકુટિકાયાં પરિભ્રમતિ । સૈવ તત્પ્રકૃતિઃ । અત આહ "મા [ધાવી]ર્ન હિ તે તત્ યથાપુરા" । ઇતિ । આહ ચ-
ચિત્તમેતત્સર્વકાલં યથા દિનકરપ્રભા ।
પ્રજ્ઞાવાન્ દમયત્યેવ યથા હસ્તિનમઙ્કુશમ્ ॥ ઇતિ ।
અતો જ્ઞાયતે ચિત્તમેકમેવાલમ્બનેષ્વટતીતિ । કિઞ્ચાત્માભાવાચ્ચિત્તમેવ કર્મકૃત્સ્યાત્ । એકમેવ હિ ચિત્તં કર્માણ્યભિનિર્વૃત્ત્ય પુનર્વિપાકં વેદયતે । ચિત્તં મ્રિયતે ચિત્તમુત્પદ્યતે ચિત્તં બધ્યતે ચિત્તં મુચ્યતે । પૂર્વાનુભૂતં ચિત્તં સ્મરતિ । અતો જ્ઞાયતે ચિત્તમેકમિતિ । ચિત્તમેકં સત્ સઞ્ચિનોતિ [વાસનામ્] । ક્ષણિકસ્ય ચિત્તસ્ય નાસ્તિ સઞ્ચયબલમ્ । ભગવતઃ શાસને નાસ્ત્યાત્મા । ચિત્તમેકં સત્ સત્ત્વલક્ષણં ભવતિ । યસ્ય ચિત્તં બહુ । ન તસ્ય સત્ત્બલક્ષણં ભવતિ । દક્ષિણેન ચક્ષુષા દૃષ્ટ્વા વામેન વિજાનાતિ । નહ્યન્યત્ પશ્યતિ અન્યદ્વિજાનાતિ । અતો જ્ઞાયતે । ચિત્તમેકમાત્મના પશ્યતિ આત્મના વિજાનાતિ ઇતિ ।
ચિત્તૈકત્વવર્ગ એકોનસપ્તતિતમઃ ।
70 ન ચિત્તબહુત્વવર્ગઃ
યદ્યપ્યુક્તં ભવતા- રૂપાદીનાં વિજ્ઞાનમન્યદિતિ । ન યુક્તમિદમ્ । કસ્માત્ । યદેકં ચિત્તં તદેવ રૂપશબ્દાદિગ્રહણરૂપાણિ નાનાકર્માણિ કરોતિ । યથૈકઃ પુરુષઃ પઞ્ચછિદ્રકે ગૃહે સ્થિતઃ તત્ર તત્ર ગતાન્ વિષયાન્ ગૃહ્ણાતિ । તદેવ ચિત્તં ચક્ષુષિ લગ્નમાલોકદિપ્રત્યયમપેક્ષ્ય રૂપં પશ્યતિ । યથા સ એવ પુરુષ અન્યત્ર સહાયમપેક્ષ્ય [અપરં] કાર્યં કરોતિ । તસ્યૈવ ચિત્તસ્ય વિજ્ઞેયં વિભક્તં ભવતિ । યથા સ એવ પૂર્વં જ્ઞાની સન્ પશ્ચાદજ્ઞાની ભવતિ । એવં મિથ્યાજ્ઞાનં પુનઃ સમ્યક્ જ્ઞાનં ભવતિ । યથા સ એવ પુરુષઃ પૂર્વં વિશુદ્ધઃ પશ્ચાદવિશુદ્ધો ભવતિ । એવં યત્ સન્દિગ્ધં જ્ઞાનં તદેવ નિશ્ચિતં જ્ઞાનં ભવતિ । યથા સ એવ પુરુષઃ પૂર્વં સંશયિતઃ પુનર્નિશ્ચિતો ભવતિ । યદકુશલં ચિત્તં તદેવ પુનઃ કુશલમવ્યાકૃતઞ્ચ ભવતિ । યથા સ એવ પુરુષઃ કદાચિત્કુશલં સ્મરતિ । કદાચિદકુશલં કદાચિદવ્યાકૃતઞ્ચ સ્મરતિ । ( સ્સ્સ્_175 ) તદેવ ચિત્તમતીતાનાગામીર્યાપથપ્રભેદઞ્ચ કરોતિ । યથા સ એવ પુરુષો ઽતીતાનાગતાદૌ નાનેર્યાપથાન્ કરોતિ । એવં વિશુદ્ધં ચિત્તમેવાવિશુદ્ધં ભવતિ । અવિશુદ્ધમેવ વિશુદ્ધં ભવતિ । યથા સ એવ પુરુષઃ પૂર્વં પ્રસન્નઃ પશ્ચાદપ્રસન્નો ભવતિ । તદેવ ચિત્તં સુખસમ્પ્રયુક્તં પશ્ચાદ્દુઃખસમ્પ્રયુક્તં ભવતિ । યથા સ એવ પુરુષઃ પૂર્વમન્યં સુખયતિ પશ્ચાત્પુનર્દુઃખયતિ । અત ઉચ્યતે ચિત્તમેકં બહુકર્મણે પ્રભવતીતિ ।

યદવાદીઃ- એકમેવ વિજ્ઞાનં ન ષડ્વિવષયાન્ ગૃહ્ણાતીતિ । નૈકં ચિત્તમિતિ । તદયુક્તમ્ । મમ તુ ઇન્દ્રિયપ્રવિભાગાદ્વિજ્ઞાનં પ્રવિભજ્યતે । યત્ વિજ્ઞાનં ચક્ષુષિ લગ્નં તત્ રૂપમાત્રં ગૃહ્ણાતિ । નાન્યવિષયાન્ । અન્યદપ્યેવમ્ । યદવોચઃ- ગ્રાહ્યભેદાદ્ગ્રાહકભેદ ઇતિ । તદયુક્તમ્ । ચિત્તધર્મતા યદાત્માનં વિજાનાતીતિ । યથા પ્રદીપ આત્માનં પ્રકાશયતિ અન્યાનપિ પ્રકાશયતિ । યથા ગણક આત્માનં ગણયતિ અન્યાનપિ ગણયતિ । એવમેકમેવ ચિત્તમાત્માનં વિજાનાતિ અન્યાનપિ વિજાનાતિ । ભવતોક્તો મર્કટદૃષ્ટાન્તો ઽયુક્તઃ । યથા મર્કટઃ શાખાં ગૃહ્ણાતિ તાં મુત્ત્કાપરાં ગૃહ્ણાતિ । તથા ચિત્તમપિ એકમાલમ્બનં ગૃહ્ણાતિ । તદુત્સૃજ્યાપરં ગૃહ્ણાતિ । અતો ઽન્યદુક્તમેવ [યત્] સ્વયમેવ કર્માભિનિર્વર્તયતિ, સ્વયમેવ પુનર્વિપાકં વેદયતે ઇતિ સંક્ષિપ્ય પ્રત્યવોચમ્ । કસ્માત્ । યદિ ચિત્તમન્યત્, તદા અન્યત્કરોતિ, અન્યદ્વેદયતે અન્યન્મૃન્મ્રિયતે અન્યજ્જાયત ઇત્યાદયો દોષાઃ સ્યુઃ । અતો જ્ઞાયતે ચિત્તમેકમિતિ ॥
ન ચિત્તબહુત્વવર્ગઃ સપ્તતિતમઃ ।
71 ન ચિત્તૈકત્વવર્ગઃ
અત્રોચ્યતે । યદબ્રવીઃ- ચિત્તમેકં કામાદિના ચિરમુપક્લિષ્ટમ્ ઇતિ । તદયુક્તમ્ ।
સન્તન્યમાનચિત્તસ્યૈકં લક્ષણં દૃશ્યતે । યથા વદન્તિ સન્ધ્યાવાત્ એવ પ્રભાતવાતઃ । અદ્યતનનદ્યેવ પૂર્વનદી । [અદ્ય] રાજસભાપ્રદીપ એવ હ્યસ્તનપ્રદીપ ઇતિ । યથા દન્તઃ પુનર્જાત ઇત્યુચ્યતે । વસ્તુતસ્તુ પૂર્વદન્તો ન પુર્નજાતઃ । લક્ષણસામ્યેન જાતઃ પુનર્જાત ( સ્સ્સ્_176 ) ઇત્યુચ્યતે । એવં ચિત્તમન્યદપિ સન્તત્યા ચિત્તમેકમિત્યુચ્યતે । યદવોચઃ- [પૂર્વાનુભૂતં ચિત્તં] સ્મરતીતિ । પુરુષઃ કદાચિદાત્મનૈવ પૂર્વચિત્તં સ્મરતિ । યત્ પૂર્વચિત્તં તદિદાનીમાગતમિતિ કિં સ્મૃતેન । તેનૈવ ચિત્તેન તદેવ સ્મર્યત ઇતિ કથં ભવિષ્યતિ । નહ્યસ્તિ સ્વાત્મવેદકં જ્ઞાનમેકમ્ । અતો નૈકં ચિત્તમ્ ।
યબ્દ્રવીષિ- [ચિત્તં] સઞ્ચિનોતીતિ । યદિ ચિત્તં નિત્યમેકમ્ । કઃ સઞ્ચયેનોપકારઃ । યદિ ચિત્તં બહુ । તદા અધરમધ્યોત્તમક્રમસન્તત્યોત્પદ્યમાનત્વાદસ્તિ સઞ્ચયઃ । ભવતોક્તં ચિત્તં સત્ત્વલક્ષણમિતિ । યદિ ચિત્તમેકમ્ । તદેવ નિત્યં ભવેત્ । યન્નિત્યમ્ । સ એવાત્મા સ્યાત્ । કસ્માત્ । ઇદાનીં કુર્વન્ પશ્ચાત્કરિષ્યન્ નિત્ય એકો ઽવિકારીત્યત આત્મા ભવતિ । ચિત્તવિશેષલક્ષણાનભિજ્ઞસ્ય ચિત્તમેકં ભવતિ । પ્રવાહવચ્ચિત્તં સન્તન્યમાનમેકમિતિ વદન્તિ । યથા તૈમિરિકઃ કેશકલાપમેકં પશ્યતિ । તદ્વિવેચકસ્તુ તદ્ભેદં વિજાનાતિ । યસ્તુ પ્રજ્ઞાવાન્ સ ચિત્તભેદં વિજાનાતિ । કસ્માત્ । બ્રહ્માદયો વ્યામોહગતા એવં મન્યન્તે કાયો ઽયમનિત્યઃ ચિત્તં વિજ્ઞાનન્તુ નિત્યમ્ ઇતિ । યદિ બ્રહ્માદીનામેવ વ્યામોહઃ । કઃ પુનર્વાદો ઽન્યેષાં નિત્યેષ્વાસક્તાનામ્ । અતઃ કુશલચેતનાપ્રત્યયસામગ્રીસમુત્પન્નો ધર્મો નિત્યઃ સ્યાત્ । તદ્વિપરીતસ્તુ ક્ષયી ।
યદુક્તં ભવતા- દક્ષિણેન દૃષ્ટ્વા વામેન વિજાનીયાદિતિ । તત્ જ્ઞાનબલાદન્યત્પશ્યતિ અન્યદ્વિજાનાતિ । યથાયં પુરુષો ગ્રન્થં રચયતિ । અન્યઃ પુરુષો વિજાનાતિ । અનાગતમજાતમસદ્ભૂતઞ્ચાર્યજ્ઞાનબલેન વિજાનાતિ । અતીતં વસ્તુ અસદપિ સ્મૃત્વા વિજાનન્તિ અનાગતમસદપિ [આર્ય]જ્ઞાનબલાદ્વિજાનન્તિ । ઇદં પશ્ચાત્ સવિસ્તરં વક્ષ્યતે ॥
ન ચિત્તૈકત્વવર્ગ એકસપ્તતિતમઃ ।
72 ચિત્તબહુત્વપ્રદર્શનવર્ગઃ
યદવોચઃ- ચિત્તમેકં બહુકર્મણે પ્રભવતીતિ । તદયુક્તમ । કસ્માત્ । સમ્યક્ પ્રત્યાયકાત્મકં હિ ચિત્તમ્, રૂપપ્રત્યાયનં શબ્દપ્રત્યાયનાદન્યત્ । કથં ચિત્તમેકં ભવતિ । યથા ઘટં ધત્તે હસ્તકર્મ । ન તદેવ કર્માન્યદ્વસ્તુ ધત્તે । તથા યેન ચિત્તેન રૂપં ગૃહ્યતે । ( સ્સ્સ્_177 ) ન તેનૈવ શબ્દઃ શ્રૂયતે । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમિદઞ્ચ ચક્ષુરાશ્રયીકૃત્ય રૂપમાલમ્બનીકૃત્ય ભવતિ । તદુભયમનિત્યં ક્ષણિકમ્ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં કથમક્ષણિકમ્ । યથા વિના વૃક્ષં ન ચ્છાયાન્વાસ્તે । એવં ચક્ષૂરૂપયોઃ ક્ષણિકત્વાત્ તદાશ્રિત્યોત્પન્નં વિજ્ઞાનમપિ ક્ષણિકમ્ । ક્ષણિકધર્મસ્ય નાસ્તિ ગમનશક્તિઃ । મનોવર્ગે ચ પૂર્વં બહુધા પ્રત્યુક્તમેવ । અતો ન મનો ગચ્છતીતિ ।
યદવાદિઃ- વિજ્ઞાનં ચક્ષુષિ લગ્નં સત્ આલોકમપેક્ષ્ય પશ્યતિ । યથા સ એવ પુરુષઃ પશ્યતિ શૃણોતિ ઇત્યાદિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । શાસ્ત્રે ઽસ્મિન્ ધર્મણાં વસ્તુતત્ત્વમન્વિષ્યતે । પુરુષઃ પ્રજ્ઞપ્તિસન્ ન દૃષ્ટાન્તો ભવિતુમર્હતિ । પુરુષલક્ષણઞ્ચાન્વેષ્ટવ્યમ્ । પઞ્ચસ્કન્ધાઃ પુરુષાત્મકા ઇતિ વદામઃ । સંશયજ્ઞાનાદીનિ નિશ્ચયજ્ઞાનાદિભ્યો ઽન્યાનિ ન સંશયજ્ઞાનાદીન્યેવ નિશ્ચયજ્ઞાનાદીનિ ઇત્યપિ વદામઃ । તથા સર્વં [વક્તવ્યમ્] ।

યદવોચઃ- ઇન્દ્રિયપ્રવિભાગાદ્વિજ્ઞાનં પ્રવિભજ્યત ઇતિ । તદયુક્તમ્ । ઇન્દ્રિયં વિજ્ઞાનજનનસ્ય હેતુપ્રત્યયઃ । યદિ વિજ્ઞાનમેકમ્ । ઇન્દ્રિયં કિં કરોતિ । [યત્] પ્રદીપં દૃષ્ટાન્તત્વેન કલ્પયસિ । નાયં દૃષ્ટાન્તો યુક્તઃ । યથા અપ્રકાશિતસ્ય પ્રકાશનં કરોતિ પ્રદીપઃ । ન પ્રદીપસ્વરૂપં પ્રકાશયતિ । અતો નાત્માનં પ્રકાશયતિ । પ્રદીપેનાન્ધકારે વિનષ્ટે [વિષયેષુ] ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । તદુત્પન્નં સત્ પ્રદીપમપિ પશ્યતિ । ઘટાદિ દ્રવ્યમપિ [પશ્યતિ] ગણકસ્તુ આત્મરૂપમપિ જાનાતિ પરરૂપમપિ જાનાતિ । તદુચ્યતે લક્ષણજ્ઞાનમ્ ।
યદવોચઃ કર્માદિ । તત્ કર્માદિદૂષણે પ્રત્યુક્તમ્ । અતો નાસ્તિ સ દોષઃ । યદિ ચિત્તમેકં નિત્યમ્ । તદાસ્તિ કર્મ નાસ્તિ વિપાકઃ । કસ્માત્ । સાક્ષાચ્ચિત્તં તદાશ્રિત ઞ્ચ કર્મ ભવતિ । યદિ ચિત્તમેકમ્ । કઃ કર્મવિપાકઃ । તથા બન્ધમોક્ષાદિરપિ યદવાદીઃ- અન્યત્ કરોતિ અન્યદ્વેદયત ઇતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । સ્કન્ધાનાં સન્તાનો નૈકો નાન્યઃ । અન્તદ્વયપાતાપત્તેઃ । સંવૃતિસંજ્ઞયા કર્માદીનાં વચનં ન તુ પરમાર્થતઃ । અતઃ સ્કન્ધસન્તાને સો ઽયમ્ ઇત્યાદિસંજ્ઞાવ્યવહાર ઇત્યનવદ્યમ્ । અતો જ્ઞાયતે ચિત્તં બહ્વિતિ ॥
ચિત્તબહુત્વપ્રદર્શનવર્ગો દ્વિસપ્તતિતમઃ ।
73 કિઞ્ચિત્કાલસ્થાયિવિજ્ઞાનવર્ગઃ
(પૃ) ચિત્તં બહ્વિતિ નિરૂપિતમ્ । ઇદાનીં તાનિ ચિત્તાનિ કિં ક્ષણિકાનિ । ઉત કિઞ્ચિત્કાલસ્થાયીનિ । કેચિદાહુઃ- કિઞ્ચિત્કાલસ્થાયીનીતિ । કસ્માત્ । રૂપાદીનાં પ્રત્યાયનાત્ । યત્ ક્ષણિકં ન તત્ પ્રત્યાયયેત્ । અતો નાસ્થાયિ ભવતિ । યદિ ક્ષણિકં [ચિત્તં] તદા રૂપાદીનિ ન કદાપિ પ્રતીયેરન્ । કસ્માત્ । યથા વિદ્યુત્પ્રભા કિઞ્ચિત્સ્થાયિન્યપિ ન પુનઃ સુજ્ઞેયા ભવતિ । કઃ પુનર્વાદઃ । ક્ષણિકં પ્રત્યાયયતીતિ । વસ્તુતસ્તુ પ્રત્યાયયતિ । અતો જ્ઞાયતે વિજ્ઞાનાનિ ન ક્ષણિકાનીતિ । ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપઞ્ચ ચક્ષુર્વિજ્ઞાન[મુત્પદ્યતે] ઇત્યનયોરભેદે વિજ્ઞાનમપ્યભિન્નમ્ । ચિત્તઞ્ચ યુગપદેવ નીલાદીનિ રૂપાણિ ગૃહ્ણાતિ । અતો જ્ઞાયતે ઽક્ષણિકમિતિ ।
યન્મન્યસે- સન્તાનતો ઽધ્યવસ્યતીતિ । તદપિ ન યુક્તમ્ । યદ્યૈકૈકં ચિત્તં નાધ્યવસ્યતિ । સન્તાનો ઽપિ નાધ્યવસ્યેત્ । યથૈકસ્મિન્નન્ધે રૂપમપશ્યતિ બહવો ઽપિ ન પશ્યેયુઃ । યદિ બ્રવીષિ- યથૈકસ્તન્તુર્ન હસ્તિનં પ્રતિરુન્ધે । બહવસ્તુ સઞ્ચિતાઃ પ્રભવન્તિ । તથૈકં ચિત્તં નાધ્યવસ્યતિ । તત્સન્તાનસ્તુ અધ્યવસ્યતિ । ઇતિ । ઇદમપ્યયુક્તમ્ । એકૈકસ્મિન્ તન્તૌ પ્રત્યેકમસ્તિ કિઞ્ચિદ્વલમ્ ઇતિ તત્સમવાયઃ પ્રભવતિ । ચિત્તસ્યૈકસ્મિન્ ક્ષણે નાસ્તિ કિઞ્ચિત્પ્રત્યાયકબલમ્ । તસ્માત્સન્તાનો ઽપિ ન પ્રત્યાયયેત્ । વસ્તુતસ્તુ પ્રત્યાયયતિ । અતો જ્ઞાયતે ઽક્ષણિકમિતિ । યદિ ચિત્તં ક્ષણિકમિતિ । અતીતાનાગતાદિકર્માણિ નિષ્પ્રયોજનાનિ સ્યુઃ । કિઞ્ચિત્કાલસ્થાયિ તુ સપ્રયોજનાનિ કરોતિ । અતો જ્ઞાયતે ઽક્ષણિકમિતિ । અનિત્યમપિ કિઞ્ચિત્કાલમવશ્યં તિષ્ઠતિ ॥
કિઞ્ચિત્કાલસ્થાયિવિજ્ઞાનવર્ગસ્ત્રિસપ્તતિતમઃ ।
74 અસ્થાયિવિજ્ઞાનવર્ગઃ
અત્ર પ્રતિબ્રૂમઃ । યદુક્તં ભવતા- ચિત્તં પ્રત્યાયકમિત્યતો ઽક્ષણિકમિતિ । તદયુક્તમ્ । ચિત્તગતનિમિત્તાનાં બલાત્ [ચિત્તં] પ્રત્યાયયતિ । ન સ્થાયિબલાત્ । તથા નો ચેત્ શબ્દકર્મણો ન સ્યાત્પ્રત્યાયનમ્ । કસ્માત્ । પ્રત્યક્ષં પશ્યામઃ ખલ્વિદં ક્ષણિકમથ ચ પ્રત્યાયકમિતિ । અતો જ્ઞાયતે ન સ્થાયિત્વાત્પ્રત્યાયતીતિ । સમ્યક્ પ્રત્યયાત્મકં હિ ચિત્તમ્ । યન્નીલં પ્રત્યાયયતિ । ન તદેવ પીતં પ્રત્યાયયતિ । તસ્માન્નીલપ્રત્યાયકં કિઞ્ચિત્કાલસ્થાય્યપિ ન પીતં પ્રત્યાયયતિ । નીલપ્રત્યાયનકાલો ઽન્યઃ । અનીલપ્રત્યાયનકાલશ્ચાન્યઃ । નૈકો ધર્મો દ્વયોઃ કાલયોઃ સ્યાત્ । ધર્મઃ કાલસમન્વિતઃ । કાલશ્ચ ધર્મસમન્વિતઃ । ગ્રહો દ્વિવિધઃ અધ્યવસાયાત્મકઃ અનધ્યવસાયત્મક ઇતિ । યદિ વિજ્ઞાનમક્ષણિકમ્ । સર્વં ગ્રાહ્યં સાકલ્યેનાધ્યવસ્યેત્ । મમ તુ બહુવિજ્ઞાનસન્તાનવશાદુત્પન્નો ગ્રહો ઽધ્યવસ્યતિ । અલ્પસન્તાને તુ નાધ્યવસ્યતિ । વિજ્ઞાનઞ્ચ વિષયં ગૃહ્ણાતિ મન્દં વા ક્ષિપ્રં વા ઇતિ ચિત્તસ્ય નાસ્તિ નિયમઃ ।
યદુક્તં ભવતા- આશ્રયાલમ્બનયોર્નાસ્તિ ભેદ ઇતિ । ક્ષણિકત્વાત્ રૂપમાશ્રયાલમ્બનમપિ ભિન્નમેવેત્યર્થઃ સાધિતઃ । યદવાદીઃ- યુગપદ્ ગૃહ્ણાતીતિ । વિજ્ઞાનં સર્વકાયાવયવગ્રાહકમિત્યતો યુગપગ્દ્રહ ઇત્યુચ્યતે । અતો નાસ્ત્યેકં વિજ્ઞાનં સર્વગ્રાહકમ્ । કસ્માત્ । અપરિનિષ્પન્નગ્રહમેવ ચિત્તમનુનિરુધ્યતે । [અતઃ] કેન લભ્યતે સર્વગ્રાહકં ચિત્તમસ્તીતિ । યદ્બ્રવીષિ- કર્મક્રિયા નિષ્પ્રયોજનેતિ । તદયુક્તમ્ । યથા પ્રદીપઃ ક્ષણિકો ઽપિ પ્રકાશનોપયોગી । વાયુગતકર્માણિ ક્ષણવિનાશીન્યપિ પદાર્થાન્ કમ્પયન્તિ । તથા ( સ્સ્સ્_180 ) વિજ્ઞાનમપિ । યથા પ્રદીપાદયઃ ક્ષણિકા અપિ [પદાર્થ]ગ્રહણસમર્થા ભવન્તિ । તથા વિજ્ઞાનં ક્ષણિકમપિ [વિષય]ગ્રહણસમર્થં ભવતિ ।
અથ ચિત્તમનોવિજ્ઞાનાનિ ક્ષણિકાનિ । કસ્માત્ । નીલાદીરૂપસઙ્ઘાતઃ પુરોવર્તી સન્ વિજ્ઞાનમાશૂત્પાદયતિ । અતો ઽસ્થાયીતિ જ્ઞાયતે । પુરુષસ્ય કદાચિચ્ચિત્તં ભવતિ યદહમેકકાલં સર્વાનલમ્બનાન્ ગૃહ્ણામીતિ । અતો વિજ્ઞાનમસ્થાયિ । યદિ વિજ્ઞાનં કિઞ્ચિત્કાલં તિષ્ઠતિ । તદા પુરુષસ્ય ન તદ્ભાન્તિચિત્તમુત્પદ્યેત । કસ્માત્ । બીજસન્તાનવત્ કિઞ્ચિત્કાલાવસ્થાયિત્વાત્ । ન તત્ર પુરુષસ્ય ભ્રાન્તિચિત્તમુત્પદ્યતે । યદઙ્કુરકાણ્ડાદીન્યૈકાલિકાનીતિ । અતો વિજ્ઞાનં ક્ષણિકમિતિ જ્ઞાયતે । યો ઘટં પશ્યતિ તસ્યૈવ ઘટસ્મૃતિર્ભવતિ । દર્શનાનન્તરં સ્મૃતિર્ભવતીત્યતઃ ક્ષણિકમ્ । યો વદતિ વિજ્ઞાનમક્ષણિકમિતિ । તસ્યૈકમેવ જ્ઞાનં સમ્યઙ્ મિથ્યા ચ સમ્ભવેત્ । અયં પુરુષ ઇતિ ગ્રહ એવ અયં ન પુરુષ ઇતિ ગ્રહ ઇતિ યથા દર્શનં ભવતિ । એવં સંશયગ્રહ એવ નિશ્ચયગ્રહઃ સ્યાત્ । તત્તુ ન સમ્ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે ક્ષણિકમિતિ । વિકલ્પાદ્યનેકપ્રત્યયગ્રહણાત્ ક્ષણિકમિતિ જ્ઞાયતે । શબ્દકર્મસન્તાનશ્ચ ક્ષણિકઃ સન્ તત્ર જ્ઞાનમુત્પાદયતિ । અતો જ્ઞાયતે ચિત્તં ક્ષણિકમિતિ ॥
અસ્થાયિવિજ્ઞાનવર્ગશ્ચતુઃસપ્તતિતમઃ ।
75 વિજ્ઞાનયૌગપદ્યવર્ગઃ
કશ્ચિચ્ચોદયતિ । ચિત્તં ક્ષણિકમિતિ પ્રતિપાદિતમ્ । ઇદાનીં વિજ્ઞાનાનિ કિમૈકકાલિકાનિ । ઉત ક્રમિકાણિ । કેચિદાભિધર્મિકા વદન્તિ- વિજ્ઞાનાન્યૈકકાલિકાનીતિ । કસ્માત્ । કશ્ચિત્ સર્વાન્ વિષયાનેકકાલં ગૃહ્ણાતિ । યથૈકો ઘટં પશ્યન્ સઙ્ગીતધ્વનિમપિ શૃણોતિ । ઘ્રાણેન કુસુમગન્ધં જિઘ્રતિ । મુખેન સગન્ધરસં કવલયતિ । વ્યજનવાયુઃ કાયં સ્પૃશતિ । ચેતના ચ સમીકરોત્યપશબ્દમ્ । અતો જ્ઞાયતે સર્વાન્ વિષયાનેકકાલં ગૃહ્ણાતીતિ ।

યદ્યેકમેવ વિજ્ઞાનં કાયે સર્વસુખદુઃખે વિજાનાતિ । તદા ચાક્ષુષવિજ્ઞાનેનૈકેન સર્વાન્ વૃક્ષાન્ ગૃહ્ણીયાત્ । તત્તુ ન સમ્ભવતિ । કથ[મેકેન] વિજ્ઞાનેન મૂલશાખાપત્રપુષ્પાણિ ( સ્સ્સ્_181 ) સર્વાણિ જ્ઞાયન્તે । અતો જ્ઞાયતે બહૂનિ વિજ્ઞાનાનિ યુગપદેકકાલમુત્પન્નાનિ સર્વાન્ સ્પ્રષ્ટવ્યાન્ ગૃહ્ણન્તિ ઇતિ । નાનારૂપાણાં જ્ઞાનમેકકાલમુત્પદ્યતે । ન તુ [યત્] નીલજ્ઞાનમ્ । તદેવ પીતજ્ઞાનમ્ । અતો જ્ઞાયતે એકકાલં યુગપદુત્પદ્યન્તે । વહૂનિ વિજ્ઞાનાનીતિ કાયાવયવેષુ ચ શીઘ્રતરં જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । એકાવયવગ્રહણકાલ એવ સર્વાન્ ગૃહ્ણાતિ । ભગવતઃ શાસને ચ નાસ્ત્યવયવી । ન હિ સમ્ભવત્યેકમેવ વિજ્ઞાનં સર્વાનવયવાન્ ગૃહ્ણાતીતિ । અતો એકકાલમુત્પન્નાનિ બહૂનિ વિજ્ઞાનાનિ સર્વાનવયવાન્ ગૃહ્ણન્તીતિ ॥
વિજ્ઞાનયૌગપદ્યવર્ગઃ પઞ્ચસપ્તતિતમઃ ।
76 વિજ્ઞાનાયૌગપદ્યવર્ગઃ
અત્રોચ્યતે । યદુચ્યતે ભવતા- બહૂનિ વિજ્ઞાનાનિ યુગપદેકકાલમુત્પદ્યન્ત ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । વિજ્ઞાનં મનસ્કારમપેક્ષ્યોત્પદ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- ચક્ષુરનુપહતં ભવતિ । રૂપમાભાસગતં ભવતિ । વિજ્ઞાનોત્પાદકો મનસ્કારશ્ચ યદિ ન ભવતિ । તદા ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે વિજ્ઞાનાનિ મનસ્કારમપેક્ષ્ય ભવન્તિ નૈકકાલિકાનીતિ । સર્વે ચોત્પત્તિધર્માણઃ કર્મકારણાધીનાઃ । ચિત્તસ્યૈકૈકશ ઉત્પત્તેઃ । ન હિ પૃથિવીનરકાદિવિપાક એકકાલં વેદ્યતે । યદિ બહૂનિ ચિત્તાનિ યુગદુત્પદ્યન્તે । તદા યુગપદ્વેદના સ્યાત્ । ન વસ્તુતઃ સમ્ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે વિજ્ઞાનાનિ નૈકકાલિકાનીતિ । વિજ્ઞાનઞ્ચ શીઘ્રતરમાલમ્બનં ગૃહ્ણાતિ । યથાલાતચક્રસ્ય પ્રવૃત્તિશૈઘ્ર્યાન્નદૃશ્યતે તદ્વિચ્છેદઃ । તથા વિજ્ઞાનાન્યપિ કાલલવસ્થાયિત્વાન્ન વિભજ્યન્તે । યદ્યૈકકાલિકાનિ વિજ્ઞાનાનિ । સર્વેષામુત્પત્તિધર્માણામેકકાલમેકલક્ષણં યુગપદુત્પત્તિઃ સમ્ભવેત્ । કઃ પ્રતિબન્ધો ઽસ્તિ । તથા ચ સર્વધર્માણામુત્પત્તયે નાવશ્યં યત્નં કુર્યાત્ । કર્માકુર્વન્નપિ ( સ્સ્સ્_182 ) મુચ્યેત । ન તુ તત્સમ્ભવતિ । અતો જ્ઞાયતે વિજ્ઞાનાનિ નૈકકાલિકાનીતિ । કાયશ્ચિત્તાનુચરઃ । યદિ સર્વાણિ ચિત્તાનિ યુગપદ્ભવન્તિ । તદા કાયો વિક્ષિપ્યેત । અતીતાનાગતાદિચિત્તાનામેકકાલમુત્પત્તેઃ । વસ્તુતસ્તુ કાયો ન વિક્ષિપ્યતે । અતો જ્ઞાયતે ન યુગપદ્ભવન્તિ સર્વચિત્તાનીતિ । ચક્ષુષા પશ્યામઃ ખલુ બાહ્યાન્ બીજાઙ્કુરાદીન્ કલમાંસપેશ્યાદિરૂપાણિ કૌમારયૌવનજરાકારાન્ ક્રમિકાન્ । તથા ચિત્તમપિ સ્યાત્ ।
ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- યદા સુખા વેદના ભવતિ । તદા [અન્યે] દ્વે વેદને નિરુદ્ધે યદુત દુઃખા વેદના અદુઃખાસુખા વેદના ઇત્યાદિ । યદિ વિજ્ઞાનાનાં યુગપદુત્પાદઃ તદા તિસ્રો વેદના એકકાલં વેદ્યેરન્ । ન તુ તદ્યુજ્યન્તે વસ્તુતઃ । અતો જ્ઞાયતે વિજ્ઞાનાનિ નૈકકાલ મુત્પદ્યન્ત ઇતિ । એકસ્મિન્ કાય એકચિત્તોત્પત્ત્યા એકઃ પુરુષ ઇત્યુચ્યતે । વિજ્ઞાનાનાં યૌગપદ્ય એકસ્મિન્ કાયે બહવઃ પુરુષાઃ સ્યુઃ । નત્વિદં યુજ્યતે । અત એકસ્મિન્ કાયે વિજ્ઞાનાનાં યૌગપદ્યં ન સમ્ભવતિ । યૌગપદ્યે હિ એકકાલં સર્વાન્ ધર્માન્ જાનીયુઃ । કસ્માત્ । ચક્ષુષિ તાવદપ્રમાણશતસહસ્રાણિ વિજ્ઞાનાનિ ભવન્તિ । એવં યાવન્મનસ્યપિ । તથા ચ [તાનિ] સર્વાન્ ધર્માન્ વિજાનીયુઃ । ન તુ તદ્યુજ્યતે । અતો વિજ્ઞાનાનિ નૈકકાલિકાનીતિ જ્ઞાયતે ।
(પૃ) કસ્માદ્વિજ્ઞાનાન્યવશ્યં ક્રમિકાણિ ભવન્તિ । (ઉ) એકઃ સમનન્તરપ્રત્યય ઇત્યતો વિજ્ઞાનમેકૈકમુત્પદ્યતે । (પૃ) એકઃ સમનન્તરપ્રત્યય ઇતિ કસ્માત્ સમ્યક્ । ઈદૃશી ધર્મતા સ્યાત્ । તથા ભવતામે કસ્યાત્મન એકં મનઃ । તથા મમાપિ એકસ્ય મનસ એકઃ સમનન્તરપ્રત્યયઃ । યથા બીજસમ્બન્ધી અઙ્કુરસ્તત્સમનન્તરમુત્પદ્યેત । ન કાણ્ડાદ્યુત્પાદ્ય અઙ્કુરઃ । એવં ચિત્તસમ્બન્ધી ધર્મશ્ચિત્તક્રમેણોત્પદ્યેત । નાન્યધર્મોત્પત્તિ [ક્રમતઃ] । વિજ્ઞાનલક્ષણં તથા નિયતં [યત્] એકૈકોદયવ્યયક્રમલક્ષણાધીનમ્ અગ્નિલક્ષણદાહવત્ । તસ્માદ્વિજ્ઞાનાન્યવશ્યં ક્રમેણ ભવન્તિ ॥
વિજ્ઞાનાયૌગપદ્યવર્ગઃ ષટ્સપ્તતિતમઃ ।
77 દુઃખસત્યસ્કન્ધે સંજ્ઞાસ્કન્ધવર્ગઃ
(પૃ) કો ધર્મઃ સંજ્ઞા । (ઉ) પ્રજ્ઞપ્તિસદ્ધર્મનિમિત્તગ્રહણાત્મિકા સંજ્ઞા । કસ્માત્ । યથોક્તં સૂત્રે- કેચિત્પરીત્તસંજ્ઞાઃ કેચિદ્બહુસંજ્ઞાઃ કેચિદપ્રમાણસંજ્ઞાઃ કેચિદકિઞ્ચનસંજ્ઞા ઇતિ । વસ્તુતસ્તુ તે બહુ કિઞ્ચિદાદિધર્મા ન સન્તિ । અતો જ્ઞાયતે સંજ્ઞા પ્રજ્ઞપ્તિસદ્ધર્મનિમિત્તગ્રહણરૂપેતિ । તાઃ સંજ્ઞાઃ ભૂયસા વિપર્યાસગતા ઇષ્યન્તે । યથોક્તમ્- અનિત્યે નિત્યમિતિ સંજ્ઞાવિપર્યાસઃ । દુઃખે સુખમિતિ સંજ્ઞાવિપર્યાસઃ । અનાત્મનિ આત્મેતિ સંજ્ઞાવિપર્યાસઃ । અશુભે શુભમિતિ સંજ્ઞાવિપર્યાસઃ । ઇતિ । એવં શ્રદ્ધાધિમુક્તિવિપશ્યના કૃત્સ્નાયતનેષ્વપિ ઉચ્યન્તે ।
સંજ્ઞા ત્રિધા વિભક્તા ગ્રહાલમ્બના યદુત પ્રિયદ્વેપ્યોદાસીનાઃ । તત્ર તિસ્રો વેદનાઃ ક્રમશઃ સમુદ્ભવન્તિ । તા વેદનાશ્ચ ત્રિવિષજનન્યઃ । અતઃ સંજ્ઞા દુષ્ટા । દુષ્ટત્વાત્ ભગવાનાહ- સંજ્ઞા પ્રહાતવ્યેતિ । યથોક્તમ્- ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા મા નિમિત્તં ગૃહ્વીત ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે પ્રજ્ઞપ્તિસદ્ધર્મનિમિત્તગ્રહણરૂપા સંજ્ઞેતિ ।
(પૃ) પ્રજ્ઞપ્તિસદ્ધર્મગ્રહણરૂપા સંજ્ઞેતિ નાયમર્થો યુજ્યતે । કસ્માત્ । તથા સંજ્ઞયા હિ સર્વાન્ ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ । યથોક્તં સૂત્રે- અનિત્યસંજ્ઞા સાધુ ભાવિતા સર્વં કામરાગં પર્યાદાપયતિ । સર્વં રૂપરાગં પર્યાદાપયતિ । સર્વં ભવરાગં પર્યાદાપયતિ । સર્વમૌદ્ધત્યં પર્યાદાપયતિ । સર્વામવિદ્યાં પર્યાદાપયતિ । સમમસ્મિમાનં પર્યાદાપયતિ । ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે ન પ્રજ્ઞપ્તિસદ્ધર્મગ્રહણમાત્રા સંજ્ઞેતિ । પ્રજ્ઞપ્તિધર્મગ્રહણરૂપા [ચેત્] સંજ્ઞા । તદા ન સ્યાત્ક્લેશાનાં પ્રહાણમ્ ।
ઉચ્યતે । વસ્તુતઃ પ્રજ્ઞેયં સંજ્ઞેતિ નામ્નોચ્યતે । યથા વદન્તિ વેદકઃ સર્વસ્માદ્વિમુચ્યતે । મનસા સર્વે ક્લેશાઃ પ્રહીયન્ત ઇતિ । યથા ચ વદન્તિ અકૃષ્ણાશુક્લકર્મણા સર્વાણિ કર્માણિ ક્ષપયતીતિ । વદન્તિ ચ-
( સ્સ્સ્_184 ) શ્રદ્ધયા વિતરત્યોઘમપ્રમાદેન ચાર્ણવમ્ ।
વીર્યેણ દુઃખમત્યેતિ પ્રજ્ઞયા પરિશુધ્યતિ । ઇતિ ।

વસ્તુતસ્તુ પ્રજ્ઞયા તરતિ ન તુ શ્રદ્ધાદિના । એવં પ્રજ્ઞૈવ સંજ્ઞાખ્યયોચ્યતે । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- પ્રજ્ઞયા બલં ભવતીતિ । યથોક્તમ્- આર્યાસ્તદન્તેવાસિનો વા પ્રજ્ઞાબલેન સર્વાન્ ક્લેશાન્ પ્રજહતીતિ । અતઃ પ્રજ્ઞૈવ સર્વસંયોજનસમુચ્છેદિની । ન તુ સંજ્ઞા । સપ્તત્રિંશદાર્યમાર્ગાઙ્ગેષુ નોક્તા સંજ્ઞા । અતો ન [સા] સંયોજનસમુચ્છેદિની । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- જાનન્ પશ્યન્ આસ્રવક્ષયં પ્રતિલભતે નાજાનન્ નાપશ્યન્ ઇતિ । ત્રિષ્વનાસ્રવેન્દ્રિયેષૂક્તં અનાજ્ઞાતમાસ્યામિન્દ્રિયમાજ્ઞેન્દ્રિયમાજ્ઞાતાવીન્દ્રિયમિતિ સર્વં જ્ઞાનાખ્યં ભવતિ । આહ ચ ભગવાન્- પ્રજ્ઞાસ્કન્ધો વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધો ભવતિ ઇતિ । કિઞ્ચાહ- ધ્યાનવ્યતિરિક્તા નાસ્તિ સમ્બોધિઃ । સામ્યવ્યતિરિક્તં નાસ્તિ ધ્યાનમિતિ । અનુક્રમસૂત્રે ચોક્તમ્- વિશુદ્ધશીલધારિણો ન ચિત્તં પરિતપતિ યાવદ્યથાભૂતજ્ઞાનાય ચિત્તં સમાદધાતિ ઇતિ । ધર્મજ્ઞાનાદયઃ સર્વે પ્રજ્ઞાખ્યાઃ । તિસૃષુ ચ શિક્ષાસુ અધિપ્રજ્ઞાશિક્ષોત્તમા । આહ ચ- પ્રજ્ઞાસમ્પત્ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસમ્પત્ ઇતિ । સપ્તવિશુદ્ધિષુ ચોક્તમ્- પ્રતિપદાજ્ઞાન- દર્શનવિમુક્તિરિત્ । આહ ચ ભગવાન્- સર્વધર્માણાં યથાભૂતજ્ઞાનમનુત્તરા પ્રજ્ઞા ઇત્યુચ્યતે । સંજ્ઞા તુ નૈવંવિધોચ્યતે ।
પ્રજ્ઞૈવ સર્વક્લેશાનાં સમુચ્છેદિનિ ન તુ સંજ્ઞેતિ યોગો ન્યાન્યાઃ । કસ્માત્ । યથાહ મહાનિદાનસૂત્રમ્- યચ્ચ સૂત્રે ઽવતરતિ વિનયે ચ સન્દૃશ્યતે ધર્મતાઞ્ચ ન વિલોમયતિ તત્ ગ્રાહ્યમ્ ઇતિ । અપિ ચાહ- સમ્યગર્થે સ્થાપના યથાર્થ [ગ્રહણમ્] સમ્યક્ રુતે સ્થાપના યથારૂત [ગ્રહણમ્] ઇતિ । અતઃ સૂત્રે યદ્યપ્યુક્તમ્ અનિત્યસંજ્ઞાદયઃ ક્લેશાનાં સમુચ્છેદકા ( સ્સ્સ્_185 ) ઇતિ । તથાપિ સા પ્રજ્ઞૈવેપિ । ન્યાયતો ભવતિ । આહ ચ- અવિદ્યા સર્વક્લેશાનાં મૂલમ્ । વિસંયોગાત્મજ્ઞા વિમુચ્યત ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે પ્રજ્ઞયા સર્વે ક્લેશાઃ પ્રહીયન્ત ઇતિ ।
(પૃ) ભવતોક્તં પ્રજ્ઞપ્તિસદ્ધર્મનિમિત્તગ્રહણાત્મિકા સંજ્ઞા ઇતિ । કિં તન્નિમિત્તમ્ । (ઉ) કેચિન્મન્યન્તે- પ્રજ્ઞપ્તિધર્મો નિમિત્તમ્ । પ્રજ્ઞપ્તિધર્માઃ પઞ્ચ અતીતઃ અનાગતઃ સઙ્કેતઃ સંયોગઃ પુદ્ગલ ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । પુદ્ગલઃ પઞ્ચસ્કન્ધાનુપાદાય સિદ્ધઃ । નિમિત્તસ્યાસિદ્ધ્યા નાસ્તિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ । (પૃ) નિમિત્તસ્યાર્થઃ કઃ । (ઉ) યદાલમ્બનં તન્નિમિત્તમ્ । કેનેદં જ્ઞાયતે । યથોક્તમ્- સિંહો મૃગરાજ ઇહ નદીતીરે સ્થિતસ્ત્રત્ર તીરે નિમિત્તં ગૃહીત્વા ઓઘં તીર્ત્વા નિષ્ક્રામતિ । તત્ર યદિ નિમિત્તં નાસ્તિ તદા ઇદં તીરં પ્રતિનિવૃત્ય [તન્નિમિત્ત]મામરણં ન મુઞ્ચતિ ઇતિ । સૂત્રે ઽસ્મિન્ વક્ષ[મૃગા]દિનિમિત્તં ભવતિ । આહ ચ- ભિક્ષુર્નિમિત્તં પ્રદર્શયતીતિ । અત્ર ચીવરાદિર્નિમિત્તમ્ । કિઞ્ચાહ- ભગવાન્- ઈદૃશં નિમિત્તં ખ્યાપયતીતિ । અપિ ચાહ- [પશુ]વધકો રાજભોજનાયાભિલષિતં નિમિત્તમુપાદત્ત ઇતિ । આહુશ્ચ- પ્રભાતં સૂર્યોદયસ્ય નિમિત્તમિતિ । કિઞ્ચાહ- ત્રીણિ નિમિત્તાનિ યદુત સમાધિનિમિત્તં પ્રગ્રહનિમિત્તમુપેક્ષાનિમિત્તમિતિ । તત્ર સમાધ્યાદય એવ નિમિત્તાનિ ભવન્તિ । યં ધર્મં મનસિકૃત્ય ચિત્તમાલમ્બને બધ્યતે । તત્ સમાધિનિમિત્તમ્ । ચ્યવનધર્મિણો દેવપુત્રસ્ય પઞ્ચ પૂર્વનિમિત્તાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ । તત્ર પઞ્ચ ધર્મા એવ નિમિત્તાનિ ભવન્તિ । અતો જ્ઞાયતે ન પ્રજ્ઞપ્તિધર્મો નિમિત્તમિતિ । નાપિ સંસ્કારસ્કન્ધસઙ્ગૃહીતમ્ । શારિપુત્રઃ પૂર્ણમૈત્રાયણીપુત્રાન્મુખનિમિત્તં ગૃહ્ણાતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- ચક્ષુષા રૂપાણિ ( સ્સ્સ્_186 ) દૃષ્ટ્વા મા નિમિત્તં ગૃહ્ણીતેતિ । ધર્મમુદ્રાયાઞ્ચોક્તમ્- યો ભિક્ષુઃ રૂપશબ્દાદિનિમિત્તં પ્રહીણં પશ્યતિ । નાહં વદામિ સ વિશુદ્ધજ્ઞાનદર્શનસ્ય લાભીતિ । અનેન જ્ઞાયતે આલમ્બનમેવ નિમિત્તમ્ । ન પ્રજ્ઞપ્તિધર્મ ઇતિ ।
(પૃ) નાલમ્બનં તિમિત્તમ્ । કસ્માત્ । અનિમિત્તસમાધેરપિ સાલમ્બનત્વાત્ । આહ ચ રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા મા નિમિત્તં ગૃહ્ણીતેતિ । યદ્યાલમ્બનં નિમિત્તમ્ । કથં રૂપં દૃષ્ટ્વા ન નિમિત્તં ગૃહ્ણાતિ । (ઉ) નિમિત્તં દ્વિવિધં દુષ્ટમદુષ્ટમિતિ । દુષ્ટનિમિત્તનિષેધાર્થમાહ- રૂપં દૃષ્ટ્વા ન નિમિત્તં ગૃહ્ણાતીતિ । અનિમિત્ત[સમાધે]રાલમ્બનમપિ દુષ્ટમિતિ પશ્ચાન્નિરોધસત્ય [વર્ગે]વક્ષ્યતે યત્ ત્રિવિધ ચિત્તનિરોધી અનિમિત્તમાદાવુપસમ્પદ્ય વિહરતીતિ । ન તુ સર્વનિમિત્તગ્રહો દુષ્ટઃ । યઃ સમાધિપ્રગ્રહોપેક્ષાનિમિત્તાદિ ગૃહ્ણાતિ । ન તસ્ય દોષો ઽસ્તિ । નિર્વાણઞ્ચાસદ્ધર્મઃ । અતો ન દુષણકૃત્ સ્યાત્ । યથોક્તં- ધર્મનિમિત્તસ્ય ગ્રાહી ન દુષ્યતિ ઇતિ । પ્રજ્ઞપ્તિનિમિત્તગ્રાહિણસ્તુ ક્લેશાઃ સમુદ્ભવન્તિ । કસ્માત્ । પ્રિયાપ્રિયાદિવિભક્તનિમિત્તગ્રહાત્ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યાદયઃ સમુદ્ભવન્તિ । તતો રાગદ્વેષાદયો દોષા ભવન્તિ । અતો જ્ઞાયતે પ્રજ્ઞપ્તિધર્મનિમિત્તગ્રહણરૂપા સંજ્ઞેત્યુચ્યત ઇતિ ॥
દુઃખસત્યસ્કન્ધે સંજ્ઞાસ્કન્ધવર્ગઃ સપ્તસપ્તતિતમઃ ।
78 દુઃખસત્યસ્કન્ધે વેદનાધિકારે વેદનાલક્ષણવર્ગઃ
(પૃ) વેદના કતમા । (ઉ) સુખા દુઃખા અદુઃખાસુખા ચ । (પૃ) સુખા કતમા । દુઃખા કતમા । અદુઃખાસુખા ચ કતમા । (ઉ) કાયચિત્તયોર્વિકાસો સુખેત્યુચ્યતે । તયોરેવ હ્રાસે દુઃખા । ઉભયલક્ષણયો વિરુદ્ધા અદુઃખાસુખા । (પૃ) ઇમાસ્તિસ્રો વેદના અનિયતલક્ષણાઃ । કસ્માત્ । યથા વસ્ત્વેકમેવ કદાચિત્કાયચિત્તે વિકાસયતિ । કદાચિત્ હ્રાસયતિ । કદાચિદુભયવિલક્ષણં ભવતિ । (ઉ) તદાલમ્બનમનિયતમ્ । ન તુ વેદના । કસ્માત્ । યથૈક એવાગ્નિઃ કસ્યાઞ્ચિદૃતૌ સુખમુત્પાદયતિ । કસ્યાઞ્ચિદૃતૌ ( સ્સ્સ્_187 ) દુઃખમ્ । કસ્યાઞ્ચિચ્ચાદુઃખાસુખમ્ । આલમ્બનજા વેદના તુ નિયતૈવ । તદેવ વસ્ત્વેકમૃતુવશાત્ સુખસ્ય વા હેતુર્ભવતિ । અદુઃખાસુખસ્ય વા હેતુર્ભવતિ ।
તદાલમ્બનં કેન કાલેન સુખદુઃખાદીનાં હેતુર્ભવતિ । (ઉ) યત્ન દુઃખવિઘાતકમસ્તિ । તસ્મિન્ સમયે સુખલક્ષણમુત્પદ્યતે । યથા કશ્ચિત્ યદા શીતાર્તઃ તદોષ્ણસ્પર્શઃ સુખમુત્પાદયતિ । (પૃ) નનુ સ એવોષ્ણસ્પર્શઃ ઉત્કટઃ સન્ દુઃખકરો ભવતિ । ન તુ સુખકરઃ । અતો જ્ઞાયતે સુખવેદનાપિ નાસ્તીતિ । (ઉ) સંવૃતિનામતો ઽસ્તિ સુખવેદના । ન તુ પરમાર્થતઃ । ઉષ્ણસ્પર્શપ્રિયસ્ય કસ્યચિત્ હિતકરો ઽપિ ભવતિ । [યસ્ય યદા] પૂર્વદુઃખસ્ય પ્રતિબન્ધઃ । તસ્મિન્ સમયે તસ્ય સુખમુત્પદ્યતે । યદિ પૂર્વમેવ દુઃખવિયોગઃ તદોષ્ણસ્પર્શો ન સુખકરઃ । અતો નાસ્તિ પરમાર્થતઃ ।

(પૃ) યદુક્તં ભવતા- [સંવૃતિ]નામતઃ સુખમસ્તિ ઇતિ । તન્ન યુક્તમ્ । કસ્માત્ । સૂત્રે ભગવાનાહ- તિસ્રો વેદના ઇતિ । યદિ નાસ્તિ સુખં પરમાર્થતઃ । કથં બ્રૂયાત્ તિસ્રો વેદના ઇતિ । આહ ચ- રૂપં યદિ દુઃખનિયતમ્ । સત્ત્વા ન તત્રાસઙ્ગમુત્પાદયેયુરિતિ । કિઞ્ચાહ- રૂપસ્ય ક આસ્વાદાઃ યે રૂપમુપાદાય પ્રીતિસુખજનના ઇતિ । કિઞ્ચાહ- સુખવેદનાયા ઉત્પદ્યમાનાયાઃ સુખે સ્થિતે સુખમ્ । નિરુદ્ધે દુઃખમ્ । દુઃખવેદનાયા ઉત્પદ્યમાનાયા ન દુઃખે સ્થિતે દુઃખમ્ । નિરુદ્ધે સુખમ્ । અદુઃખાસુખવેદનાયા ન દુઃખં જ્ઞાયતે ન સુખં જ્ઞાયતે ઇતિ । સુખા વેદના પુણ્યવિપાકઃ । દુઃખા વેદના ચ પાપવિપાકઃ । યદિ નાસ્તિ પરમાર્થતઃ સુખા વેદના । પુણ્યપાપયોર્દુઃખફલમાત્રં સ્યાત્ । ન તદ્યુક્તં વસ્તુતઃ । કામધાતાવપિ સુખા વેદનાસ્તિ । યદિ નાસ્તિ પરમાર્થતઃ સા, રૂપારૂપ્યધાતૂ ન [સુખ]વેદનાવન્તૌ સ્યાતામ્ । ન તુ યુજ્યતે વસ્તુતઃ । કિઞ્ચાહ- સુખાયાં વેદનાયાં રાગો ઽનુશેત ઇતિ । યદિ નાસ્તિ સુખા વેદના, કુત્ર રાગો ઽનુશયીત । ન વક્તવ્યં દુઃખાયાં વેદનાયાં રાગો ઽનુશેત ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે ઽસ્તિ પરમાર્થતઃ સુખા વેદનેતિ ।
અત્રોચ્યતે । યદ્યસ્તિ પરમાર્થતઃ સુખા વેદના । કિં સુખમિતિ તસ્ય લક્ષણં વક્તવ્યમ્ । ન તૂચ્યતે વસ્તુત । જ્ઞાતવ્યં દુઃખવિશેષસ્યૈવ સુખનિમિત્તવ્યવહાર ઇતિ । સર્વો લોકધાતુ આ મહાનરકમા ચ ભવાગ્રં સર્વં દુઃખલક્ષણમ્ । બહુદુઃખસમ્પીડિતસ્ય મૃદુનિ દુઃખે સુખનિમિત્તમુત્પદ્યતે । યથા કશ્ચિત્ ધર્મતપ્તઃ શીતસ્પર્શં સુખં મન્યતે । તસ્માત્ સૂત્રાણિ તથાવચનાન્યવિરુદ્ધાનિ । (પૃ) લોકે સર્વં સુખમિતિ વક્તું સમ્ભવતિ । મૃદુનિ સુખે દુઃખસંજ્ઞોત્પદ્યતે । તથા નો ચેત્ દુઃખાલ્પત્વે સુખસંજ્ઞોત્પદ્યત ઇત્યપિ ન વક્તું શક્યતે । (ઉ) દુઃખવેદનાલક્ષણસ્યૌદારિકત્વાત્ સૂક્ષ્મસુખં દુઃખમિતિ ન સમ્ભવતિ । સુખં સૂક્ષ્મમપિ નોપઘાતલક્ષણં ભવતિ । કસ્માત્ । ન હિ પશ્યામઃ કથમપિ સૂક્ષ્મં સુખમનુભવન્તં પુરુષં બાહુમુદ્યમ્ય સુદીર્ઘમુચ્છ્વસન્તમ્ । સુખા ચ વેદના સૂક્ષ્મા પ્રવૃત્તા ઉપશમલક્ષણમિત્યુચ્યતે । તદ્યથોર્ધ્વભૂમૌ પ્રવૃત્ત ઉપશમઃ । અતો યદુક્તં સૂક્ષ્મે સુખે દુઃખસંજ્ઞોત્પદ્યત ઇતિ તત્ વચનમાત્રમ્ । બાલપૃથગ્જનાનામલ્પદુઃખે સુખસંજ્ઞા મિથ્યા પ્રાદુર્ભવતિ ઇતિ તુ ન્યાય્યમ્ ॥
દુઃખસત્યસ્કન્ધે વેદનાધિકારે વેદનાલક્ષણવર્ગો ઽષ્ટસપ્તતિતમઃ ।
79 સંસ્કારદુઃખતાવર્ગઃ

સર્વા વેદના દુઃખમ્ । કસ્માત્ । ચીવરભોજનાદયો હિ સર્વે દૂઃખહેતવઃ ન સુખહેતવઃ । કેનેદં જ્ઞાયતે । અન્નવસ્ત્રાદિષૂત્કટેષુ દુઃખમપિ વર્ધત ઇતિ પ્રત્યક્ષં ખલુ । અતો દુઃખહેતવઃ । હસ્તવ્યથાદિદુઃખં લક્ષણતો નિદર્શયિતું શક્યતે । ન તથા સુખમ્ । અન્નવસ્ત્રાદિ વ્યાધિપ્રશમનમ્ । યથા તર્ષિતસ્ય પાનં ન સુખજનકમ્ । કશ્ચિદ્દુઃખપીડિતઃ દુઃખભેદે સુખસંજ્ઞાં જનયતિ । યથા જના મરણભીતાઃ [અન્યં] દણ્ડં સુખં મન્યન્તે । દણ્ડાદાનશસ્ત્રાદાનક્ષુરશક્તયો દુઃખહેતુતયા નિયતાઃ ન તથા સુખહેતુતયા । સર્વેષામવશ્યમાત્યન્તિકદુઃખત્વાત્ જ્ઞાતવ્યં પૂર્વં [દુઃખં] સદેવોર્ધ્વકાલં બુધ્યતે પાદુકાક્ષયવત્ । સ્ત્રીરૂપાદૌ ચ પૂર્વમુત્પદ્યતે સુખસંજ્ઞા । પશ્ચાદ્ભવતિ વિદ્વેષઃ । અતો જ્ઞાયતે મિથ્યાસંજ્ઞાનુસ્મરણેન સુખસંજ્ઞોત્પદ્યત ઇતિ । મિથ્યસંજ્ઞાનુસ્મરણવ્યાવૃત્તૌ તસ્ય દોષં પશ્યતિ । સ્ત્રીરૂપાદીનિ ઉચ્છોષણશિરોવ્યાધ્યાદિહેતવઃ । ન સુખં ભવતિ । વૈરાગ્યે સતિ તદાલમ્બનં ત્યજ્યતે । ( સ્સ્સ્_189 ) યદ્યસ્તિ વસ્તુતઃ સુખમ્ । કસ્માત્ ત્યજ્યતે । યસ્ય યત્ર સુખમભૂત્ તસ્ય તદેવ પશ્ચાદ્દુઃખચિત્તજનકમિત્યતો જ્ઞાયતે નાસ્તિ સુખમિતિ ।
કિઞ્ચ કાયો દુઃખહેતુઃ ન સુખહેતુઃ । યથારણ્યભૂમૌ સુસસ્યેષુ દુષ્પ્રરોહેષ્વપિ તૃણવીરણાનિ સૂદ્ભવન્તિ । એવં કાયભૂમૌ દુઃખસ્કન્ધાઃ સુસમુદ્યન્તિ । મૃષાસુખન્તુ દુરુદ્ભવં ભવતિ । કિઞ્ચ જના દુઃખે સુખવિપર્યાસમુત્પાદ્ય પશ્ચાત્તત્રાભિષ્વજન્તે સુખં યદિ કિઞ્ચિદસ્તિ । નોચ્યેત વિપર્યાસ ઇતિ । યથા નિત્ય આત્મા વિશુદ્ધઃ કિમપિ વસ્તુ નાસ્તિ । એવં સુખમપિ । ઉભયોર્વિપર્યસ્તત્વાત્ । જનાનાં કટુકે દુઃખે સુખચિત્તમુત્પદ્યતે । યથા ભારવાહી સ્કન્ધં સુખયતિ । અતો જ્ઞાયતે નાસ્તિ સુખમિતિ । સૂત્રે ચ ભગવતોક્તમ્- સુખા ભિક્ષવો વેદના દુઃખતો દ્રષ્ટવ્યા । દુઃખા વેદના શલ્યતો દ્રષ્ટવ્યા । અદુઃખાસુખા વેદના અનિત્યતો દ્રષ્ટવ્યા । ઇતિ । યદ્યસ્તિ નિયતં સુખમ્ । સુખં દુઃખતો ન દ્રષ્ટવ્યં સ્યાત્ । જ્ઞાતવ્યં પૃથગ્જના દુઃખં સુખતો ગૃહ્ણન્તીતિ । અતો ભગવાનાહ- યત્ર પૃથગ્જનાનાં સુખસંજ્ઞોત્પદ્યતે તત્ દુઃખતો દ્રષ્ટવ્યમિતિ ।
ઇમાસ્તિસ્રો વેદનાશ્ચ દુઃખસત્યસઙ્ગૃહીતાઃ । યદિ વસ્તુતો ઽસ્તિ સુખમ્ । કથં દુઃખસત્યસઙ્ગૃહીતં સ્યાત્ । દુઃખમેવ વસ્તુતો ઽસ્તિ । સુખલક્ષણન્તુ મૃષા । કેનેદં જ્ઞાયતે । દુઃખચિત્તભાવનયા હિ સર્વસંયોજનાનિ પ્રજહજાતિ । નતુ સુખચિત્તભાવનયા । અતો જ્ઞાયતે સર્વં દુઃખમિતિ । સર્વે પદાર્થા દુઃખહેતવઃ । દ્વેષ્યવત્ । દ્વેષ્યો દ્વિવિધઃ- એકઃ દુઃખમેવ કરોતિ । અપર આદૌ મૃદુરપિ અન્તે પુરુષં હિનસ્તિ । તદ્વત્પદાર્થા અપિ કેચિદાદૌ સુભકરા અન્તે તુ હિંસ્રાઃ । અતો જ્ઞાયતે સર્વં દુઃખમિતિ । સત્ત્વાનાં લબ્ધકામાનામપિ નાસ્તિ તૃપ્તિઃ । લવણામ્ભઃ પાનેનાતૃપ્તિવત્ ઇત્યતો દુઃખમ્ । કામપ્રાર્થનાવિરહઃ સુખમિત્યુચ્યતે । પ્રાર્થના તુ દુઃખમ્ । ન પશ્યામઃ કમપિ લોકમપ્રાર્થયમાનમ્ । અતઃ સુખવિહીનં જાનીમઃ । સર્વે સત્ત્વાઃ કાયિકદુઃખેન વા ચૈતસિકદુઃખેન વા સદાનુગમ્યન્ત ઇત્યતઃ કાયો દુઃખમિતિ જ્ઞાયતે ।
કાયઃ કારાગૃહવત્સદા બન્ધનઃ । કેનેદં જ્ઞાયતે । એતત્કાયનિરોધાદ્વિમુક્તૈત્યુચ્યતે । [અતો] બન્ધનં દુઃખમ્ । સર્વે ઽપિ પદાર્થાઃ ક્રમશઃ કુત્સનીયાઃ । યથા નારકાદિકાયાઃ ગ્રીષ્મહેમન્તાદ્યૃતવઃ બાલાદીનામિન્દ્રિયાણિ । શીતધર્માદિ પરસ્પરસાપેક્ષમવસાને ( સ્સ્સ્_190 ) વિદ્વેપ્યં જ્ઞાયતે । [અતઃ] સર્વં દુઃખમિતિ જ્ઞેયમ્ । કાયસ્ય ચ બહવઃ શત્રવો યદુતાશીવિષકારણ્ડઃ પઞ્ચોત્ક્ષિપ્તાસિકા વધકાઃ કલ્યાણમિત્રવઞ્ચનાશ્ચોરાઃ શૂન્યગ્રામે ગ્રામઘાતકાશ્ચોરા મહાનદ્યા અવરતીરમ્ ઇતિ । [ઇમાનિ]નાનાદુઃખાનિ સદાનુચરન્તિ [કાયમ્] । અતો જ્ઞાયતે સર્વં દુઃખમિતિ । કિઞ્ચ જાનીમઃ સત્ત્વાનાં કાયઃ સર્વદુઃખૈરનુગમ્યતે યદુત જાતિદુઃખં, જરાદુઃખં વ્યાધિદુઃખં મરણદુઃખં વિપ્રિયસમાગમદુઃખં પ્રિયવિયોગદુઃખં પ્રાર્થિતાદિવિઘાતદુઃખમ્ ઇત્યાદિભિઃ । અતો જ્ઞાયતે કાયો દુઃખકલાપ ઇતિ । આત્મનિ સતિ આત્મીયાભિષ્વઙ્ગાદ્યુપદ્રવાણાં સમુદયો ઽસ્તિ । અતો જ્ઞાયતે કાયો દુઃખનિદાનમિતિ ।
પઞ્ચ સત્ત્વગતયશ્ચત્વાર ઇર્યાપથાશ્ચ સુખવિરહિતાઃ । કસ્માત્ । યથોક્તં સૂત્રે- રૂપં દુઃખં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાં વિજ્ઞાનઞ્ચ દુઃખં ઇતિ । રૂપ ઉત્પદ્યમાને જરાવ્યાધિમરણાદયઃ સર્વ ઉપદ્રવા ઉત્પદ્યેરન્ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનેષ્વપિ । કાયઃ સદા વ્યાપ્રિયતે કાયવઙ્મનોભિઃ કૃત્યાન્યભિસંસ્ક્રિયન્તે । કૃત્યાનામભિસંસ્કરણં દુઃખમિત્યુચ્યતે । આર્યાઃ કાયક્ષયેણ હૃષ્ટા ભવન્તિ । યદ્યસ્તિ વસ્તુતઃ સુખમ્ । કથં સુખાદ્ભ્રષ્ટાઃ પ્રમોદ્યેરન્ । અતો જ્ઞાયતે સર્વં દુઃખમિતિ ॥
સંસ્કારદુઃખતાવર્ગ એકોનાશીતિતમઃ ।
80 દુઃખપ્રહાણવર્ગઃ
(પૃ) બહુભિઃ કારણૈર્ભવતા દુઃખં પ્રતિપાદિતમ્ । અથાપિ જનાઃ સુખં કામયન્તે । યત્ર કામના તત્ સુખમિતિ મન્યામહે । (ઉ) પૂર્વમેવ પ્રત્યુક્તમિદમ્ । પૃથગ્જના વિપર્યયાત્ દુઃખમેવ સુખતો ગૃહ્ણન્તિ । મુગ્ધૈરુક્તં કથં શ્રદ્ધેયમ્ । પ્રાર્થિતં લબ્ધ્વાપિ દુઃખતો ભાવયેત્ । કસ્માત્ । સર્વમનિત્યં વિપરિણામે દુઃખજનકમ્ । યથોક્તં ભગવતા સૂત્રે- રૂપારામા[ભિક્ષવો] દેવમનુષ્યા રૂપરતા રૂપમુદિતા રૂપવિપરિણામવિરાગનિરોધાત્ ( સ્સ્સ્_191 ) દુઃખં [ભિક્ષવો] દેવમનુષ્યા વિહરન્તિ । ઇતિ । એવં વેદનાસંસ્કારવિજ્ઞાનેષ્વપિ । વિપરિણામિત્વાત્ જ્ઞાતવ્યં દુઃખમિતિ । જના અભૂતસુખમનુભૂય તત્રાસઙ્ગમુત્પાદયન્તિ । આસઙ્ગપ્રત્યયા રક્ષણપાલનાદયો દોષાઃ સમુદ્ભવન્તિ । અતઃ સુખં દુઃખતો ભાવયેત્ । સુખઞ્ચ દુઃખસ્ય દ્વારમ્ । સુખરાગાત્ ત્રિભ્યો વિષેભ્યઃ સમ્ભવન્ત્યકુશલકર્માણિ । [તતો]નરકાદૌ પતિતો દુઃખોપદ્રવાનનુભવતિ । અતો જ્ઞાતવ્યં સર્વં સુખમૂલકમિતિ । સર્વઃ સંયોગો વિપ્રયોગાન્તઃ । વિપ્રયોગે ગાઢં દુઃખમનુભવતિ । નૈતાવતા પ્રિયઃ પુનર્ભવતિ । અતઃ સુખં દુઃખાન્તં ભવતીતિ જ્ઞેયમ્ । સુખોપકરણામુત્પાદઃ સત્ત્વાનાં પ્રમોષણાય ભવતિ । દુઃખેષુ ચ પાતયતિ । યથા વન્યપક્ષિણામાહારઃ મત્સ્યાનાં ભક્ષણપ્રસ્કન્દનઞ્ચ સર્વં ગ્રહણાય ભવતિ । તથા સુખમપિ દુઃખતો દ્રષ્ટવ્યમ્ । સુખવેદનાયા અલ્પાસ્વાદલભાયપરિમિતાન્ દોષાન્ પ્રાપ્નોતિ । યથા પશુમત્સ્યાનામાસ્વાદિતમત્યલ્પમ્ । તદાપદસ્વતિબહુલાઃ । અતો દુઃખતો દ્રષ્ટવ્યમ્ । સુખવેદના ચ ક્લેશાનામુત્પત્તિસ્થાનમ્ । કસ્માત્ । કાયરાગાદ્ધિ કામા અપેક્ષ્યન્તે । કામપ્રત્યયા વ્યાપાદાદયઃ ક્લેશાઃ ક્રમેણ સમ્ભવન્તિ । સુખવેદના સંસારસ્ય મૂલમ્ । કસ્માત્ । સુખમુપાદાય હિ તૃષ્ણા જાયતે । યથોક્તં સૂત્રે- તૃષ્ણા દુઃખસ્ય મૂલમ્ ઇતિ । સર્વેષાં સત્ત્વાનામભિસંસ્કૃતાનિ ન સુખાય ભવન્તિ । અતો દુઃખમૂલમિત્યુચ્યતે ।

સુખવેદના શૃઙ્ખલાતો દુસ્ત્યજતરા । સંસારે ચ સુખકામનયા બધ્યતે । કસ્માત્ । સુખરાગાદ્ધિ સંસારં ન મુઞ્ચતિ । સુખા વેદના ચેયં સદા દુઃખજનની । અન્વેષણકાલે કામના દુઃખમ્ । વિઘાતકાલે ઽનુસ્મરણં દુઃખમ્ । લાભકાલે ન તૃપ્યતિ સ્રોતઃ કબલયન્ સાગર ઇવ । ઇદમપિ દુઃખમ્ । સુખ વેદના અતન્દ્રીહેતુઃ । કસ્માત્ । સત્ત્વાઃ સુખસાધનાન્વેષણકાલે પ્રપાતચઙ્ક્રમણા[દિ]દોષમપિ સુખતો મત્વા ન ચિત્તે પરિખિદ્યન્તે । તસ્માત્પ્રજ્ઞાવતા દુઃખમિતિ ભાવયેત્ । સુખા વેદના કર્મણાં પ્રવૃત્તિહેતુરિત્યુચ્યતે । કસ્માત્ । સુખરાગાદ્ધિ કુશલકર્મસુ પ્રવર્તતે । સર્વમપીદં કાયાનુભવસ્ય હેતુઃ । કસ્માત્ । સુખમુપાદાય ( સ્સ્સ્_192 ) હિ તૃષ્ણોત્પદ્યતે । તૃષ્ણાહેતુના કાયો ઽનુભૂયતે । સુખવેદના ચ નિર્વાણસ્ય વિરોધિની ભવતિ । કસ્માત્ । સત્ત્વાઃ સંસારે સુખાધ્યવસાનેન નિર્વાણં નાભિલષન્તિ । અવિરક્તઃ સુખવેદનામિમાં તૃષ્યતિ । તૃષ્ણા ચ દુઃખસ્ય જનકહેતુઃ । અતઃ સુખવેદના દુઃખસ્કન્ધસ્ય મૂલમિતિ જ્ઞાયતે । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- દ્વે ઇમે ભિક્ષવ આશે દુષ્પ્રજહે । [કતમે દ્વે] લાભસ્ય જીવિતસ્ય ચ ઇતિ । કામાનામનુચિન્તની આશા લાભસ્યાશેત્યુચ્યતે । એષાં કામાનામુપભોગાય યા જીવિત પ્રતિલાભાયાશા સા જીવિતસ્યાશા । ઇમે દ્વે આશે સુખવેદનામૂલિકે । અતઃ પ્રજ્ઞાવતા યથાભૂતં સુખવેદનાલક્ષણં ભાવયતા દુષ્પ્રહજા[પિ] પ્રહેયા ।
સુખવેદનાસ્વાદો ઽપ્રતિલબ્ધવૈરાગ્યસ્ય મહાપ્રાજ્ઞસ્યાપિ ચિત્તં કલુષયતિ । દુષ્પ્રજહત્વાત્ સુખવેદનાતઃ પ્રગાઢા ભવતિ । સુખવેદનાસ્વાદઃ રાગાદીનાં હેતુઃ । સુખવેદનાયામસત્યાં ન કિઞ્ચિદ્રજ્યતે । સુખવેદનાસ્વાદેન તત્ત્વજ્ઞાનં પ્રજહાતિ । કસ્માત્ । લોકે હિ પ્રાજ્ઞા અવશ્યમુત્તમભૂમ્યાસ્વાદમુપાદાયાધરાં ભૂમિં ત્યજન્તિ । અતો જ્ઞાયતે સુખા વેદના દુઃખવેદનામતિક્રાન્તેતિ । સત્ત્વાનાં ચિત્તમુપપત્ત્યાયતને ઽનુબધ્યતે । યાવદ્ગૃહ્ય જન્તુરપિ કાયે સાભિલાષો ભવતિ । ઇતિ જ્ઞાતવ્યં સર્વં સુખવેદનાસ્વાદાદિતિ । અતઃ સુખાં વેદનાં દુઃખતો ભાવયેત્ ॥
દુઃખપ્રહાણવર્ગો ઽશિતિતમઃ ।
81 ત્રિવેદનાવિચારવર્ગઃ
(પૃ) સર્વં દુઃખમિતિ પરિજ્ઞાતમ્ । ઇદાનીં કેન વિભઙ્ગેન સન્તિ તિસ્રો વેદના ઇતિ । (ઉ) એકસ્યા એવ દુઃખવેદનાયા કાલભેદેન ત્રયઃ પ્રકારા ભવન્તિ યત્ વિહેઠકં તત્ દુઃખમિત્યુચ્યતે । વિહેઠિતઃ પૂર્વદૂઃખધારણાય પુનદુઃખાન્તરં પર્યેષતે । પર્યેષિતપ્રણિધાનેન મહાદુઃખસ્ય મુહૂર્તમુપશમે તસ્મિન્ (સમયે) સુસુખમિત્યુચ્યતે । પ્રીતિદૌર્મનસ્યયોરવેદને ન [કિઞ્ચિત્] પ્રણિદધાતિ, ન પર્યેષતે । તસ્મિન્ સમયે અદુઃખાસુખા વેદના ઇત્યુચ્યતે ।
(પૃ) અદુઃખાસુખા વેદના નાસ્તિ । કસ્માત્ સુખદુઃખ એવ હ્યનુભાવ્યે સ્તઃ । અદુઃખાસુખા તુ નાનુભૂયતે । (ઉ) પુરુષો ઽયં ત્રિભિઃ સ્પર્શૈઃ સ્પૃષ્ટઃ યદુત દુઃખસ્પર્શઃ સુખસ્પર્શ અદુઃખાસુખસ્પર્શ ઇતિ । હેતૌ સતિ ફલમસ્તીતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । યથા કશ્ચિત્ ઉત્કટતાપલબ્ધઃ શીતસ્પર્શં સુખતો ઽનુભવતિ । ઊર્ષ્ણસ્પર્શં દુઃખતઃ । અશિતાનુષ્ણસ્પર્શઞ્ચ અદુઃખાસુખતો ઽનુભવતિ । અતો જ્ઞાયતે અસ્તીયમદુઃખાસુખા વેદનેતિ । યદ્ભવતો મતમ્- અદુઃખાસુખસ્પર્શે ન વેદનોત્પદ્યત ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । પુરુષ ઇમમશીતાનુષ્ણસ્પર્શનમનુભવતિ । અનુભવજ્ઞાનાલમ્બનૈવ વેદના ભવતિ । કથમાહ નાસ્તીતિ । પુરુષં પ્રતિ આલમ્બનં ત્રિધા વિભક્તં પ્રિયં દ્વેષ્યમુદાસીનમિતિ । પ્રિયાત્સૌમનસ્યં ભવતિ । દ્વેપ્યાદ્દૌર્મનસ્યમ્ । ઉદાસીનાદુપેક્ષા । અતો જ્ઞાયતે સંજ્ઞાભેદાદિમાસ્તિસ્રો વેદના ભવન્તિ । આલમ્બનાસ્વાદાદિમાસ્તિસ્રઃ સંજ્ઞા ઉદ્યન્તીતિ । આલમ્બનં ત્રિવિધમ્ । કિઞ્ચિદુપકારકં કિઞ્ચિદપકારકમ્ । તચ્ચોભયં મિથો વિરુદ્ધમ્ । સસુખમસુખં યુગપદ્વિરુદ્ધમ્ । રાગદ્વેષમોહસ્થાનાનિ [વિરુદ્ધાનિ] સપ્રીતિક મપ્રીતિકઞ્ચ વિરુદ્ધમ્ । પુણ્યાપુણ્યાનેઞ્જ્યફલરૂપેષ્વાલમ્બનેષુ તિસ્રો વેદના અનુપ્રવર્તન્તે । અતો જ્ઞાયતે અસ્તીયમદુઃખાસુખા વેદનેતિ । યત્ર ચિત્તમનુકૂલં તત્ર સુખા વેદના । પ્રતિકૂલં યત્ર ચિત્તં તત્ર દુઃખા વેદના । યત્ર ન પ્રતિકૂલં નાનુકૂલં તત્રાદુઃખાસુખા વેદના । લોકધર્માશ્ચાષ્ટૌ લાભો ઽલાભો નિન્દા પ્રશંસા યશો ઽયશઃ સુખં દુઃખમિતિ । પૃથગ્જના અલાભાદિષુ ચતુર્ધર્મેષુ પ્રતિકૂલચિત્તા ભવન્તિ । લાભાદિષુ ચતુર્ધર્મેષુ તુ અનુકૂલચિત્તાઃ । વીતરાગા આર્યાસ્તૂઈભયત્રાવશ્યમુપેક્ષકા ભવેયુઃ । ઉપેક્ષૈવાસુખાદુઃખા વેદના । અતો ન સા નાસ્તીતિ ।
(પૃ) યદિ સ્પર્શાદિપ્રત્યયત્વાત્ તિસ્રો વેદનાઃ સન્તીતિ । તદા સર્વે ઽપિ ચિત્તોપવિચારા વેદનાઃ સ્યુઃ । કસ્માત્ । યે ચિત્તોપવિચારાઃ કાયવર્તિનઃ તે સર્વે ઽપિ સુખા દુઃખા અદુઃખાસુખા વા ભવન્તિ । (ઉ) [સત્યં] સર્વે ઽપિ ચિત્તોપવિચારા વેદના ભવન્તિ । કસ્માત્ । ઉક્તં હિ સૂત્રે- અષ્ટાદશ મનૌપવિચારાઃ ઇતિ તત્ર કેવલમેકં મનઃ અષ્ટાદશધાવિભક્તં યદુત ષટ્ સૌમનસ્યોપવિચારાઃ ષટ્ દૌર્મનસ્યોપવિચારાઃ ષડુપેક્ષોપવિચારા ઇતિ । સંજ્ઞાવિકલ્પાત્કિઞ્ચિદ્દુઃખાઙ્ગં કિઞ્ચિત્સુખાઙ્ગં કિઞ્ચિદુપેક્ષાઙ્ગમ્ । અતો જ્ઞાયતે સર્વે ઽપિ ચિત્તોપવિચારા ( સ્સ્સ્_194 ) નાવેદના ભવન્તીતિ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- સર્વા વેદના દુઃખમ્ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે ચિત્તોપવિચારેષુ દેહગતેષુ સર્વં દુઃખમિત્યુચ્યતે । આહ ચ યો રૂપસ્યોત્પાદઃ સ દુઃખસ્યોત્પાદ ઇતિ । કથં રૂપં દુઃખમિત્યુચ્યતે । દુઃખહેતુત્વાત્ । અતો જ્ઞાયતે આલમ્બનમિન્દ્રિયાણિ ચ દુઃખજનકાનીતિ । અતઃ સર્વે ઽપિ ચિત્તોપવિચારા વેદના ઇત્યુચ્યન્ત ઇતિ ।
સંસ્કારાણાં દુઃખત્વાત્ સંસ્કારાન્ દુઃખતો ભાવયેત્ । વિપરિણામે દુઃખત્વાત્ સુખાં વેદનાં દુઃખતો ભાવયેત્ । દુઃખદુઃખન્તુ દુઃખમેવ । ઇતીમાસ્તિસ્રો વેદના દુઃખાઃ પ્રત્યયસામગ્ર્યાં સમુત્પન્નાઃ ક્ષણિકાઃ । અત આર્યા દુઃખતઃ પશ્યન્તિ । અતઃ સર્વે ઽપિ ચિત્તસ્યોપવિચારા વેદના ઇત્યુચ્યન્તે ।
(પૃ) કિમનાસ્રવા વેદના અપિ દુઃખમ્ । (ઉ) દુઃખમેવ । કસ્માત્ । અનાસ્રવા વેદના અપિ આર્યા અનન્તરં ત્યજન્તિ । પ્રથમધ્યાનાદારભ્ય યાવત્સર્વનિરોધસમાપત્તિમ્ । અતો દુઃખમેવ । સાસ્રવધ્યાનસુખસ્યાનાસ્રવધ્યાનસુખસ્ય ચ કો ભેદઃ । સાસ્રવધ્યાનાનુયાયિન આત્મહેતુના દુઃખમ્ । અનાસ્રવધ્યાનાનિ ચ તેનૈવ દુઃખમ્ । ય આર્યા અનાસ્રવચિત્તવિહારિણઃ તે સર્વત્ર પરં નિર્વિદ્યન્તે । અતો ઽનાસ્રવચિત્ત ઉત્પન્ને પરમો નિર્વેદ ઉત્પદ્યતે । અક્ષિગતરજોવત્ । પ્રાકૃતા અજ્ઞા દુઃખં સુખતો મન્યન્તે । આર્યાસ્તુ ગભીરજ્ઞા ભવાગ્રાન્નિર્વિણ્ણાઃ કામધાતુનિર્વિણ્ણેભ્યો ઽન્યેભ્યો ઽપ્યતિમાત્રાઃ । અતો ઽનાસ્રવદુખં સાસ્રવ [દુઃખા]દતિક્રાન્તમ્ । આર્યા અનાસ્રવચિત્તં લબ્ધ્વા નિર્વાણમાત્રોન્મુખા ભવન્તિ । કસ્માત્ । તે તસ્મિન્ સમયે સર્વે સંસ્કૃતા દુઃખમિતિ વ્યક્તં પશ્યન્તિ । યદ્યનાસ્રવા વેદના સુખા તદા સુખે પ્રામોદ્યેરન્ ન નિર્વાણોન્મુખચિત્તા ભવેયુઃ ।

(પૃ) યદિ ચિત્તસ્યોપવિચારા વેદનેતિ । કથં ચિત્તાદિધર્મઃ પૃથક્ [ન]સન્તિ । (ઉ) એકૈવ વેદના આલમ્બને નાનોપવિચરતીતિ વિભક્તા ભવતિ । ચિત્તાદિધર્મા અપિ નાનાલમ્બન ઉપવિચરન્તિ । કિન્તુ વિજ્ઞાનાલમ્બને સતિ અયં સમુદાચારશ્ચિત્તમિત્યુચ્યતે । ઈદૃશં પૂર્વવત્ વક્તવ્યમ્ । ઇમેષુ સર્વધર્મેષુ કાયગતેષુ સન્તિ ( સ્સ્સ્_195 ) હિતાદયો વિશેષા ઇત્યતો વેદનેત્યાખ્યાયન્તે । બહુભિશ્ચિત્તૈઃ ક્લેશા અભિનિર્વર્ત્યન્તે । તસ્મિન્ સમયે ચ વેદનેત્યુચ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- સુખાયાં વેદનાયાં રાગો ઽનુશેતે । દુઃખાયાં વેદનાયાં દ્વેષો ઽનુશેતે । અદુઃખાસુખાયાં વેદનાયાં મોહો ઽનુશેતે ઇતિ તસ્માત્સંજ્ઞાવિકલ્પિતા આલમ્બને સૌમનસ્યાદયો ધર્મા વેદના ઇત્યુચ્યન્તે । કસ્માત્ । તસ્મિન્ સમયે હિ ક્લેશાઃ સમુદ્ભવન્તિ ।
(પૃ) એકૈકસ્યાં વેદનાયાં ત્રયઃ ક્લેશાનુશયા ભવન્તિ । કસ્માન્નિયમ્યન્તે સુખાયાં વેદનાયાં રાગો ઽનુશેત ઇતિ । (ઉ) ન દુઃખાયાં વેદનાં રાગો ઽનુશયઃ સ્યાત્ । મોહસ્સર્વત્રાનુશયઃ । મોહબલાદ્ધિ દુઃખે સુખસંજ્ઞોત્પદ્યતે । વસ્તુનો જ્ઞાનદર્શનાભાવાત્ દુઃખલાભે દ્વેષ ઉત્પદ્યતે । અદુઃખાસુખા વેદનાયાસ્સૂક્ષ્મત્વાત્ રાગસ્ય દ્વેષસ્ય વાનુભવઃ । કસ્માત્ । પુરુષસ્ય તત્ર સુખદુઃખસંજ્ઞાનુત્પાદાદ્વસ્તુનો જ્ઞાનદર્શનાભાવાચ્ચ કેવલં મોહાનુશયઃ સમ્ભવતિ । ઉપેક્ષાલમ્બને યદિ રાગદ્વેષૌ ન સમુદાચરતઃ પૃથગ્જનાસ્તદુત્કૃષ્ટાલમ્બનમિતિ વદન્તિ । અતો ભગવાનાહ- ન ભવતામિદમાલમ્બનમુત્કૃષ્ટમ્ । અનનુભવાન્ન રાગદ્વેષૌ સમુદાચારતઃ । યથોક્તં સૂત્રે- પ્રાકૃતાનાં યદ્રુપે ભવત્યુપેક્ષા સ સર્વા રૂપનિશ્ચિતા । યસ્યેદમાલમ્બનમુત્કૃષ્ટં તસ્યાહઙ્કારો ઽધિકો ભવતિ । યો નિકૃષ્ટં કરોતિ તસ્ય પુના રાગદ્વેષૌ સમુદ્ભવત ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે ઽનુત્કૃષ્ટમિતિ । અદુઃખાસુખા વેદના ચોપશમલક્ષણ, આરૂપ્યસમાધિવત્ । ઉપશાન્તત્વાત્ક્લેશાઃ સૂક્ષ્મં સમુદાચરન્તિ । પ્રાકૃતાસ્તત્ર વિમુક્તિસંજ્ઞામુત્પાદયન્તિ । અતો ભગવાનાહ- તત્રાસ્ત્યવિદ્યાનુશય ઇતિ । આલમ્બનાનનુભવાત્સુખદુઃખયોરપ્રતીતિઃ । યો જાનાતિ તદાલમ્બનં તસ્ય સુખદુઃખે સ્પષ્ટં પ્રતીયેતે । તસ્મિન્ સમયે રાગદ્વેષૌ સમ્ભવતઃ ।
(પૃ) યસ્તત્રાલમ્બનં વેદયતે તસ્ય સુખદુઃખસંજ્ઞોત્પદ્યેત । અતઃ સુખદુઃખવેદનામાત્રમસ્તિ । (ઉ) પુરુષસ્યાસ્ય તદા તદાલમ્બને ન સુખચિત્તમુત્પદ્યતે ન ચ દુઃખચિત્તમ્ । અતો ન સુખદુઃખમાત્રમસ્તિ । પૂર્વોક્તવત્ સર્વમપિ દુઃખં ત્રિધા વિભક્તમસ્તિ । (પૃ) યદ્ભવતોક્તં- તદાલમ્બનસ્યાનુભવજ્ઞાને પુનઃ સુખસંજ્ઞોત્પદ્યત ઇતિ । કથં તદનુભવજ્ઞાનં ( સ્સ્સ્_196 ) ન સમ્ભવતિ । અવિદ્યયા અનુભવજ્ઞાનમ્ । (ઉ) પુરુષસ્યાસ્ય તસ્મિન્ આલમ્બને પૂર્વં નિમિત્તગ્રહાત્ તત્રાલમ્બને યદ્યવિદ્યાનુશયો યદિ વા રાગદ્વેષાનુશયો ઽસ્તિ । (પૃ) સુખદુઃખ એવ મોહ ઉત્પદ્યતે । યથોક્તં સૂત્રે- સ તાસાં વેદનાનાં સમુદયઞ્ચાસ્તગમઞ્ચાસ્વાદઞ્ચાદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં ન પ્રજાનાતિ । તસ્ય તાસાં વેદનાનાં સમુદયઞ્ચાસ્તગમઞ્ચાસ્વાદઞ્ચાદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતમપ્રજાનતો યો ઽદુઃખાસુખસ્યાવેદનાયા અવિદ્યાનુશયઃ સો ઽનુશેત ઇતિ । અતઃ સુખદુઃખ એવાવિદ્યાનુશય ઉદેતિ । નાદુઃખાસુખાયાં [વેદનાયામ્] । (ઉ) સૂત્રમિદં સ્વયમાહ- વેદનાનાં સમુદયાસ્તગમાદીનવાદીન્ યથાભૂતમપ્રજાનતો ઽદુઃખાસુખાયામવિદ્યાનુશયો ઽનુશેત ઇતિ । (પૃ) વચનસ્ય સત્ત્વે ઽપિ નાયમર્થો યુજ્યતે । કથં સુખદુઃખયોઃ સમુદયાસ્તગમાદીનવાનપ્રજાનતો ઽદુઃખાસુખાયાં વેદનાયામવિદ્યાનુશયો ઽનુશેત ઇતિ । કસ્માત્ અન્યવસ્તુનો ઽજ્ઞાનમન્યવસ્તુન્યનુશયઃ । અત ઇદં સૂત્રમેવં વક્તવ્યમ્- અદુઃખાસુખાયાઃ સમુદયાદ્યપ્રજાનતો ઽદુઃખાસુખાયાં વેદનાયામવિદ્યાનુશયો ઽનુશેત ઇતિ । યદિ વા તત્રાવિદ્યાનુશયો નાનુશેત ઇતિ । (ઉ) તસ્યાદુઃખાસુખાયાં વેદનાયાં ત્રિધા ચિત્તં ભવતિ । શાન્તસંજ્ઞા અદુઃખાસુખસંજ્ઞા તજ્જાદુઃખાસુખબુદ્ધિઃ । મિથ્યાજ્ઞાનેન નિમિત્તગ્રાહિણઃ સુખબુદ્ધિરુત્પદ્યતે । ઉત્તમભૂમિસુખાસ્વાદગ્રાહિણો દુઃખબુદ્ધિરુત્પદ્યતે । અતઃ સૂત્રે વેદનાનામિતિ બહુવચનમુક્તમ્ । કસ્માત્ । સર્વા વેદના અવિદ્યાનુશયિતાઃ । અદુઃખાસુખા વેદના યથાકાલં ત્રિધા વિભક્તા ભવતિ । યદા દુઃખાયાઃ સમુદયાદ્યપ્રજ્ઞાનમ્, તસ્મિન્ સમયે દુઃખાયાં વેદનાયાં સુખસંજ્ઞોત્પદ્યતે અદુઃખાસુખસંજ્ઞા ચોત્પદ્યતે । અત ઉચ્યતે વેદનાનાં સમુદયાદ્યપ્રજાનતો ઽવિદ્યાનુશયો ઽનુશેતે । અદુઃખાસુખાયાં વેદનાયાં તુ ભૂયસાવિદ્યાનુશયો ઽનુશેત ઇતિ ॥
ત્રિવિધવેદનાવિચારવર્ગ એકશીતિતમઃ ।
82 વેદનાપ્રશ્નવર્ગઃ
(પૃ) ઉક્તં હિ સૂત્રે- તસ્ય ચેત્ સુખા વેદનોત્પદ્યતે । સ એવં પ્રજાનાતિ- ઉત્પન્ના ખલુ મ ઇયં સુખા વેદના ઇતિ । કો વેદનાં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । અતીતાનાગતા ચ વેદના નોપલભ્યતે । પ્રત્યુત્પન્ના વેદના તુ નાત્માનં પ્રજાનાતિ । (ઉ) સૂત્રસ્યાસ્ય પુરુષો ( સ્સ્સ્_197 ) વેદયત ઇત્યાભિપ્રાયિકં વચનં ઇત્યદોષઃ । સુખાદિવેદના કાય આગમ્ય મન આલમ્બતે ઇત્યતો ઽપ્યનવદ્યમ્ । સુખોપકરણે સુખમિતિ વદન્તિ । લોકે ઽપિ કારણે કાર્યોપચારાત્ । સ સુખાં વેદનામનુભૂય નિમિત્તં ગૃહ્ણાતિ । અત ઉચ્યતે સુખા વેદનોત્પદ્યતે ચેત્ સ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ઇતિ ।
(પૃ) યદ્વેદયતિ સા વેદના । વેદ્યત ઇતિ વા વેદના । યદા વેદયતીતિ તદા વેદના સુખાદિભિન્ના । સૂત્રે તૂક્તમ્- સુખા વેદના દુઃખા વેદના અદુઃખાસુખા વેદના ઇતિ । યદિ વેદ્યત ઇતિ વેદના । કેન તદ્વેદ્યત ઇતિ વેદયતીતિ વેદના ભવતિ । (ઉ) [સુખ]કારણે સુખમિત્યુચ્યતે । યથા તેજો દુઃખં તેજઃ સુખમિતિ । અતઃ કારણાનુભવજ્ઞાનં સુખા વેદનેત્યુચ્યતે । સત્ત્વા ઇમાં વેદનાં વેદયન્તિ । અતો વેદયતીતિ વેદના ભવતિ (પૃ) ન સત્ત્વાનાં વેદના । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- વેદયતીતિ વેદના ઇતિ । (ઉ) અયં પદસ્યાર્થઃ યત્ સનિમિત્તં તત્ સકારિત્રમ્ । પ્રજ્ઞપ્તૌ સનિમિત્તામિમાં સુખાં દુઃખામદુઃખાસુખાં [વેદનાં] કાયગતાં ચિત્તમનુભવતિ । અત ઉચ્યતે વેદયતીતિ ।
(પૃ) સૂત્રે વેદનાનામનુભવદર્શનમુક્તમ્ । યોગિનસ્તસ્મિન્ સમયે કથમુત્પદ્યતે સુખદુઃખાદુઃખાસુખાનાં નિમિત્તમ્ । કિં તસ્ય તસ્મિન્ સમયે દુઃખસંજ્ઞા નોત્પદ્યતે । (ઉ) સર્વં દુઃખમિત્યલબ્ધ્વા સ તિસ્રો વેદના અનુસ્મરતિ । (પૃ) યદિ મનોવિજ્ઞાનવૃત્ત્યા ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભવન્તિ । કથમુચ્યતે કાયિકં સુખમિતિ । (ઉ) સર્વાસુ વેદનાસુ એવં સ્મૃત્યુનુબન્ધાત્ સ્યાત્ ઇદં કાયિકં સુખમ્ ઇદં ચૈતસિકં સુખમિતિ । સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવનાકાલે કાયે સુખસંજ્ઞોત્પદ્યતે । તત્ર સ્મૃત્યુનુબન્ધાત્ કાયિકં સુખમિત્યુચ્યતે ।

(પૃ) યદિ સર્વા વેદનાશ્ચૈતસિકાઃ । કસ્માત્ કાયિકી વેદનેત્યુચ્યતે । (ઉ) તીર્થિકાનાં કૃત ઉચ્યતે । તીર્થિકા હિ વદન્તિ વેદના આત્મનિશ્રિતા ઇતિ । અતો ભગવાનાહ- વેદનાઃ કાયં ચિત્તઞ્ચ નિશ્રિતા ઇતિ । (પૃ) કતમા કાયિકી વેદના । (ઉ) પઞ્ચેન્દ્રિયાણ્યુપાદાયોત્પદ્યમાના વેદના કાયિકી વેદના । ષષ્ઠમિન્દ્રિયમુપાદાયોત્પદ્યમાના વેદના ચૈતસિકી (પૃ) આસાં કતમા સામિષા કતમા નિરામિષા । (ઉ) ક્લેશા આમિષાઃ । ક્લેશાનુશયિતા વેદના સામિષા । ક્લેશાનનુશયિતા વેદના નિરામિષા । ( સ્સ્સ્_198 ) (પૃ) કતમા દુઃખા વેદના નિરામિષા । (ઉ) પ્રહીણામિષસ્ય યા દુઃખા વેદના સા નિરામિષા । આમિષાણાં વિરુદ્ધા દુઃખા વેદના ઇતીયં નિરામિષેત્યુચ્યતે । (પૃ) સામિષાં નિરામિષામુક્ત્વા કસ્માત્પુનરુચ્યતે કામનિશ્રિતા નૈષ્ક્રમ્યનિશ્રિતેતિ । કામ એવ આમિષઃ । નૈષ્ક્રમ્યમેવ નિરામિષતા । (ઉ) પૂર્વં સામાન્યત ઉક્તમામિષમિતિ । ઇદાનીં પુનઃકામ આમિષહેતુરિતિ પ્રવિભજ્યોચ્યતે । યથોચ્યતે સૂત્રે- અસ્તિ સામિષા પ્રીતિઃ અસ્તિ નિરામિષા પ્રીતિઃ । અસ્તિ નિરામિષતો નિરામિષતરા પ્રીતિરિતિ । સામિષા પ્રીતિરિતિ પઞ્ચકામ ગુણાન્ પ્રતીત્યોત્પદ્યતે પ્રીતિઃ । નિરામિષા પ્રીતિરિતિ યદુત પ્રથમધ્યાન[જા]પ્રીતિઃ । નિરામિષતો નિરામિષતરાપ્રીતિરિતિ યદુત દ્વિતીયધ્યાનજા પ્રીતિઃ । યા વેદના નિર્વાણમાત્રાર્થા સા નૈષ્ક્રમ્યનિશ્ચિતેત્યુચ્યતે । અતઃ પુનરુચ્યતે ।
(પૃ) પઞ્ચસ્વિન્દ્રિયેષુ કસ્માદ્દુઃખા વેદના સુખા વેદનેતિ પ્રત્યઙ્ગં દ્વિધા વિભક્તા । કિં નાસ્ત્યુપેક્ષા વેદના । (ઉ) દૌર્મનસ્યં સૌમનસ્યઞ્ચાવશ્યં સંજ્ઞાવિકલ્પેનોત્પન્નમ્ । સુખા દુઃખા તુ નાવશ્યં સંજ્ઞાવિકલ્પાધીના । ઉપેક્ષાવેદનાયાં સંજ્ઞાવિકલ્પસ્યાતિસૂક્ષ્મત્વાન્નાસ્તિ દ્વૈધમ્ । તૃતીયધ્યાને મનોવિજ્ઞાનં વેદ્યતે । કસ્માત્સુખમસ્તિ ન પ્રીતિઃ । (ઉ) સુસ્રં સર્વકાયચિત્તં ગહનમાપૂરયતીતિ સુખમુચ્યતે । પ્રીતિસ્તુ ચિત્તમાત્રમાપૂરયતિ ન કાયમ્ । અતસ્તૃતીયધ્યાને પ્રીતિવિશેષં નિશ્રિત્યોચ્યતે કાયેન સુખં પ્રતિસંવેદયતીતિ ।
(પૃ) તિસૃષુ વેદનાસુ કા ઘનિષ્ઠક્લેશજનની । (ઉ) આભિધર્મિકાઃ કેચિદ્વદન્તિ સુખા વેદનેતિ । કસ્માત્ । પૂર્વોક્ત [વેદના]પ્રત્યયવેદનાયા દુઃખતરત્વાત્ । [અન્યે] આભિધર્મિકા વદન્તિ દુઃખા વેદનેતિ । કસ્માત્ । સત્ત્વાઃ દુઃખાભિહતાઃ સુખાર્થિત્વાત્ ઘનિષ્ઠં ક્લેશમુત્પાદયન્તિ ઇતિ । વિવિધસુખેભ્યો ઽત્યલ્પં દુઃખમતિરિચ્યતે । યથા પઞ્ચકામગુણસમ્પન્નસ્ય પુરુષસ્ય મશકપતઙ્ગદંશે યો દુઃખાનુભવો ભવતિ । ન તાદૃશં રૂષાદિપઞ્ચકામગુણાનાં સુખમ્ । યાદૃશઞ્ચ જીવતાં પુત્રાણાં શતેન સુખમ્, ન તદેકપુત્રમૃતિતુલ્યમ્ । સંસારે ચ દુઃખા વેદના બહુલા । ન તથા સુખા વેદના । કસ્માત્ । બહવઃ સત્ત્વાઃ ( સ્સ્સ્_199 ) તિસૃષુ દુર્ગતિષૂપપન્ના દેવમનુષ્યેભ્યો નિકૃષ્ટાઃ । નાવશ્યં સ્વભાવમધિષ્ઠાય દુઃખસ્ય લાભઃ । સુખાર્થિતામધિષ્ઠાય લાભો બાલાભો વાસ્તિ । યથા ક્ષેત્રે તૃણવીરણાનિ સ્વયં પ્રરોહન્તિ ન સસ્યાનિ । દુઃખાં વેદનાં પ્રતીત્ય ગુરુકે પાપકર્મણિ પ્રવર્તતે । કસ્માત્ । દુઃખાયાં વેદનાયાં પ્રતિઘાનુશયો ઽસ્તિ । યથોક્તમ્- પ્રતિઘો ગુરતરં પાપમ્ ઇતિ ।
આભિધર્મિકાઃ કેચિદાહુઃ- અદુઃખાસુખોત્પદ્યતે । કસ્માત્ । અત્રાસ્તિ મોહાનુશયઃ । સર્વક્લેશાનાં મૂલં મોહઃ । સા ચ વેદના સૂક્ષ્મા । તત્ર ક્લેશાનાં જ્ઞાનસ્ય દુરનુભાવત્વાત્ । સા ચ વેદના સત્ત્વાનાં પ્રકૃતિઃ । સુખદુઃખે ચાગન્તુકે । સા ચ વેદના ત્રિષુ ધાતુષુ વ્યાપ્તા । ન તથાન્યે દ્વે । વેદનેયં ચિરજીવિની । તદ્વેદનારાગં પ્રતીત્ય જીવતિ અશીતિ મહાકલ્પસહસ્રાણિ દુઃખલક્ષણાન્ સ્કન્ધાનનુભવતિ । સા ચ નિર્વાણવિરોધિની । કસ્માત્ । તત્ર હ્યુત્પદ્યતે શાન્તલક્ષણં નિર્વાણલક્ષણમ્ । ન પુનઃ પારમાર્થિકં નિર્વાણં લભ્યતે । કિઞ્ચ સા આર્યમાર્ગદોષકરણી । યથોક્તં- વિસંયોગસ્વભાવં પ્રતીત્ય વિમુક્તિર્લભ્યત ઇતિ । સુખા વેદના દુઃખા વેદના તુ લૌકિકમાર્ગસ્યાપિ દોષપ્રાપિણી । સા ચ વેદના આસંસારં વ્યવતિષ્ઠતે । સન્તાનસમુચ્છેદે સમુચ્છિદ્યતે । અતો ઘનિષ્ઠક્લેશજનની ॥
વેદનાપ્રશ્નવર્ગો દ્વયશીતિતમઃ ।
83 પઞ્ચવેદનેન્દ્રિયવર્ગઃ
(પૃ) સુખેન્દ્રિયં યાવદુપેક્ષેન્દ્રિયં કુત્ર વર્તતે । (ઉ) સુખેન્દ્રિયં દુઃખેન્દ્રિયઞ્ચ કાયગતમ્ । યથાકાયલાભં યાવચ્ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ભવન્તિ । અન્યાનિ ત્રીણિ ચિત્તગતાનિ । યથાચિત્તલાભં યાવદ્ભવાગ્રં ભવતિ । (પૃ) યથોક્તં સૂત્રે દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયં પ્રથમધ્યાને નિરુધ્યતે । સૌમનસ્યેન્દ્રિયં તૃતીયધ્યાને નિરુધ્યતે । સુખેન્દ્રિયં ચતુર્થધ્યાને નિરુધ્યતે ઉપેક્ષેન્દ્રિયં નિરોધસમાપત્તૌ નિરુધ્યતે । ઇતિ । અતો ભવદુક્તમયુક્તમ્ । (ઉ) ( સ્સ્સ્_200 ) ભવદુક્તસૂત્રેણ દુઃખેન્દ્રિયં પ્રથમધ્યાને વર્તતે । ભવતાં શાસને તુ પ્રથમધ્યાનં વસ્તુતો ઽદુઃખેન્દ્રિયમ્ । અતો ન શ્રદ્ધેયં સ્યાદિદં સૂત્રમ્ ।
(પૃ) રૂપારૂપ્યધાતૌ કુશલધર્માન્ સમ્યક્ ભાવયતો દુઃખં દૌર્મનસ્યં નસ્યાત્ । (ઉ) ત્રૈધાતુકં સર્વં દુઃખમ્ । દ્વયોરૂર્ધ્વધાત્વારૌદારિકે દુઃખે ઽસત્યપિ સૂક્ષ્મં દુઃખમસ્ત્યેવ । કેનેદં જ્ઞાયતે । ચતુર્ષુ ધ્યાનેષૂચ્યન્તે ચત્વારિ ઇર્યાપથાનિ । યત્રાસ્તીર્યાપથમ્ । તત્ર સર્વં દુઃખઃ સ્યાત્ । રૂપધાતૌ ચ સન્તિ ચક્ષુઃ શ્રોત્રકાયવિજ્ઞાનાનિ । એષાં વિજ્ઞાનાનાં યા કાચિદ્વેદના સા દુઃખા વા સુખા વા ભવતિ । એકસ્માદિર્યાપથાદપરમિર્યાપથમર્થ્યત ઇત્યતો જ્ઞાયતે દુઃખમસ્તીતિ । સૂત્રે પૃચ્છતિ- રૂપાણાં ક આસ્વાદઃ । યદુત રૂપં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે સુખં સૌમનસ્યમ્ । કશ્ચ રૂપાણામાદીનવઃ । યત્કિઞ્ચનરૂપં [સર્વં તત્] અનિત્યં દુઃખં વિપરિણામધર્મ ઇતિ રૂપધાતોઃ સરૂપત્વાત્ અસ્ત્યાસ્વાદચિત્તં, અસ્ત્યાદીનવચિત્તમ્ । અતો ઽસ્તિ સુખં દુઃખમ્ । યોગી ધ્યાનસમાધિષુ રજ્યતે ચોપેક્ષતે ચ । સુખવેદનાપ્રત્યયત્વાદવશ્યં રજ્યતે । દુઃખવેદનાપ્રત્યયત્વાદુપેક્ષતે । અતો જ્ઞાયતે ઽસ્તિ સુખં દુઃખમિતિ ।

ભગવાનાહ- વાગાદયઃ પ્રથમધ્યાનસ્ય શલ્યમ્ । વિતર્કચારૌ દ્વિતીયધ્યાનસ્ય શલ્યમ્ । યાવન્નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસ્ય સંજ્ઞા વેદના ચ શલ્યમ્ ઇતિ । શલ્યમિતિ દુઃખમિત્યર્થઃ । અતો જ્ઞાયતે દુઃખમિતિ । સર્વે ઽપિ પઞ્ચસ્કન્ધા દુઃખં વિહિંસનદુઃખમ્ । યથા કામધાતુકવેદના વિહિંસકત્વાત્ દુઃખમ્ । ઊર્ધ્વધાતુકવેદનાયા અપિ વિહિંસનમસ્તીતિ કસ્માન્ન દુઃખમ્ । યથા કામધાતૌ વ્યાધ્યાદયો ઽષ્ટ સંસ્કારા ઉચ્યન્તે । રૂપારૂપ્યધાત્વોરપિ તથાષ્ટસંસ્કારાઃ સમાનમુક્તા ઇતિ કસ્માન્નાસ્તિ દુઃખમ્ । રૂપધાતાવાભાયા ન્યૂનતા વાતિશયો વોચ્યતે । અતો જ્ઞાયતે રૂપધાતુકકર્માપિ વિભક્તમ્ ઇતિ । કર્મવિભાગાદવશ્યં દુઃખવિપાકકર્મલાભિના ભવિતવ્યમ્ । આહ ચ સૂત્રમ્- અત્ર સન્તીર્ષ્યામાત્સર્યાદયઃ ક્લેશા ( સ્સ્સ્_201 ) ઇતિ । યથા બ્રહ્મા બ્રહ્માણમામન્ત્યાહ- ધ્રૂવમિદં સ્થાનમ્ મા ભવન્તઃ શ્રમણં ગૌતમમુપસઙ્ક્રમત ઇતિ । આગત્યાપિ મહાબ્રહ્મા ભવન્તમનુયોગમાપૃચ્છતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- ચતુર્થધ્યાનમુપસમ્પન્નો ઽકુશલાન્ ધર્માન્ પ્રજહાતીતિ । અપિ ચોક્તં સૂત્રે- તત્રાસ્તિ મિથ્યાદૃષ્ટિઃ ક્લેશ ઇતિ । ઈદૃશાઃ ક્લેશા એવાકુશલા દુઃખવિપાકપ્રાપકાઃ સ્યુઃ । કસ્માન્નાસ્તિ દુઃખમ્ । આભિધર્મિકા આહુઃ- સર્વે ક્લેશા અકુશલા ઇતિ । તત્ર કથં નાસ્તિ દુઃખા વેદના ।
ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- રૂપારામા [ભિક્ષવો] દેવમનુષ્યાઃ રૂપરતા રૂપસમુદિતાઃ । રૂપવિપરિણામવિરાગનિરોધાત્ દુઃખા [ભિક્ષવો] દેવમનુષ્યા વિહરન્તિ । ઇતિ । એવં યાવદ્વિજ્ઞાને ઽપિ । અતો જ્ઞાયતે સર્વેષામવીતરાગાણામસ્તિ દૌર્મનસ્યં સૌમનસ્યમિતિ । પ્રિય[યોગ]પ્રત્યયં સૌમનસ્યં ભવતિ । તત્પ્રિયવિયોગપ્રત્યયં દૌર્મનસ્યં ભવતિ । પ્રાકૃતાનામજ્ઞાનાં કસ્ય શક્તિબલેન પ્રિયપ્રાપ્તિપ્રત્યયં સૌમનસ્યં ન ભવતિ । હાનૌ ચ ન દૌર્મનસ્યમ્ । યથોક્તં સૂત્રે- માર્ગં પ્રતિપન્નસ્યૈવાયુષો ઽન્તે રૂપે સૌમનસ્યં દૌર્મનસ્ય ઞ્ચ નાસ્તિ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે સર્વેષાં પ્રાકૃતાનાં સૌમનસ્યં દૌર્મનસ્યં સદાનુવર્તતે ઇતિ ।
ભગવાન્ સ્વયમાહ- દૌર્મનસ્યવિગતં સૌમનસ્યવિગતઞ્ચૈકં ચિત્તમુપેક્ષાયામુપવિચરતીત્યયમર્હતો ગુણ ઇતિ । ષડુપેક્ષોપવિચારાશ્ચાર્યચરિતાન્યેવ ન પ્રાકૃતાનામ્ । પ્રાકૃતાઃ કદાચિદુપેક્ષાયામુપવિચરન્તિ । ન તત્ જ્ઞાનપ્રત્યયતથા । યથોક્તં સૂત્રે- પ્રાકૃતાનાં યદુપેક્ષાચિત્તં સર્વં તત્ રૂપનિશ્રિતં ન રૂપરાગવિમુક્તમ્ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે પ્રાકૃતાનાં નાસ્ત્યુપેક્ષાચિત્તમિતિ । યથોક્તં સૂત્રે- સુખાયાં વેદનાયાં રાગાનુશયઃ ઇતિ । યદિ નાસ્તિ તસ્ય સુખા વેદના । કુત્ર રાગો ઽનુશયીત ।
યદ્ભવતો મતં- કદાચિદદુઃખાસુખાયાં [વેદનાયાં] રાગાનુશયો ઽનુશેત ઇતિ । તત્ સૂત્રે નાસ્તિ વચનસ્થાનમ્ । ઉત્તમભૂમૌ ચ પ્રવૃત્તે કાયચિત્તે શાન્તસુખે ન મહદનુગૃહીતે સ્તઃ । યથોક્તમ્- દેવાઃ કલ્પસહસ્રમેકત્ર નિષીદન્તિ ઇતિ । યદિ [તે] દુઃખોપવિચારિણઃ ( સ્સ્સ્_202 ) ન તે તદિર્યાપથેષુ દીર્ઘકાલં સ્થાતું શક્નુવન્તિ । યથોક્તં સૂત્રે- સપ્તદિનાનિ સમાવિશ્ય વિમુક્તિસુખં વેદયત ઇતિ । તત્ર ચ પ્રશ્રબ્ધિસુખં પરમમ્ । યથોક્તં સૂત્રે પ્રશ્રબ્ધિરિતિ સુખા વેદના ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે સર્વાસુ ભૂમિષુ અસ્તિ સુખા વેદનેતિ । યદ્ભવતો મતમ્- કદાચિત્પ્રશ્રબ્ધિસુખં સુખવેદનાતો ભિન્નમિતિ । તદયુક્તમ્ । યત્કિઞ્ચિદનુગ્રાહકં કાયગતં તત્ સુખમિત્યુચ્યતે । અતઃ પ્રશ્રબ્ધિસુખં ન સુખવેદનાતો ભિન્નમ્ ।
(પૃ) યદ્યૂર્ધ્વધાતુકસમાધિષુ સુખદુઃખસૌમનસ્યદૌર્મનસ્યાનિ સન્તિ । કથં ધ્યાનસૂત્રાનુગુણ્યં ભવેત્ । (ઉ) સૂત્રમિદં ધર્મતાલક્ષણવિલોમકમ્ । યદ્યુપેક્ષ્યતે કો દોષઃ । તત્ર ચ સુખવિહારઃ શાન્તો ઽનાસઙ્ગરૂપઃ । નોદ્ભવતિ ઔદારિકો રાગઃ પ્રતિઘો વા । તસ્માત્ ઉચ્યતે [તત્ર] નાસ્તિ સુખં નાસ્તિ દુઃખમિતિ । તત્ર ચ સુખદુઃખે સૂક્ષ્મે ન પ્રતીતે સ્તઃ । અસિશસ્ત્રાદિ દુઃખં બન્ધમરણાદિ દૌર્મનસ્યઞ્ચ નાસ્તીત્યતો નાસ્તિ દુઃખમિતિ । યથોચ્યતે રૂપધાતુરનુષ્ણાશીત ઇતિ । તત્રાપિ સન્તિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ । કથં વક્તવ્યમ્ અનુષ્ણાશીત ઇતિ । યદુચ્યતે ત્રિષુ ધ્યાનેષુ સત્ત્વા એકકાયા એકનિમિત્તા ઇતિ । તત્રાપ્યસ્તિ આભાપ્રવિભાગઃ । યથા વદન્તિ- યો ધ્યાનવિહારી ન સમ્યક્ સ્ત્યાનમિદ્ધૌદ્ધત્યાન્યપનયતિ સો ઽવિશુદ્ધાભ ઇતિ । યથાલ્પજ્ઞઃ પુરુષો ઽજ્ઞ ઇત્યુચ્યતે । યથા ચ લૌકિકા વદન્તિ અલ્પલવણે ભોજને અલવણમિતિ । એવં તત્ર સૌમનલ્યં દૌર્મનસ્ય ઞ્ચ ન પ્રતીતમિતો નાસ્તીત્યુચ્યતે ।
યદ્ભવદ્ભિરૂક્તં નાસ્તિ તત્ર વિતર્ક ઇતિ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે ભગવતા સંજ્ઞાપ્રત્યયો વિતર્ક ઇતિ । અત્ર સંજ્ઞાયાં સત્યાં કથં નાસ્તિ વિતર્કઃ । અતો જ્ઞાયતે યાવદ્ભવાગ્રમસ્તિ વિતર્કધર્મ ઇતિ । [ચિત્તસ્ય] ઔદારિકતા વિતર્ક ઇતિ ધ્યાનદ્વયે નિરુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । તસ્માદૂર્ધ્વધાતુદ્વયે ઽપિ સન્તિ સુખદુઃખાદયઃ ॥
ઇતિ વેદનાસ્કન્ધઃ સમાપ્તઃ ।

પઞ્ચવેદનેન્દ્રિયવર્ગસ્ત્ર્યશીતિતમઃ ।
84 દુઃખસત્યસ્કન્ધે સંસ્કારાધિકારે ચેતનાવર્ગઃ
સૂત્ર ઉક્તમ્- ષટ્ ચેતનાકાયાઃ સંસ્કારસ્કન્ધ ઇતિ । (પૃ) કા પુનશ્ચેતના । પ્રાર્થના પ્રાણિધાનં ચેતના । યથોક્તં સૂત્રે- અવરચેતના અવરપ્રાર્થના અવરપ્રણિધાનમ્ । ઇતિ ।
(પૃ) કસ્માત્ જ્ઞાયતે પ્રાર્થના ચેતના ઇતિ । (ઉ) ઉક્તં સૂત્રે- અભિસંસ્કુર્વન્તીતિ સંસ્કારાઃ ઇતિ । સ્કન્ધાભિસંસ્કારતૃષ્ણા પ્રાર્થના । યથોક્તં સૂત્રે અભિસંસ્કારાઃ તૃષ્ણાનિશ્રિતા ઇતિ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- યથાપિ [ભિક્ષવઃ] યવકલાપી ચતુર્મહાપથે વિક્ષિપ્તા સ્યાત્ । [અથ] ષટ્ પુરુષા આગચ્છેયુઃ । [વ્યાભઙ્ગિહસ્તાસ્તે તાં યવકલપી ષડિભર્વ્યાભાઙ્ગભિ]ર્હન્યુઃ । અથ સપ્તમઃ પુરુષ આગચ્છેત્ । [વ્યાભઙ્ગિહસ્તઃ સ યવકલાપીં સપ્તમ્યા વ્યભઙ્ગયા] હન્યાત્ । કિં પુનરિદં ભિક્ષવો ભવતાં મનસિ વિપચ્યતે ન વા । વિપચ્યતે ભગવાન્ । ભગવાનાહ- એવમેવાશ્રુતવાન્ પૃથગ્જનો નિત્યં ષટ્સ્પર્શૈરાહન્યતે । એવં હન્યમાનઃ પુનરાયતિભવાય ચેતયતે । એવં હિ સ મોઘપુરુષઃ સુહતતરો ભવતિ । ઇતિ । જ્ઞાતવ્યં પ્રાર્થનૈવ ચેતના ઇતિ । કિઞ્ચાહ- મનઃસઞ્ચેતનાહારઃ અઙ્ગારકર્ષવત્ દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ । અઙ્ગારઃ કસ્ય દૃષ્ટાન્તઃ । આયતિભવાય ચેતયત ઇત્યસ્ય । આયતિભવશ્ચાઙ્ગારકલ્પઃ । સદા દુઃખાનાં જનકત્વાત્ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- અસ્મીતિ [ભિક્ષવ] ઇઞ્જિતમ્ । અસ્મીતિ [ભિક્ષવઃ] પ્રપઞ્ચિતં સ્પન્દિતં ( સ્સ્સ્_204 ) રાગગત ઇતિ । યત્રાસ્મીતિ તત્રેઞ્જિતં મનસ્કૃતં પ્રપઞ્જિતં સ્પન્દિતં રાગગતમ્ ઇતિ । યો ઽભિસંસ્કૃતો ધર્મઃ સ રાગગત ઇત્યુચ્યતે । [અતો] જ્ઞાતવ્યં પ્રાર્થનૈવ ચેતના ઇતિ । કિઞ્ચાહ- યો બાલો જન્મપ્રભૃતિ મૈત્રીમભ્યસ્યતિ સો ઽકુશલં કર્મ કરોતિ ચેતયતે ન વા । નો ભગવન્ ઇતિ । કામપ્રાર્થનયાકુશલં કરોતીતિ તદર્થઃ । આહ ચ ચેતના કર્મ ચેતયિત્વા ચેતિ । તત્ર ચેતના માનસં કર્મ । ચેતયિત્વા કર્મ કાયિકં વાચિકમ્ । ચેતયિત્વેતિ પ્રાર્થયિત્વા । ઉપાલિસૂત્રે ઉક્તમ્- નિઘણ્ટો નાથપુત્રઃ શીતોદકપ્રતિક્ષિપ્ત ઉષ્ણોદકપ્રતિસેવી । સ શીતોદકં પ્રાર્થયમાનો ઽલભમાનઃ કાલં કુર્યાત્ । મનસ્સક્તદેવેષૂપપદ્યતે । અયં શીતચેતનત્વાત્તત્રોપપદ્યત ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે પ્રાર્થનૈવ ચેતના ઇતિ ।
(પૃ) યદ્ભવનાહ- પ્રાર્થના ચેતનેતિ । સા [પ્રાર્થના] તૃષ્ણાલક્ષણા ન ચેતના । કસ્માત્ । સહેતુસપ્રત્યયસૂત્ર ઉક્તમ્- અશ્રુતવતઃ પૃથગ્જનસ્ય યત્પ્રાર્થિતં તૃષ્ણૈવ સા ઇતિ । મહાનિદાનસૂત્ર ઉક્તમ્- તૃષ્ણાં પ્રતીત્ય પર્યેષણા ઇત્યાદિ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે- દુઃખી ભૂયસા સુખાર્થી કિં ન પ્રાર્થયતે ઇતિ । આહ ચ- યદા પુરુષઃ પઞ્ચકામગુણેષુ રજ્યતે સ રાગ એવ પ્રાર્થના ઇતિ । અપિ ચાહ- તૃષ્ણાપ્રત્યયમુપાદાનમિતિ પર્યેષણં પૂર્વં ભવતિ પશ્ચાદુપાદાનમ્ ઇતિ । પર્યેષણમેવ તૃષ્ણા । તસ્માત્ પ્રાર્થના ચેતનાત્મિકેતિ ભવતાં મતમયુક્તમ્ । યદુક્તં ભવતા- પ્રણિધાનં ચેતનેતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ ઉપાલિસૂત્ર ઉક્તમ્- અસઞ્ચેતનિકં કર્મ ન મહાસાવદ્યમ્ । અસઞ્ચેતનિકમજ્ઞાનપુરસ્સરમ્ । લોકે ઽપિ ( સ્સ્સ્_205 ) જ્ઞાનં ચેતનં મન્યતે । યથા વદન્તિ કો જ્ઞાની ઇદં કુર્યાત્ । કઃ સચેતન ઇદં કુર્યાદિતિ । બુદ્ધિમાનિતીમમર્થં વ્યવહરન્તિ । અતો જ્ઞાયતે જ્ઞાનમેવ ચેતનેતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ । પ્રણિધાનં સમુદય ઇત્યુચ્યતે । કર્માઙ્ગં પ્રણિધાનં ચેતના । યથા કઞ્ચિત્પ્રણિદધન્નાહ- અહમનાગતે ઽધ્વનિ ઈદૃશં કાયં પ્રતિલપ્સ્ય ઇતિ । (પૃ) યદિ કર્માઙ્ગં પ્રણિધાનં ચેતનેતિ । તદા નાનાસ્રવા ચેતના સ્યાત્ । ચેતના ચ તૃષ્ણાહેતુઃ । યથોક્તંસૂત્રે- મનઃસઞ્ચેતનાયા [ભિક્ષવઃ] આહારે પરિજ્ઞાતે તિસ્રસ્તૃષ્ણાઃ પરિજ્ઞાતા ભવન્તિ । ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે ચેતના તૃષ્ણાહેતુરિતિ । (ઉ) યદ્બ્રવીષિ નાનાસ્રવા ચેતનેતિ । તદહમપિ ન બ્રવીમિ અસ્ત્યનાસ્રવા ચેતનેતિ । કસ્માત્ । અભિસંસ્કરોતીતિ સંસ્કાર ઇતિ લક્ષણાત્ ચેતનેત્યુચ્યતે । અનાસ્રવધર્મસ્ય અનભિસંસ્કારલક્ષણત્વાત્ । ચેતનાહ્યભિસંસ્કારિણી ન નિરોધધર્મિણી । યદવોચઃ ચેતના તૃષ્ણાહેતુરિતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ । સા હિ તૃષ્ણાકાર્યં તૃષ્ણાઙ્ગઞ્ચ । ન તૃષ્ણાહેતુઃ । કાર્યપ્રહાણાદ્ધેતુપ્રહાણમુક્તં યદુત મનઃસઞ્ચેતનાહારપ્રહાણાત્ તિસૃણાં તૃષ્ણાનાં પ્રહાણમિતિ । સંસ્કારાદિપ્રત્યયાશ્ચાનેન પ્રત્યુક્તાઃ । અતો જ્ઞાયતે તૃષ્ણાઙ્ગં ચેતનેતિ । તૃષ્ણા હિ દ્વિવિધા હેતુભૂતા ફલભૂતા ચેતિ । હેતુઃ તૃષ્ણા ભવતિ ફલં પ્રાર્થના । પ્રાર્થનૈવ ચ ચેતના ।
ચોદયતિ । યદિ હેત્વવસ્થાયાં તૃષ્ણા ફલાવસ્થાયાં ચેતના । તદા ન ચેતના તૃષ્ણાઙ્ગં સ્યાત્ । કસ્માત્ । યો ધર્મો હેત્વવસ્થઃ સો ઽન્યઃ ફલાવસ્થ શ્ચાન્યઃ ઇત્યતો જ્ઞાયતે ચેતના ન તૃષ્ણાઙ્ગમિતિ । યથોક્તં સહેતુસપ્રત્યય સૂત્રે મૂઢસ્ય યત્પ્રાર્થિતં તૃષ્ણૈવ સા । તૃષ્ણાવતો યત્કિઞ્ચિચ્ચેષ્ઠિતં તત્ કર્મ ઇતિ । અતશ્ચેતના કર્મલક્ષણાનુગતેતિ તૃષ્ણતો ઽન્યા । યસ્ય યસ્મિન્ વસ્તુનિ રાગઃ તસ્ય તસ્મિન્ વસ્તુનિ પ્રાર્થના । અતો રાગાત્ જાયતે પ્રાર્થના । પ્રાર્થનૈવ ચેતના અતો રાગશ્ચેતનાહેતુઃ ।
અત્રોચ્યતે । પૂર્વમુક્તં મયા તૃષ્ણાઙ્ગં ચેતનેતિ । તૃષ્ણાયાઃ કેવલમાદ્યારમ્ભો રાગઃ । રક્તસ્યા[રમ્ભઃ] પ્રાર્થના । યદવોચઃ પ્રણિધાનં [ન ચેતને]તિ । ન તદ્યુક્તમ્ । કસ્માત્ । ( સ્સ્સ્_206 ) પ્રણિધાનં ચેતનાઙ્ગમ્ । પૂર્વ પ્રણિધાનાખ્યં કર્મ । પશ્ચાત્ કર્મણિ પ્રવૃત્તિઃ । (પૃ) ચેતના મનસો ઽન્યા ઉતાનન્યા । (ઉ) મન એવ ચેતના । યથોક્તં ધર્મપદે-
મનસા ચેત્ પ્રદુષ્ઠેન ભાષતે વા કરોતિ વા ।
તત એનં દુઃખમન્વેતિ । ઇતિ
પ્રસન્નમનસાપ્યેવમ્ । અતો જ્ઞાયતે મન એવ ચેતનેતિ । યદિ ચેતના ન મનઃ । કિં માનસં કર્મ ભવેત્ । માનસં કર્મ યન્મન આલમ્બન ઉપવિચરતિ । અતશ્ચેતના મન એવ । સામાન્યલક્ષણતો મનૌપવિચારશ્ચેતનેત્યુક્તાપિ સા બાહુલ્યેન કુશલાકશલધર્મગતેત્યુચ્યતે । તસ્યાશ્ચેતનાયા બહવઃ પ્રકારા ભવન્તિ । યદા પુરુષઃ પરસત્ત્વાનાં કુશલમકુશલં વા પ્રાર્થયતે । તદા ચેતનેત્યાખ્યાયતો । યદાલબ્ધં વસ્તુ પ્રાર્થયતે । તદા પ્રાર્થના । યદાયતિભવં પ્રાર્થયતે । તદા પ્રણિધાનમ્ । અતો જ્ઞાયતે એકૈવ ચેતના નાનાનામભિરુચ્યત ઇતિ ।
દુઃખસત્યે સંસ્કારાધિકારે ચેતનાવર્ગશ્ચતુરશીતિતમઃ ।
85 સ્પર્શવર્ગઃ
અલમ્બનગતં વિજ્ઞાનં સ્પર્શ ઇત્યુચ્યતે । ત્રયાણાં સન્નિપાત ઇતીદં ન સ્પર્શલક્ષણમ્ । કસ્માત્ । ન હીન્દ્રિયમાલમ્બનં પ્રાપ્નોતિ । અત ઇન્દ્રિયાલમ્બનયોર્ન સ્યાત્ સન્નિપાતઃ । તૈસ્ત્રિભિરાલમ્બનં ગૃહ્ણાતીતિ સન્નિપાત ઇત્યુચ્યતે ।

પૃચ્છતિ । અસ્ત્યન્યશ્ચૈતસિકધર્મઃ સ્પર્શાખ્યઃ । કસ્માત્ । દ્વાદશનિદાનસૂત્રે હ્યુક્તંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદનેતિ । આહ ચ- સ્પર્શો વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાણાં હેતુરિતિ । યદિ નાસ્તિ સ ધર્મઃ । કો હેતુઃ સ્યાત્ । અતો જ્ઞાયતે અસ્તિ ચ ચૈતસિક ધર્મઃ સ્પર્શાખ્ય ઇતિ । ષટ્ ષટ્કસૂત્ર ઉક્તં- ષટ સ્પર્શકાયા ઇતિ । કિઞ્ચોક્તં સૂત્રે અવિદ્યાદીનાં સ્પર્શો [હેતુ]ર્દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ । યદ્યુચ્યતે હેતવઃ પ્રજ્ઞપ્તિધર્મા ઇતિ । ન પુનઃ પૃથક્ વક્તવ્યં સ ( સ્સ્સ્_207 ) પ્રજ્ઞપ્તિધર્મ ઇતિ । સૂત્રે ચાસ્તિ દ્વિવિધઃ સ્પર્શઃ એક ત્રયાણાં સન્નિપાતઃ સ્પર્શ ઇતિ । અપરઃ ત્રયાણાં સન્નિપાતાત્ સ્પર્શ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે દ્વિવિધયોઃ સ્પર્શયોરેકઃ સ્વરૂપસન્ અપરઃ પ્રજ્ઞપ્તિસન્નિતિ । યથા દિનકરમણિગોમેદકાનાં ત્રયાણાં વિભિન્નં તેજઃ । ચન્દ્રકાન્તયોશ્ચાપો વિભિન્નાઃ । પૃથિવ્યાદીનામઙ્કુરા વિભિન્નાઃ । એવં સ્પર્શશ્ચક્ષુરાદીનાં વિભિન્ન ઇતિ કિમસ્ત્યવદ્યમ્ । યથા ચ ભિક્ષૂણાં સમવાયો ન ભિક્ષુભ્યો ઽન્યઃ । સ્કન્ધાનાં સમવાયો ન સ્કન્ધેભ્યો ઽન્યઃ । ન વૃક્ષદ્વયસંયોગો વૃક્ષદ્વયાદ્ભિદ્યતે । ન હસ્તદ્વયસંયોગો હસ્તદ્વયાદ્ભિદ્યતે । ન બહુગ્લાનસમવાયો બહુગ્લાનેભ્યો ભિદ્યતે । એવં સ્પર્શો ઽપિ ન ચક્ષુરાદિભ્યો ભિદ્યત ઇતિ નાસ્ત્યવદ્યમ્ ।
અત્ર બ્રૂમઃ । પ્રાગુક્તં મયા [યદા] ચિત્તમાલમ્બનં ગૃહાતિ તસ્મિન્ સમયે સ્પર્શ ઇતિ । અતશ્ચિત્તં [યસ્મિન્] કાલે વિજ્ઞાનોત્પત્તિહેતુર્ભવતિ । તદનન્તરં વેદનાદયો ધર્મા ઉત્પદ્યન્તે । ષઠ્ષટ્કસૂત્રે ઽપ્યુક્તં તસ્મિન્ સમયે સ્પર્શં ઇતિ । ઇદમેવ યુક્તમ્ । ન વયં સ્વીકુર્મઃ સ્પર્શો ઽયં દ્વિવિધ ઇતિ । સર્વત્રોક્તં ત્રયાણાં સન્નિપાતઃ સ્પર્શ ઇતિ । સ્પર્શદ્વેવિધ્યસૂત્રં સદપિ ધર્મલક્ષણવિરોધાદુપેક્ષ્યમ્ । અત ઉદાહૃતસૂત્રમહેતુઃ । યદિ સ્પર્શો ભિદ્યતે જલતેજોવત્ । તદા કારિત્રમપિ ભિદ્યેત । ન તુ દૃશ્યતે પ્રત્યેકં કારિત્રભેદઃ । અતો જ્ઞાયતે સ સ્પર્શો ન ત્રિભ્યો ભિદ્યત ઇતિ ।
કિઞ્ચ યદિ સ્પર્શશ્ચૈતસિકધર્મઃ તદા અન્યેભ્યશ્ચૈતસિકેભ્યો ભિદ્યેત । કસ્માત્ । સ્પર્શશ્ચૈતસિકાનાં પ્રત્યયઃ । નહિ સ્પર્શઃ સ્પર્શસ્ય પ્રત્યયો ભવતિ । ઉત્પત્તિભેદાન્ન ચૈતસિક ધર્મઃ । (પૃ) સ્પર્શવિશેષાત્ સ્પર્શપ્રત્યયા શ્ચૈતસિકા ઇતિ । ન સ્પર્શપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ । યથા વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ન તૃષ્ણાપ્રત્યયા વેદના । (ઉ) સ્પર્શસ્ય કિં વિશેષલક્ષણં યદન્યચૈતસિકાનાં નોક્તં સ્યાત્ । ન વસ્તુતો ઽભિધીયમાનમસ્તિ । અતો ઽહેતુઃ । વેદનાદ્યકાલીના તૃષ્ણાનન્તરકાલીના ઇતિ વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા ન તુ તૃષ્ણાપ્રત્યયા વેદના । યદિ સ્પર્શો વ્યતિરિક્તધર્મઃ । તલ્લક્ષણં વક્તવ્યમ્ । ન તૂચ્યત ઇતિ જ્ઞાતવ્યં નાસ્તિ વિભિન્નઃ [સ્પર્શ] ઇતિ । ભગવાન્ વૈધર્મ્યે ઽપિ સ્પર્શાખ્યામાહ । યથાહ યો દુઃખોપઘાતઃ સ આગત્ય જનકાયં સ્પૃશતીતિ । આહ ચ સુખવેદનાસ્પૃષ્ટેન ન પ્રમત્તવ્યમ્ । ન દુઃખવેદનાસ્પૃષ્ટેન વિદ્વેષ્ટવ્યમ્ । અસ્યાં વેદનાયાં સ્પર્શ ઇતિ સંજ્ઞામાહ । ભગવાન્ સૂચીલોમં યક્ષમાહ- તવ ( સ્સ્સ્_208 ) સંસ્પર્શઃ પાપક ઇતિ કાયમપનયામિ ઇતિ । યથા લોકે વદન્તિ સુખ ઉષ્ણસંસ્પર્શ ઇતિ । તથા સ્પર્શાહારમપ્યાહુઃ । પાણિસ્પર્શ ઇતિ ચ વદન્તિ । અતઃ સર્વત્ર કાયવિજ્ઞાનવિજ્ઞેયે વસ્તુનિ સ્પર્શસંજ્ઞોચ્યતે ।
અન્યત્રચોક્તં- અન્ધો ન રૂપં સ્પૃશતિ । રૂપાદ્યાલમ્બનેષુ સ્પર્શસંજ્ઞાઞ્ચ વક્તિ । ઇતિ । તત્સ્પર્શવ્યવહારસ્યાનિયતત્વાન્નાસ્તિ ચ ચૈતસિકધર્મઃ પૃથક્ । યદુચ્યતે ચૈતસિકં, તત્સ્પર્શલક્ષણવિરુદ્ધમ્ । કસ્માત્ । ભગવાનાહ- ત્રયાણાં સન્નિપાતઃ સ્પર્શ ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે નાસ્તિ પારમાર્થિકઃ પૃથક્ ચૈતસિકધર્મ ઇતિ । યો ધર્મઃ કાયગતઃ સ સ્પર્શ ઇત્યુચ્યતે । યત્ વેદનાદીનાં ચૈતસિકાનાં હેતુક્રિયાં પ્રયચ્છતિ તસ્મિન્ સમયે સ્પર્શ ઇતિ નામ પ્રદીયતે ॥
સ્પર્શવર્ગઃ પઞ્ચાશીતિતમઃ ।
86 મનસ્કારવર્ગઃ
ચિત્તસ્યાભોગો મનસ્કારઃ । સ મનસ્કાર આભોગલક્ષણઃ । અતઃ પ્રતિમનસ્કારં વિભિન્નં ચિત્તમુત્પદ્યતે । વદન્તિ ચ મનસ્કારલક્ષણં વસ્તવધારણકૃદિતિ । યથોક્તં સૂત્રેયદિ ચક્ષુરાધ્યાત્મિકમાયતનમનુપહતં ભવતિ । રૂપં નાહ્યમાયતનં પુરોવર્તિ ભવતિ । ચિત્તાન્તરોત્પાદકમનસ્કારશ્ચ નાસ્તિ । તદા ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ ।
(પૃ) કિં વિજ્ઞાનાનાં જ્ઞાનં સર્વં મનસ્કારબલેનોત્પદ્યતે કિં વા ન । (ઉ) ન । કસ્માત્ । વિજ્ઞાનાનાં જ્ઞાનોત્પાદો નૈકાન્તિકઃ । કદાચિદાભોગબલેનોત્પદ્યતે યથા પ્રબલરાગાદિવર્જિતાનામ્ । કદાચિદિન્દ્રિયબલાદુત્પદ્યતે યથાલોકચક્ષુષ્કઃ કણમૃજુ પરીક્ષતે । કદાચિદાલમ્બનબલાદુત્પદ્યતે યથા દૂરતઃ પ્રદીપં પશ્યન્ તસ્ય કમ્પં પશ્યતિ । કદાચિત્કુશલમભ્યાસાદુત્પદ્યતે યથા શિલ્પકર્માદિ । કદાચિત્સત્યગ્રહલક્ષણેનોત્પદ્યતે । યથા રૂપાધ્યવસાયઃ । કદાચિદ્ધર્મસ્વરૂપત ઉત્પદ્યતે યથા કલ્પાવસાને ધ્યાનમ્ । યદાચિત્કાલેનોત્પદ્યતે ( સ્સ્સ્_209 ) યથાલ્પાયુષ્કાનાં સત્વાનામકુશલં ચિત્તમ્ । કદાચિદુપપત્ત્યાયતનત ઉત્પદ્યતે યથા ગવાજાદીનાં ચિત્તમ્ । કદાચિત્કાયબલાત્ ઉત્પદ્યતે યથા સ્ત્રીપુરુષાદીનાં ચિત્તમ્ । કદાચિદ્વયોવિશેષાદુત્પદ્યતે યથા બાલાદીનાં ચિત્તમ્ । કદાચિત્ક્લમથતન્દ્રિભ્યામુત્પદ્યતે । કદાચિત્કર્મબલાદુત્પદ્યતે યથા કામાનાં વેદના । કદાચિત્સમાધિબલાદુત્પદ્યતે યથૈકત્ર પ્રતિબદ્ધચિત્તો વિજ્ઞાને પ્રકર્ષં પ્રજાનાતિ । કદાચિત્સમાધિનિયમાદુત્પદ્યતે યથાનાવરણમાર્ગાનન્તરં વિમુચ્યતે । કદાચિચ્ચિરનિર્વેદાદુત્પદ્યતે યથા કટુરસનિર્વિણ્ણો મધુરસમભિલષતિ । કદાચિદભિરુચિવશાદુત્પદ્યતે યથા રૂપાદીન્ પ્રતિ । કદાચિદ્રૂપદર્શનાભિલષિતસ્ય ન શબ્દશ્રવણે તૃપ્તિર્ભવતિ । તથા નીલાદાવપિ । સૌકુમાર્યાદુત્પદ્યતે યથા લોમાક્ષિગતં સત્ ચિત્તસ્ય દુઃખજનકં નાન્યત્ર ગતમ્ । કદાચિદ્દુઃખમનાદુત્પદ્યતે યથાપગતાક્ષિરુજાન્નમાસ્વાદ્યતે । કદાચિદાવરણાપગમાદુત્પદ્યતે યથા કામાદ્યપગમે તદ્દોષાન્ પ્રજાનાતિ । કદાચિત્ક્રમશ ઉત્પદ્યતે । યથા અવરં પ્રતીત્ય મધ્યમમુત્પદ્યતે । મધ્યમં પ્રતીત્યોત્તમમ્ । કદાચિત્સર્વત- ઉત્પદ્યતે ।
(પૃ) યદિ સર્વવિજ્ઞાનાનાં જ્ઞાનં ક્રમલક્ષણમ્ । કસ્માદુચ્યતે ચિત્તાન્તરજનકમનસ્કારો નાસ્તિ [પૃથક] ઇતિ । (ઉ) તીર્થિકાનાં કૃત [ઉચ્યતે] । તીર્થિકા હિ વદન્તિ આત્મમનોયોગાદ્વિજ્ઞાનજ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ । તદ્વ્યવહારદૂષણાય પ્રદર્શયતિ વિજ્ઞાનજ્ઞાનાનિ સમનન્તરપ્રત્યયાનુબન્ધીનીતિ । અત એવમાહ- કસ્યચિત્ ચિત્તાન્તરજનકમનસ્કારે ઽસતિ વિજ્ઞાનં નોત્પદ્યત ઇતિ । કસ્માત્ । સમનન્તરપ્રત્યયત્વાત્તુ વિજ્ઞાનજ્ઞાનમેકૈકં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે । તદ્યથા વૃક્ષં છિત્ત્વાથ પાતયતિ । પૂર્વમુક્તં- વિજ્ઞાનાનિ નૈકકાલિકાનીતિ । હેતુપ્રત્યયવશાદ્વિજ્ઞાનાનાં જ્ઞાનમૈકૈકં ક્રમેણોદ્યતે । વિજ્ઞાનધર્માઃ ક્રમિકાઃ સ્યુઃ । નાત્મમનોયોગાપેક્ષિણઃ । યથા બાહ્યવસ્તૂનિ અઙ્કુરકાણ્ડનાલપત્રપુષ્પફલાનિ ક્રમિકાનિ ભવન્તિ । તથાધ્યાત્મિકધર્મા અપિ । વિજ્ઞાનજ્ઞાનમૈકૈકં ક્રમિકં ભવતિ ।

સમ્યક્ મિથ્યેતિ મનસ્કારો દ્વિવિધઃ । સમ્યગિતિ યત્ યોનિશો [મનસ્કારઃ] । યથા વદન્તિ સમ્યક્ પ્રશ્નઃ સમ્યગ્ દૂષણં, દૂષણપ્રશ્નયોરિદં સયુક્તિ સમાધાનમિતિ । ધર્માણામનિત્યતાદિ પારમાર્થિકપ્રશ્નઃ સમ્યગિત્યુચ્યતે । સાધ્યસાધનાનુવિધાનઞ્ચ સમ્યગિત્યુચ્યતે । ( સ્સ્સ્_210 ) અતો જ્ઞાયતે યુક્તયનુયાયિમનસ્કારઃ તત્ત્વમનસ્કાર ઇત્યાદયઃ સમ્યઙ્ મનસ્કારાઃ । યથાપુદ્ગલં યથાકાલં મનસ્કારશ્ચ સમ્યઙ્ મનસ્કારઃ । યથા કામબહુલસ્યાશુભભાવના સમ્યઙ્મનસ્કારઃ । ચિત્તે ઽબલીને વ્યુત્થાનલક્ષણં સ્મયઙ્મનસ્કારઃ । એતદ્વિપરીતં મિથ્યામનસ્કારઃ । સમ્યઙ્મનસ્કારઃ સર્વગુણાન્ સમ્પાદયતિ । મિથ્યામનસ્કારઃ સર્વક્લેશાનુત્થાપયતિ ।
મનસ્કારવર્ગઃ ષડશીતિતમઃ ।
87 છન્દવર્ગઃ
સાભિલાષં ચિત્તં છન્દૈત્યુચ્યતે । કસ્માત્ । સૂત્રમાહ કામચ્છન્દ ઇતિ । કામાન્ છન્દયતીતિ કામચ્છન્દઃ । ઉક્તઞ્ચ સૂત્રે- છન્દો ધર્મમૂલમ્ ઇતિ । છન્દ- પ્રાર્થનયા સર્વધર્માનાપ્નોતીતિ ધર્મમૂલમિત્યુચ્યતે । કિઞ્ચાહ- યદિ ભિક્ષવો મમ શાસને તીવ્રચ્છન્દા [વર્તધ્વે] । તદ મમ શાસનં સુચિરં તિષ્ઠેત્ ઇતિ । યચ્ચિત્તૈકતાનત્વેનાભિલષ્યતે । તત્તીવ્રચ્છન્દ ઇત્યુચ્યતે । ઋદ્ધિપાદે ચોક્તમ્- છન્દસમાધિઃ વીર્યસમાધિઃ ચિત્તસમાધિર્મીમાંસાસમાધિરિતિ । યચ્ચિત્તેનાભિલષ્યતે સ છન્દઃ । અયં વીર્યસહકારિણા પ્રજ્ઞાસમાધિં સઞ્ચિનોતીત્યેભ્યશ્ચતુર્ભ્યો ઽભિલષિતમૃદ્ધ્યઙ્ગમિતિ નામભાગ્ ભવતિ । આહ ચ- ત્વં વિહાયસા ગમનં છન્દયસિ ઇતિ । તેનખલુ સમયેન સ ભિક્ષુઃ પૂર્વં સ્વાધ્યાયબહુલો વિહરતિ । સો ઽપરેણ સમયેનાલ્પોત્સુકસ્તૂષ્ણીંભૂતઃ કષાયયતિ । અથ ખલુ તસ્મિન્વનષણ્ડે અધિવસન્તી દેવતા તસ્ય ભિક્ષોર્ધર્મશૃણ્વન્તી યેન સ ભિક્ષુઃ તેનોપસઙ્ક્રાન્તઃ । ઉપસઙ્ક્રમ્ય તં ભિક્ષું ગાથયાધ્યભાષત ।
કસ્માત્ ધર્મપદાનિ ત્વં ભિક્ષુર્નાધ્યેપિ ભિક્ષુભિઃ સુખં વસન્ ।
શ્રુત્વા ચ ધર્મં લભતે પ્રસાદં દૃષ્ટે ચ ધર્મે લભતે પ્રશંસામ્ ॥ ઇતિ ।
અભૂત્ પૂર્વં ધર્મપદેષુ છન્દો યાવદ્વિરાગેણ સમાગતો ઽસ્મિ ।
યતો વિરાગેણ સમાગતો ઽસ્મિ યત્કિઞ્ચિદૃષ્ટં શ્રુતં વા મતં વા ।
આજ્ઞાય નિક્ષેપણમાહુઃ સન્ત ઇતિ । અતો જ્ઞાયતે ઽભિલષિતં છન્દ ઇતિ । અભિલષિતં પ્રતીત્ય કામેષુછન્દ ઇતિ કામચ્છન્દઃ ।
છન્દવર્ગઃ સપ્તાશીતિતમઃ ।
88 પ્રીતિવર્ગઃ
અભીપ્સિતે ચિત્તાભિરતિઃ પ્રીતિઃ । યથોક્તં- સત્ત્વા ધાતુલક્ષણેનાકુશલપ્રીત્યા અકુશલાનુયાયિનઃ । કુશલેન કુશલપ્રિયાઃ ઇતીયં પ્રીતિરિત્યુચ્યતે । (પૃ) ન ધાતુઃ પ્રીતિર્ભવતિ । કસ્માત્ । ભગવાન્ યત્ સત્ત્વાનાં નાનાધાતૂન્ પ્રજાનાતિ તત્ ધાતુજ્ઞાનબલમ્ । યત્ નાનાધિમુક્તીઃ પ્રજાનાતિ તદધિમુક્તિજ્ઞાનબલમ્ । અતો ધાતુઃ પ્રીતિશ્ચ (અધિમુક્તિઃ) વિભિન્નેતિઃ । (ઉ) ચિરકાલાભ્યાસોપચિતં ચિત્તં ધાતુરિત્યુચ્યતે । યથાધાતુચ પ્રીતિરુત્પદ્યતે । અતશ્ચિરકાલમુપચિતં ચિત્તજ્ઞાનં ધાતુજ્ઞાનબલમ્ । યથાધાતુસમુત્પન્ના પ્રીતિરિતિ જ્ઞાનમ્ અધિમુક્તિજ્ઞાનબલમિતિ । અત આહ- સત્ત્વાનાં યથાધાતુ સન્તાનમનુવર્તત ઇતિ । ચિરસઞ્ચિતાકુશલચિત્તસ્યાકુશલે પરા પ્રીતિર્ભવતિ । ચિરસઞ્ચિતકુશલચિત્તસ્ય ( સ્સ્સ્_212 ) કુશલે પ્રીતિસુખમ્ । શીતાર્તસ્યોષ્ણે પ્રીતિર્ભવતીદં દૃષ્ટહેતુકં ન ધાતુજમ્ । ઇત્યયં ધાતોઃ પ્રીતેઃ પ્રવિભાગઃ ॥
પ્રિતિવર્ગો ઽષ્ટાશીતિતમઃ ।
89 શ્રદ્ધાવર્ગઃ
[ચિત્તસ્ય] વિષયસમાધિઃ શ્રદ્ધાલક્ષણમ્ । (પૃ) નનુ નિયતસમાધિરયં પ્રજ્ઞાલક્ષણમ્ । નિયતસમાધિઃ પ્રહીણવિચિકિત્સસ્ય ભવતીતિ પ્રજ્ઞાલક્ષણમ્ । (ઉ) ધર્મં સ્વયમદૃષ્ટ્વા આર્યોપદેશવશાલ્લબ્ધશ્ચેતસઃ પ્રસાદઃ શ્રદ્ધેત્યુચ્યતે । (પૃ) તથા ચેત્ સ્વયં ધર્મદર્શિનઃ શ્રદ્ધા ન સ્યાત્ । (ઉ) સત્યમેવમ્ । અર્હન્નશ્રદ્ધાવાન્ ભવતિ । યથોક્તં ધર્મપદે-
અશ્રદ્ધશ્ચાકૃતજ્ઞશ્ચ સન્ધિચ્છેદશ્ચ યો નરઃ ।
[હતાવકાશો વાન્તાશઃ] સ વૈ ઉત્તમપૂરુષઃ ॥ ઇતિ ।