શતકત્રય · અધ્યાય 2

શૃઙ્ગાર-શતકમ્
ભર્તૃહરેઃ
શમ્ભુ-સ્વયમ્ભુ-હરયો હરિણેક્ષણાનાં
યેનાક્રિયન્ત સતતં ગૃહ-કુમ્ભ-દાસાઃ ।
વાચામ્ અગોચર-ચરિત્ર-વિચિત્રિતાય
તસ્મૈ નમો ભગવતે મકર-ધ્વજાય

સ્મિતેન ભાવેન ચ લજ્જયા ભિયા
પરાણ્મુખૈર્ અર્ધ-કટાક્ષ-વીક્ષણૈઃ ।
વચોભિર્ ઈર્ષ્યા-કલહેન લીલયા
સમસ્ત-ભાવૈઃ ખલુ બન્ધનં સ્ત્રિયઃ

ભ્રૂ-ચાતુર્યાત્ કુષ્ચિતાક્ષાઃ કટાક્ષાઃ
સ્નિગ્ધા વાચો લજ્જિતાન્તાશ્ ચ હાસાઃ ।
લીલા-મન્દં પ્રસ્થિતં ચ સ્થિતં ચ
સ્ત્રીણામ્ એતદ્ ભૂષણં ચાયુધં ચ

ક્વચિત્ સ-ભ્રૂ-ભઙ્ગૈઃ ક્વચિદ્ અપિ ચ લજ્જા-પરિગતૈઃ
ક્વચિદ્ ભૂરિ-ત્રસ્તૈઃ ક્વચિદ્ અપિ ચ લીલા-વિલલિતૈઃ ।
કુમારીણામ્ એતૈર્ મદન-સુભગૈર્ નેત્ર-વલિતૈઃ
સ્ફુરન્-નીલાબ્જાનાં પ્રકર-પરિકીર્ણા ઇવ દિશઃ

વક્ત્રં ચન્દ્ર-વિકાસિ પઙ્કજ-પરીહાસ-ક્ષમે લોચને
વર્ણઃ સ્વર્ણમ્ અપાકરિષ્ણુર્ અલિની-જિષ્ણુઃ કચાનાં ચયઃ ।
બક્ષોજાવ્ ઇભ-કુમ્ભ-વિભ્રમ-હરૌ ગુર્વી નિતમ્બ-સ્થલી
વાચાં હારિ ચ માર્દવં યુવતીષુ સ્વાભાવિકં મણ્ડનમ્

સ્મિત-કિઞ્ચિન્-મુગ્ધં સરલ-તરલો દૃષ્ટિ-વિભવઃ
પરિસ્પન્દો વાચામ્ અભિનવ-વિલાસોક્તિ-સરસઃ ।
ગતાનામ્ આરમ્ભઃ કિસલયિત-લીલા-પરિકરઃ
સ્પૃશન્ત્યાસ્ તારુણ્યં કિમ્ ઇવ ન હિ રમ્યં મૃગદૃશઃ

દ્રષ્ટવ્યેષુ કિમ્ ઉત્તમં મૃગદૃશઃ પ્રેમ-પ્રસન્નં મુખં
ઘ્રાતવેષ્વ્ અપિ કિં તદ્-આસ્ય-પવનઃ શ્રવ્યેષુ કિં તદ્-વચઃ ।
કિં સ્વાદ્યેષુ તદ્-ઓષ્ઠ-પલ્લવ-રસઃ સ્પૃશ્યેષુ કિં તદ્-વપુર્ધ્યેયં
કિં નવ-યૌવને સહૃદયૈઃ સર્વત્ર તદ્-વિભ્રમાઃ

એતાશ્ ચલદ્-વલય-સંહતિ-મેખલોત્થઝઙ્કાર-
નૂપુર-પરાજિત-રાજ-હંસ્યઃ ।
કુર્વન્તિ કસ્ય ન મનો વિવશં તરુણ્યો
વિત્રસ્ત-મુગ્ધ-હરિણી-સદૃશૈઃ કટાક્ષૈઃ

કુઙ્કુમ-પઙ્ક-કલઙ્કિત-દેહા
ગૌર-પયોધર-કમ્પિત-હારા ।
નૂપુર-હંસ-રણત્-પદ્મા
કં ન વશીકુરુતે ભુવિ રામા

નૂનં હિ તે કવિ-વરા વિપરીત-વાચો
યે નિત્યમ્ આહુર્ અબલા ઇતિ કામિનીસ્ તાઃ ।
યાભિર્ વિલોલિતર-તારક-દૃષ્ટિ-પાતૈઃ
શક્રાદયો ઽપિ વિજિતાસ્ ત્વ્ અબલાઃ કથં તાઃ

નૂનમ્ આજ્ઞા-કરસ્ તસ્યાઃ સુભ્રુવો મકર-ધ્વજઃ ।
યતસ્ તન્-નેત્ર-સઞ્ચાર-સૂચિતેષુ પ્રવર્તતે

કેશાઃ સંયમિનઃ શ્રુતેર્ અપિ પરં પારં ગતે લોચને
અન્તર્-વક્ત્રમ્ અપિ સ્વભાવ-શુચિ-ભીઃ કીર્ણં દ્વિજાનાં ગણૈઃ ।
મુક્તાનાં સતતાધિવાસ-રુચિરૌ વક્ષોજ-કુમ્ભાવ્ ઇમાવિત્થં
તન્વિ વપુઃ પ્રશાન્તમ્ અપિ તેરાગં કરોત્ય્ એવ નઃ

મુગ્ધે ધાનુષ્કતા કેયમ્ અપૂર્વા ત્વયિ દૃશ્યતે ।
યયા વિધ્યસિ ચેતાંસિ ગુણૈર્ એવ ન સાયકૈઃ

સતિ પ્રદીપે સત્ય્ અગ્નૌ સત્સુ તારારવીન્દુષુ ।
વિના મે મૃગ-શાવાક્ષ્યા તમો-ભૂતમ્ ઇદં જગત્

ઉદ્વૃત્તઃ સ્તન-ભાર એષ તરલે નેત્રે ચલે ભ્રૂ-લતે
રાગાધિષ્ઠિતમ્ ઓષ્ઠ-પલ્લવમ્ ઇદં કુર્વન્તુ નામ વ્યથામ્ ।
સૌભાગ્યાક્ષર-માલિકેવ લિખિતા પુષ્પાયુધેન સ્વયં
મધ્યસ્થાપિ કરોતિ તાપમ્ અધિકં રોમાવલિઃ કેન સા

મુખેન ચન્દ્ર-કાન્તેન મહાનીલૈઃ શિરોરુહૈઃ ।
કરાભ્યાં પદ્મરાગાભ્યાં રેજે રત્નમયીવ સા

ગુરુણા સ્તન-ભારેણ મુખ-ચન્દ્રેણ ભાસ્વતા ।
શનૈશ્-ચરાભ્યાં પાદાભ્યાં રેજે ગ્રહમયીવ સા

તસ્યાઃ સ્તનૌ યદિ ઘનૌ જઘનં ચ હારિ
વક્ત્રં ચ ચારુ તવ ચિત્ત કિમ્ આકુલત્વમ્ ।
પુણ્યં કુરુષ્વ યદિ તેષુ તવાસ્તિ વાઞ્છા
પુણ્યૈર્ વિના ન હિ ભવન્તિ સમીહિતાર્થાઃ

ઇમે તારુણ્ય-શ્રી-નવ-પરિમલાઃ પ્રૌઢ-સુરતપ્રતાપ-
પ્રારમ્ભાઃ સ્મર-વિજય-દાન-પ્રતિભુવઃ ।
ચિરં ચેતશ્ ચોરા અભિનવ-વિકારૈક-ગુરવો
વિલાસ-વ્યાપારાઃ કિમ્ અપિ વિજયન્તે મૃગ-દૃશામ્

પ્રણય-મધુરાઃ પ્રેમોદ્ગારા રસાશ્રયતાં ગતાઃ
ફણિતિ-મધુરા મુગ્ધ-પ્રાયાઃ પ્રકાશિત-સમ્મદાઃ ।
પ્રકૃતિ-સુભગા વિસ્રમ્ભાર્દ્રાઃ સ્મરોદય-દાયિની
રહસિ કિમ્ અપિ સ્વૈરાલાપા હરન્તિ મૃગીદૃશામ્

વિશ્રમ્ય વિશ્રમ્ય વન-દ્રુમાણાં
છાયાસુ તન્વી વિચચાર કાચિત્ ।
સ્તનોત્તરીયેણ કરોદ્ધૃતેન
નિવારયન્તી શશિનો મયૂખાન્

અદર્શને દર્શન-માત્ર-કામા
દૃષ્ટ્વા પરિષ્વઙ્ગ-સુખૈક-લોલા ।
આલિઙ્ગિતાયાં પુનર્ આયતાક્ષ્યામાશાસ્મહે
વિગ્રહયોર્ અભેદમ્

માલતી શિરસિ જૃમ્ભણં મુખે
ચન્દનં વપુષિ કુઙ્કુમાવિલમ્ ।
વક્ષસિ પ્રિયતમા મદાલસા
સ્વર્ગ એષ પરિશિષ્ટ આગમઃ

પ્રાઙ્ મામ્ એતિ મનાગ્ અનાગત-રસં જાતાભિલાષાં તતઃ
સવ્રીડં તદ્ અનુ શ્લથોદ્યમમ્ અથ પ્રધ્વસ્ત-ધૈર્યં પુનઃ ।
પ્રેમાર્દ્રં સ્પૃહણીય-નિર્ભર-રહઃ ક્રીડા-પ્રગલ્ભં તતો
નિઃસઙ્ગાઙ્ગ-વિકર્ષણાધિક-સુખ-રમ્યં કુલ-સ્ત્રી-રતમ્

ઉરસિ નિપતિતાનાં સ્રસ્ત-ધમ્મિલ્લકાનાં
મુકુલિત-નયનાનાં કિઞ્ચિદ્-ઉન્મીલિતાનામ્ ।
ઉપરિ સુરત-ખેદ-સ્વિન્ન-ગણ્ડ-સ્થલાનામધર-
મધુ વધૂનાં ભાગ્યવન્તઃ પિબન્તિ

આમીલિત-નયનાનાં યઃ
સુરતરસો ઽનુ સંવિદં ભાતિ ।
મિથુરૈર્ મિથો ઽવધારિતમવિતથમ્
ઇદમ્ એવ કામ-નિર્બર્હણમ્

ઇદમ્ અનુચિતમ્ અક્રમશ્ ચ પુંસાં
યદ્ ઇહ જરાસ્વ્ અપિ મન્મથા વિકારાઃ ।
તદ્ અપિ ચ ન કૃતં નિતમ્બિનીનાં
સ્તન-પતનાવધિ જીવિતં રતં વા

રાજસ્-તૃષ્ણામ્બુરાશેર્ ન હિ જગતિ ગતઃ કશ્ચિદ્ એવાવસાનં
કો વાર્થો ઽર્થૈઃ પ્રભૂતૈઃ સ્વ-વપુષિ ગલિતે યૌવને સાનુરાગે ।
ગચ્છામઃ સદ્મ યાવદ્ વિકસિત-નયનેન્દીવરાલોકિનીનામાક્રમ્યાક્રમ્ય
રૂપં ઝટિતિ ન જરયા લુપ્યતે પ્રેયસીનામ્

રાગસ્યાગારમ્ એકં નરક-શત-મહા-દુઃખ-સમ્પ્રાપ્તિ-હેતુર્મોહસ્યોત્પત્તિ-
બીજં જલધર-પટલં જ્ઞાન-તારાધિપસ્ય ।
કન્દર્પસ્યૈક-મિત્રં પ્રકટિત-વિવિધ-સ્પષ્ટ-દોષ-પ્રબન્ધં
લોકે ઽસ્મિન્ ન હ્ય્ અર્થ-વ્રજ-કુલ-ભવન-યૌવનાદ્ અન્યદ્ અસ્તિ

શૃઙ્ગાર-દ્રુમ-નીરદે પ્રસૃમર-ક્રીડા-રસ-સ્રોતસિ
પ્રદ્યુમ્ન-પ્રિય-બાન્ધવે ચતુર-વાઙ્-મુક્તા-ફલોદન્વતિ ।
તન્વી-નેત્ર-ચકોર-પાવન-વિધૌ સૌભાગ્ય-લક્ષ્મી-નિધૌ
ધન્યઃ કો ઽપિ ન વિક્રિયાં કલયતિ પ્રાપ્તે નવે યૌવને

સંસારે ઽસ્મિન્ન્ અસારે કુનૃપતિ-ભવન-દ્વાર-સેવા-કલઙ્કવ્યાસઙ્ગ-
વ્યસ્ત-ધૈર્યં કથમ્ અમલ-ધિયો માનસં સંવિદધ્યુઃ ।
યદ્ય્ એતાઃ પ્રોદ્યદ્-ઇન્દુ-દ્યુતિ-નિચય-ભૃતો ન સ્યુર્ અમ્ભોજ-નેત્રાઃ
પ્રેઙ્ખત્-કાઞ્ચી-કલાપાઃ સ્તન-ભર-વિનમન્-મધ્ય-ભાજસ્ તરુણ્યઃ

સિદ્ધાધ્યાસિત-કન્દરે હર-વૃષ-સ્કન્ધાવરુગ્ણ-દ્રુમે
ગઙ્ગા-ધૌત-શિલા-તલે હિમવતઃ સ્થાને સ્થિતે શ્રેયસિ ।
કઃ કુર્વીત શિરઃ પ્રણામ-મલિનં મ્લાનં મનસ્વી જનો
યદ્-વિત્રસ્ત-કુરઙ્ગ-શાવ-નયના ન સ્યુઃ સ્મરાસ્ત્રં સ્ત્રિયઃ

સંસાર તવ પર્યન્ત-પદવી ન દવીયસી ।
અન્તરા દુસ્તરા ન સ્યુર્ યદિ તે મદિરેક્ષણામ્

દિશ વન-હરિણીભ્યો વંશ-કાણ્ડ-ચ્છવીનાં
કવલમ્ ઉપલ-કોટિ-ચ્છિન્ન-મૂલં કુશાનામ્ ।
શક-યુવતિ-કપોલાપાણ્ડુતામ્બૂલ-વલ્લીદલમ્
અરુણ-નખાગ્રૈઃ પાટિતં વા વધૂભ્યઃ

અસારાઃ સર્વે તે વિરતિ-વિરસાઃ પાપ-વિષયા
જુગુપ્સ્યન્તાં યદ્ વા નનુ સકલ-દોષાસ્પદમ્ ઇતિ ।
તથાપ્ય્ એતદ્-ભૂમૌ નહિ પર-હિતાત્ પુણ્યમ્ અધિકં
ન ચાસ્મિન્ સંસારે કુવલય-દૃશો રમ્યમ્ અપરમ્

એતત્-કામ-ફલો લોકે યદ્ દ્વયોર્ એક-ચિત્તતા ।
અન્ય-ચિત્ત-કૃતે કામે શવયોર્ ઇવ સઙ્ગમઃ ॥ ભર્સ્ત્_2.35*1 ॥
માત્સર્યમ્ ઉત્સાર્ય વિચાર્ય કાર્યમાર્યાઃ
સમર્યાદમ્ ઇદં વદન્તુ ।
સેવ્યા નિતમ્બાઃ કિમ્ ઉ ભૂધરાણામત
સ્મર-સ્મેર-વિલાસિનીનામ્

સંસારે સ્વપ્ન-સારે પરિણતિ-તરલે દ્વે ગતી પણ્ડિતાનાં
તત્ત્વ-જ્ઞાનામૃતામ્ભઃ-પ્લવ-લલિત-ધિયાં યાતુ કાલઃ કથઞ્ચિત્ ।
નો ચેન્ મુગ્ધાઙ્ગનાનાં સ્તન-જઘન-ઘનાભોગ-સમ્ભોગિનીનાં
સ્થૂલોપસ્થ-સ્થલીષુ સ્થગિત-કરતલ-સ્પર્શ-લીલોદ્યમાનામ્

આવાસઃ ક્રિયતાં ગઙ્ગે પાપ-હારિણિ વારિણિ ।
સ્તન-દ્વયે તરુણ્યા વા મનોહારિણિ હારિણિ

કિમ્ ઇહ બહુભિર્ ઉક્તૈર્ યુક્તિ-શૂન્યૈઃ પ્રલાપૈર્દ્વયમ્
ઇહ પુરુષાણાં સર્વદા સેવનીયમ્ ।
અભિનવ-મદ-લીલા-લાલસં સુન્દરીણાં
સ્તન-ભર-પરિખિન્નં યૌવનં વા વનં વા

સત્યં જના વચ્મિ ન પક્ષ-પાતાલ્
લોકેષુ સપ્તસ્વ્ અપિ તથ્યમ્ એતત્ ।
નાન્યન્ મનોહારિ નિતમ્બિનીભ્યો
દુઃખૈક-હેતુર્ ન ચ કશ્ચિદ્ અન્યઃ

કાન્તેત્ય્ ઉત્પલ-લોચનેતિ વિપુલ-શ્રોણી-ભરેત્ય્ ઉન્નમત્પીનોત્તુઙ્ગ-
પયોધરેતિ સમુખામ્ભોજેતિ સુભ્રૂર્ ઇતિ ।
દૃષ્ટ્વા માદ્યતિ મોદતે ઽભિરમતે પ્રસ્તૌતિ વિદ્વાન્ અપિ
પ્રત્યક્ષાશુચિ-ભસ્ત્રિકાં સ્ત્રિયમ્ અહો મોહસ્ય દુશ્ચેષ્ટિતમ્

સ્મૃતા ભવતિ તાપાય દૃષ્ટા ચોન્માદ-કારિણી ।
સ્પૃષ્ટા ભવતિ મોહાય સા નામ દયિતા કથમ્

તાવદ્ એવામૃતમયી યાવલ્ લોચન-ગોચરા ।
ચક્ષુષ્-પથાદ્ અતીતા તુ વિષાદ્ અપ્ય્ અતિરિચ્યતે

નામૃતં ન વિષં કિઞ્ચિદ્ એતાં મુક્ત્વા નિતમ્બિનીમ્ ।
સૈવામૃત-લતા રક્તા વિરક્તા વિષ-વલ્લરી

આવર્તઃ સંશયાનામ્ અવિનય-ભુવનં પટ્ટણં સાહસાનાં
દોષાણાં સન્નિધાનં કપટ-શત-મયં ક્ષેત્રમ્ અપ્રત્યયાનામ્ ।
સ્વર્ગ-દ્વારસ્ય વિઘ્નો નરક-પુર-મુખ સર્વમાયાકરણ્ડં
સ્ત્રી-યન્ત્રં કેન સૃષ્ટં વિષમ્ અમૃતમયં પ્રાણિ-લોકસ્ય પાશઃ

નો સત્યેન મૃગાઙ્ક એષ વદની-ભૂતો ન ચેન્દીવરદ્વન્દ્વં
લોચનતાં ગત ન કનકૈર્ અપ્ય્ અઙ્ગ-યષ્ટિઃ કૃતા ।
કિન્ત્વ્ એવં કવિભિઃ પ્રતારિત-મનાસ્ તત્ત્વં વિજાનન્ન્ અપિ
ત્વઙ્-માંસાસ્થિ-મયં વપુર્ મૃગ-દૃશાં મન્દો જનઃ સેવતે

લીલાવતીનાં સહજા વિલાસાસ્ત
એવ મૂઢસ્ય હૃદિ સ્ફુરન્તિ ।
રાગો નલિન્યા હિ નિસર્ગ-સિદ્ધસ્તત્ર
ભ્રમ્ત્ય્ એવ વૃથા ષડ્-અઙ્ઘ્રિઃ

સંમોહયન્તિ મદયન્તિ વિડમ્બયન્તિ
નિર્ભર્ત્સ્યન્તિ રમયન્તિ વિષાદયન્તિ ।
એતાઃ પ્રવિશ્ય સદયં હૃદયં નરાણાં
કિં નામ વામ-નયના ન સમાચરન્તિ ॥ ભર્સ્ત્_2.47*1 ॥
યદ્ એતત્ પૂર્ણેન્દુ-દ્યુતિ-હરમ્ ઉદારાકૃતિ પરં
મુખાબ્જં તન્વઙ્ગ્યાઃ કિલ વસતિ યત્રાધર-મધુ ।
ઇદં તત્ કિં પાક-દ્રુમ-ફલમ્ ઇદાનીમ્ અતિરસવ્યતીતે ઽસ્મિન્
કાલે વિષમ્ ઇવ ભવિષ્ય્ત્ય્ અસુખદમ્

ઉન્મીલત્-ત્રિવલી-તરઙ્ગ-નિલયા પ્રોત્તુઙ્ગ-પીન-સ્તનદ્વન્દ્વેનોદ્ગત-
ચક્રવાક-યુગલા વક્ત્રામ્બુજોદ્ભાસિની ।
કાન્તાકાર-ધરા નદીયમ્ અભિતઃ ક્રૂરાત્ર નાપેક્ષતે
સંસારાર્ણવ-મજ્જનં યદિ તદા દૂરેણ સન્ત્યજ્યતામ્

જલ્પન્તિ સાર્ધમ્ અન્યેન પશ્યન્ત્ય્ અન્યં સવિભ્રમાઃ ।
હૃદ્-ગતં ચિન્તયન્ત્ય્ અન્યં પ્રિયઃ કો નામ યોષિતામ્

મધુ તિષ્ઠતિ વાચિ યોષિતાં હૃદિ હાલાહલમ્ એવ કેવલમ્ ।
અતએવ નિપીયતે ઽધરો હૃદયં મુષ્ટિભિર્ એવ તાડ્યતે

અપસર સખે દૂરાદ્ અસ્માત્ કટાક્ષ-વિષાનલાત્
પ્રકૃતિ-વિષમાદ્ યોષિત્-સર્પાદ્ વિલાસ-ફણાભૃતઃ ।
ઇતર-ફણિના દષ્ટઃ શક્યશ્ ચિકિત્સિતુમ્ ઔષધૈશ્ચતુર્-
વનિતાભોગિ-ગ્રસ્તં હિ મન્ત્રિણઃ

વિસ્તારિતં મકર-કેતન-ધીવરેણ
સ્ત્રી-સંજ્ઞિતં બડિશમ્ અત્ર ભવામ્બુ-રાશૌ ।
યેનાચિરાત્ તદ્-અધરામિષ-લોલ-મર્ત્ય-
મત્સ્યાન્ વિકૃષ્ય વિપચત્ય્ અનુરાગ-વહ્નૌ

કામિની-કાય-કાન્તારે કુચ-પર્વત-દુર્ગમે ।
મા સંચર મનઃ પાન્થ તત્રાસ્તે સ્મર-તસ્કરઃ

વ્યાદીર્ઘેણ ચલેન વક્ત્ર-ગતિના તેજસ્વિના ભોગિના
નીલાબ્જ-દ્યુતિનાહિના પરમ્ અહં દૃષ્ટો ન તચ્-ચક્ષુષા ।
દૃષ્ટે સન્તિ ચિકિત્સકા દિશિ દિશિ પ્રાયેણ દર્માર્થિનો
મુગ્ધાક્ષ્ક્ષણ-વીક્ષિતસ્ય ન હિ મે વૈદ્યો ન ચાપ્ય્ ઔષધમ્

ઇહ હિ મધુર-ગીતં નૃત્યમ્ એતદ્-રસો ઽયં
સ્ફુરતિ પરિમલો ઽસૌ સ્પર્શ એષ સ્તનાનામ્ ।
ઇતિ હત-પરમાર્થૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ ભ્રામ્યમાણઃ
સ્વ-હિત-કરણ-ધૂર્તૈઃ પઞ્ચભિર્ વઞ્ચિતો ઽસ્મિ

ન ગમ્યો મન્ત્રાણાં ન ચ ભવતિ ભૈષજ્ય-વિષયો
ન ચાપિ પ્રધ્વંસં વ્રજતિ વિવિધૈઃ શાન્તિક-શતૈઃ ।
ભ્રમાવેશાદ્ અઙ્ગે કમ્ અપિ વિદધદ્ ભઙ્ગમ્ અસકૃત્
સ્મરાપસ્મારો ઽયં ભ્રમયતિ દૃશં ઘૂર્ણયતિ ચ

જાત્ય્-અન્ધાય ચ દુર્મુખાય ચ જરાજીર્ણા ખિલાઙ્ગાય ચ
ગ્રામીણાય ચ દુષ્કુલાય ચ ગલત્-કુષ્ઠાભિભૂતાય ચ ।
યચ્છન્તીષુ મનોહરં નિજ-વપુ-લક્ષ્મી-લવ-શ્રદ્ધયા
પણ્ય-સ્ત્રીષુ વિવેક-કલ્પ-લતિકાશ-સ્ત્રીષુ રાજ્યેત કઃ

વેશ્યાસૌ મદન-જ્વાલા
રૂપે ઽન્ધન-વિવર્ધિતા ।
કામિભિર્ યત્ર હૂયન્તે
યૌવનાનિ ધનાનિ ચ

કશ્ ચુમ્બતિ કુલ-પુરુષો વેશ્યાધર-પલ્લવં મનોજ્ઞમ્ અપિ ।
ચારભટ-ચોર-ચેટક-નટ-વિટ-નિષ્ઠીવન-શરાવમ્

ધન્યાસ્ ત એવ ધવલાયત-લોચનાનાં
તારુણ્ય-દર્પ-ઘન-પીન-પયોધરાણામ્ ।
ક્ષામોદરોપરિ લસત્-ત્રિવલી-લતાનાં
દૃષ્ટ્વાકૃતિં વિકૃતિમ્ એતિ મનો ન યેષામ્

બાલે લીલા-મુકુલિતમ્ અમી મન્થરા દૃષ્ટિ-પાતાઃ
કિં ક્ષિપ્યન્તે વિરમ-વિરમ વ્યર્થ એષ શ્રમસ્ તે ।
સમ્પ્રત્ય્ અન્યે વયમ્ ઉપરતં બાલ્યમ્ આસ્થા વનાન્તે
ક્ષીણો મોહસ્ તૃણમ્ ઇવ જગજ્-જાલમ્ આલોકયામઃ

ઇયં બાલા માં પ્રત્ય્ અનવરતમ્ ઇન્દીવર-દલપ્રભા
ચીરં ચક્ષુઃ ક્ષિપતિ કિમ્ અભિપ્રેતમ્ અનયા ।
ગતો મોહો ઽસ્માકં સ્મર-શબર-બાણ-વ્યતિકરજ્વર-
જ્વાલા શાન્તા તદ્ અપિ ન વરાકી વિરમતિ

કિં કન્દર્પ કરં કદર્થયસિ રે કોદણ્ડ-ટઙ્કારિતં
રે રે કોકિલ કોમલં કલ-રવં કિં વા વૃથા જલ્પસિ ।
મુગ્ધે સ્નિગ્ધ-વિદગ્ધ-ચારુ-મધુરૈર્ લોલૈઃ કટાક્ષૈર્ અલં
ચેતશ્ ચુમ્બિત-ચન્દ્ર-ચૂડ-ચરણ-ધ્યાનામૃતં વર્તતે

વિરહે ઽપિ સઙ્ગમઃ ખલુ
પરસ્પરં સઙ્ગતં મનો યેષામ્ ।
હૃદયમ્ અપિ વિઘટ્ટિતં ચેત્
સઙ્ગી વિરહં વિશેષયતિ

કિં ગતેન યદિ સા ન જીવતિ
પ્રાણિતિ પ્રિયતમા તથાપિ કિમ્ ।
ઇત્ય્ ઉદીક્ષ્ય નવ-મેઘ-માલિકાં
ન પ્રયાતિ પથિકઃ સ્વ-મન્દિરમ્

વિરમત બુધા યોષિત્-સઙ્ગાત્ સુખાત્ ક્ષણ-ભઙ્ગુરાત્
કુરુત કરુણા-મૈત્રી-પ્રજ્ઞા-વધૂ-જન-સઙ્ગમમ્ ।
ન ખલુ નરકે હારાક્રાન્તં ઘન-સ્તન-મણ્ડલં
શરણમ્ અથવા શ્રોણી-બિમ્બં રણન્-મણિ-મેખલમ્

યદા યોગાભ્યાસ-વ્યસન-કૃશયોર્ આત્મ-મનસોરવિચ્છિન્ના
મૈત્રી સ્ફુરતિ કૃતિનસ્ તસ્ય કિમ્ ઉ તૈઃ ।
પ્રિયાણામ્ આલાપૈર્ અધર-મધુભિર્ વક્ત્ર-વિધુભિઃ
સનિશ્વાસામોદૈઃ સકુચ-કલશાશ્લેષ-સુરતૈઃ

યદાસીદ્ અજ્ઞાનં સ્મર-તિમિર-સઞ્ચાર-જનિતં
તદા દૃષ્ટ-નારી-મયમ્ ઇદમ્ અશેષં જગદ્ ઇતિ ।
ઇદાનીમ્ અસ્માકં પટુતર-વિવેકાઞ્જન-જુષાં
સમીભૂતા દૃષ્ટિસ્ ત્રિભુવનમ્ અપિ બ્રહ્મ મનુતે

તાવદ્ એવ કૃતિનામ્ અપિ સ્ફુરત્યેષ
નિર્મલ-વિવેક-દીપકઃ ।
યાવદ્ એવ ન કુરઙ્ગ-ચક્ષુષાં
તાડ્યતે ચટુલ-લોચનાઞ્ચલૈઃ

વચસિ ભવતિ સઙ્ગ-ત્યાગમ્ ઉદ્દિશ્ય વાર્તા
શ્રુતિ-મુખર-મુખાનાં કેવલં પણ્ડિતાનામ્ ।
જઘનમ્ અરુણ-રત્ન-ગ્રન્થિ-કાઞ્ચી-કલાપં
કુવલય-નયનાનાં કો વિહાતું સમર્થઃ

સ્વ-પર-પ્રતારકો ઽસૌ
નિન્દતિ યો ઽલીક-પણ્ડિતો યુવતીઃ ।
યસ્માત્ તપસો ઽપિ ફલં
સ્વર્ગઃ સ્વર્ગે ઽપિ ચાપ્સરસઃ

મત્તેભ-કુમ્ભ-દલને ભુવિ સન્તિ ધીરાઃ
કેચિત્ પ્રચણ્ડ-મૃગ-રાજ-વધે ઽપિ દક્ષાઃ ।
કિન્તુ બ્રવીમિ બલિનાં પુરતઃ પ્રસહ્ય
કન્દર્પ-દર્પ-દલને વિરલા મનુષ્યાઃ

સન્-માર્ગે તાવદ્ આસ્તે પ્રભવતિ ચ નરસ્ તાવદ્ એવેન્દ્રિયાણાં
લજ્જાં તાવદ્ વિધત્તે વિનયમ્ અપિ સમાલમ્બતે તાવદ્ એવ ।
ભ્રૂ-ચાપાકૃષ્ટ-મુક્તાઃ શ્રવણ-પથ-ગતા નીલ-પક્ષ્માણ એતે
યાવલ્ લીલાવતીનાં હૃદિ ન ધૃતિમુષો દૃષ્ટિ-બાણાઃ પતન્તિ

ઉન્મત્ત-પ્રેમ-સંરમ્ભાદ્
આરભન્તે યદ્-અઙ્ગનાઃ ।
તત્ર પ્રત્યૂહમ્ આધાતું
બ્રહ્માપિ ખલુ કાતરઃ

તાવન્ મહત્ત્વં પાણ્ડિત્યં
કુલીનત્વં વિવેકિતા ।
યાવજ્ જ્વલતિ નાઙ્ગેષુ
હતઃ પઞ્ચેષુ-પાવકઃ

શાસ્ત્રજ્ઞો ઽપિ પ્રગુણિ-તનયો ઽત્યાન્ત-બાધાપિ બાઢં
સંસારે ઽસ્મિન્ ભવતિ વિરલો ભાજનં સદ્-ગતીનામ્ ।
યેનૈતસ્મિન્ નિરય-નગર-દ્વારમ્ ઉદ્ઘાટયન્તી
વામાક્ષીણાં ભવતિ કુટિલા ભ્રૂ-લતા કુઞ્ચિકેવ

કૃશઃ કાણઃ ખઞ્જઃ શ્રવણ-રહિતઃ પુચ્છ-વિકલો
વ્રણી પૂય-ક્લિન્નઃ કૃમિ-કુલ-શતૈર્ આવૃત-તનુઃ ।
ક્ષુધા ક્ષામો જીર્ણઃ પિઠરક-કપાલાર્પિત-ગલઃ
શુનીમ્ અન્વેતિ શ્વા હતમ્ અપિ ચ હન્ત્ય્ એવ મદનઃ

સ્ત્રી-મુદ્રાં કુસુમાયુધસ્ય જયિનીં સર્વાર્થ-સમ્પત્-કરીં
યે મૂઢાઃ પ્રવિહાય યાન્તિ કુધિયો મિથ્યા-ફલાન્વેષિણઃ ।
તે તેનૈવ નિહત્ય નિર્દયતરં નગ્નીકૃતા મુણ્ડિતાઃ
કેચિત્ પઞ્ચ-શિખી-કૃતાશ્ ચ જટિલાઃ કાપાલિકાશ્ ચાપરે

વિશ્વામિત્ર-પરાશર-પ્રભૃતયો વાતામ્બુ-પર્ણાશનાસ્તે ઽપિ
સ્ત્રી-મુખ-પઙ્કજં સુલલિતં દૃષ્ટ્વૈવ મોહં ગતાઃ ।
શાલ્યન્નં સ-ઘૃતં પયો-દધિ-યુતં યે ભુઞ્જતે માનવાસ્તેષામ્
ઇન્દ્રિય-નિગ્રહો યદિ ભવેદ્ વિન્ધ્યઃ પ્લવેત્ સાગરે

પરિમલ-ભૃતો વાતાઃ શાખા નવાઙ્કુર-કોટયો
મધુર-વિધુરોત્કણ્ઠા-ભાજઃ પ્રિયા પિક-પક્ષિણામ્ ।
વિરલ-વિરસ-સ્વેદોદ્ગારા વધૂ-વદનેન્દવઃ
પ્રસરતિ મધૌ ધાત્ર્યાં જાતો ન કસ્ય ગુણોદયઃ

મધુર્ અયં મધુરૈર્ અપિ કોકિલા
કલ-રવૈર્ મલયસ્ય ચ વાયુભિઃ ।
વિરહિણઃ પ્રહિણસ્તિ શરીરિણો
વિપદિ હન્ત સુધાપિ વિષાયતે

આવાસઃ કિલ-કિઞ્ચિતસ્ય દયિતા-પાર્શ્વે વિલાસાલસાઃ
કર્ણે કોકિલ-કામિની-કલ-રવઃ સ્મેરો લતા-મણ્ડપઃ ।
ગોષ્ઠી સત્-કવિભિઃ સમં કતિપયૈર્ મુગ્ધાઃ સુધાંશોઃ કરાઃ
કેષાંચિત્ સુખયન્તિ ચાત્ર હૃદયં ચૈત્રે વિચિત્રાઃ ક્ષપાઃ

પાન્થ સ્ત્રી-વિરહાનલાહુતિ-કલામ્ આતન્વતી મઞ્જરીમાકન્દેષુ
પિકાઙ્ગનાભિર્ અધુના સોત્કણ્ઠમ્ આલોક્યતે ।
અપ્ય્ એતે નવ-પાટલા-પરિમલ-પ્રાગ્-ભાર-પાટચ્-ચરા
વાન્તિ-ક્લાન્તિ-વિતાન-તાનવ-કૃતઃ શ્રીખણ્ડ-શૈલાનિલાઃ

પ્રથિતઃ પ્રણયવતીનાં
તાવત્ પદમ્ આતનોતુ હૃદિ માનઃ ।
ભવતિ ન યાવચ્ ચન્દનતરુ-
સુરભિર્ મલય-પવમાનઃ

સહકાર-કુસુમ-કેસરનિકર-
ભરામોદ-મૂર્ચ્છિત-દિગ્-અન્તે ।
મધુર-મધુર-વિધુર-મધુપે
મધૌ ભવેત્ કસ્ય નોત્કણ્ઠા

અચ્છાચ્છ-ચન્દન-રસાર્દ્રતરા મૃગાક્ષ્યો
ધારા-ગૃહાણિ કુસુમાનિ ચ કૌમુદી ચ ।
મન્દો મરુત્ સુમનસઃ શુચિ હર્મ્ય-પૃષ્ઠં
ગ્રીષ્મે મદં ચ મદનં ચ વિવર્ધયન્તિ

સ્રજો હૃદ્ય્ આમોદા વ્યજન-પવનશ્ ચન્દ્ર-કિરણાઃ
પરાગઃ કાસારો મલયજ-રજઃ શીધુ વિશદમ્ ।
શુચિઃ સૌધોત્સઙ્ગઃ પ્રતનુ વસનં પઙ્કજ-દૃશો
નિદાઘ-ર્તાવ્ એતદ્ વિલસતિ લભન્તે સુકૃતિનઃ

સુધા-શુભ્રં ધામ સ્ફુરદ્-અમલ-રશ્મિઃ શશધરઃ
પ્રિયા-વક્ત્રામ્ભોજં મલયજ-રજશ્ ચાતિસુરભિઃ ।
સ્રજો હૃદ્યામોદાસ્ તદ્ ઇદમ્ અખિલં રાગિણિ જને
કરોત્ય્ અન્તઃ ક્ષોભં ન તુ વિષય-સંસર્ગ-વિમુખે

તરુણી-વેષોદ્દીપિત-કામા
વિકસજ્-જાતી-પુષ્પ-સુગન્ધિઃ ।
ઉન્નત-પીન-પયોધર-ભારા
પ્રાવૃટ્ તનુતે કસ્ય ન હર્ષમ્

વિયદ્-ઉપચિત-મેઘં ભૂમયઃ કન્દલિન્યો
નવ-કુટજ-કદમ્બામોદિનો ગન્ધવાહાઃ ।
શિખિ-કુલ-કલ-કેકારાવરમ્યા વનાન્તાઃ
સુખિનમ્ અસુખિનં વા સર્વમ્ ઉત્કણ્ઠયન્તિ

ઉપરિ ઘનં ઘન-પટલં
તિર્યગ્ ગિરયો ઽપિ નર્તિત-મયૂરાઃ ।
ક્ષિતિર્ અપિ કન્દલ-ધવલા
દૃષ્ટિં પથિકઃ ક્વ પાતયતિ

ઇતો વિદ્યુદ્-વલ્લી-વિલસિતમ્ ઇતઃ કેતકિ-તરોઃ
સ્ફુરન્ ગન્ધઃ પ્રોદ્યજ્-જલદ-નિનદ-સ્ફૂર્જિતમ્ ઇતઃ ।
ઇતઃ કેકિ-ક્રીડા-કલ-કલ-રવઃ પક્ષ્મલ-દૃશાં
કથં યાસ્યન્ત્ય્ એતે વિરહ-દિવસાઃ સમ્ભૃત-રસાઃ

અસૂચિ-સઞ્ચારે તમસિ નભસિ પ્રૌઢ-જલદધ્વનિ-
પ્રાજ્ઞંમન્યે પતતિ પૃષતાનાં ચ નિચયે ।
ઇદં સૌદામિન્યાઃ કનક-કમનીયં વિલસિતં
મુદં ચ મ્લાનિં ચ પ્રથયતિ પથિ સ્વૈર-સુદૃશામ્

આસારેણ ન હર્મ્યતઃ પ્રિયતમૈર્ યાતું બહિઃ શક્યતે
શીતોત્કમ્પ-નિમિત્તમ્ આયત-દૃશા ગાઢં સમાલિઙ્ગ્યતે ।
જાતાઃ શીકર-શીતલાશ્ ચ મરુતોર્ અત્યન્ત-ખેદ-ચ્છિદો
ધન્યાનાં બત દુર્દિનં સુદિનતાં યાતિ પ્રિયા-સઙ્ગમે

અર્ધં સુપ્ત્વા નિશાયાઃ સરભસ-સુરતાયાસ-સન્ન-શ્લથાઙ્ગપ્રોદ્ભૂતાસહ્ય-
તૃષ્ણો મધુ-મદ-નિરતો હર્મ્ય-પૃષ્ઠે વિવિક્તે ।
સમ્ભોગ-ક્લાન્ત-કાન્તા-શિથિલ-ભુજ-લતા-વર્જિતં કર્કરીતો
જ્યોત્સ્નાભિન્નાચ્છ-ધારં પિબતિ ન સલિલં શારદં મન્દ-પુણ્યઃ

હેમન્તે દધિ-દુગ્ધ-સર્પિર્ અશના માઞ્જિષ્ઠ-વાસો-ભૃતઃ
કાશ્મીર-દ્રવ-સાન્દ્ર-દિગ્ધ-વપુષશ્ છિન્ના વિચિત્રૈ રતૈઃ ।
વૃત્તોરુ-સ્તન-કામિનોજન-કૃતાશ્લેષા ગૃહાભ્યન્તરે
તામ્બૂલી-દલ-પૂગ-પૂરિત-મુખા ધન્યાઃ સુખં શેરતે

પ્રદુયત્-પ્રૌઢ-પ્રિયઙ્ગુ-દ્યુતિ-ભૃતિ વિકસત્-કુન્દ-માદ્યદ્-દ્વિરેફે
કાલે પ્રાલેય-વાત-પ્રચલ-વિલસિતોદાર-મન્દાર-ધામ્નિ ।
યેષાં નો કણ્ઠ-લગ્ના ક્ષણમ્ અપિ તુહિન-ક્ષોદ-દક્ષા મૃગાક્ષી
તેસામ્ આયામ-યામા યમ-સદન-સમા યામિની યાતિ યૂનામ્

ચુમ્બન્તો ગણ્ડ-ભિત્તીર્ અલકવતિ મુખે સીત્કૃતાન્ય્ આદધાના
વક્ષઃ-સૂત્કઞ્ચુકેષુ સ્તન-ભર-પુલકોદ્ભેદમ્ આપાદયન્તઃ ।
ઊરૂ-નાકમ્પયન્તઃ પૃથુ-જઘન-તટાત્ સ્રંસયન્તો ઽંશુકાનિ
વ્યક્તં કાન્તા-જનાનાં વિટ-ચરિત-ભૃતઃ શૈશિરા વાન્તિ વાતાઃ

કેશાનાકુલયન્ દૃશો મુકુલયન્ વાસો બલાદ્ આક્ષિપન્નાતન્વન્
પુલકોદ્ગમં પ્રકટયન્ન્ આવેગ-કમ્પં શનૈઃ ।
બારં બારમ્ ઉદાર-સીત્કૃત-કૃતો દન્ત-ચ્છદાન્ પીડયન્
પ્રાયઃ શૈશિર એષ સમ્પ્રતિ મરુત્ કાન્તાસુ કાન્તાયતે

યદ્ય્ અસ્ય નાસ્તિ રુચિરં તસ્મિંસ્ તસ્ય સ્પૃહા મનોજ્ઞે ઽપિ ।
રમણીયે ઽપિ સુધાંશૌ ન મનઃ-કામઃ સરોજિન્યાઃ

વૈરાગ્યે સંચરત્ય્ એકો નીતૌ ભ્રમતિ ચાપરઃ ।
શૃઙ્ગારે રમતે કશ્ચિદ્ ભુવિ ભેદાઃ પરસ્પરમ્