શતકત્રય · અધ્યાય 1

ભતૃહરિ: શતકત્રય (1. નીતિશતક, 2. શૃઙ્ગારશતક, 3. વૈરાગ્યશતક)
નીતિ-શતકમ્
ભર્તૃહરેઃ
દિક્-કાલાદ્યનવચ્છિન્નાનન્ત-ચિન્-માત્ર-મૂર્તયે ।
સ્વાનુભૂત્ય્-એક-માનાય નમઃ શાન્તાય તેજસે

બોદ્ધારો મત્સર-ગ્રસ્તાઃ
પ્રભવઃ સ્મય-દૂષિતાઃ ।
અબોધોપહતાઃ ચાન્યે
જીર્ણમ્ અઙ્ગે સુભાષિતમ્

અજ્ઞઃ સુખમ્ આરાધ્યઃ
સુખતરમ્ આરાધ્યતે વિશેષજ્ઞઃ ।
જ્ઞાન-લવ-દુર્વિદગ્ધં
બ્રહ્માપિ તં નરં ન રઞ્જયતિ

પ્રસહ્ય મણિમ્ ઉદ્ધરેન્ મકર-વક્ત્ર-દંષ્ટ્રાન્તરાત્
સમુદ્રમ્ અપિ સન્તરેત્ પ્રચલદ્ ઊર્મિ-માલાકુલમ્ ।
ભુજઙ્ગમ્ અપિ કોપિતં શિરસિ પુષ્પવદ્ ધારયેત્
ન તુ પ્રતિનિવિષ્ટ-મૂઋખ-જન-ચિત્તમ્ આરાધયેત્

લભેત સિકતાસુ તૈલમ્ અપિ યત્નતઃ પીડયન્
પિબેચ્ ચ મૃગ-તૃષ્ણિકાસુ સલિલં પિપાસાર્દિતઃ ।
ક્વચિદ્ અપિ પર્યટન્ શશ-વિષાણમ્ આસાદયેત્
ન તુ પ્રતિનિવિષ્ટ-મૂર્ખ-ચિત્તમ્ આરાધયેત્

વ્યાલં બાલ-મૃણાલ-તન્તુભિર્ અસૌ રોદ્ધું સમુજ્જૃમ્ભતે
છેત્તું વજ્ર-મણિં શિરીષ-કુસુમ-પ્રાન્તેન સન્નહ્યતિ ।
માધુર્યં મધુ-બિન્દુના રચયિતું ક્ષારામુધેર્ ઈહતે
નેતું વાઞ્છન્તિ યઃ ખલાન્ પથિ સતાં સૂક્તૈઃ સુધા-સ્યન્દિભિઃ

સ્વાયત્તમ્ એકાન્ત-ગુણં વિધાત્રા
વિનિર્મિતં છાદનમ્ અજ્ઞતાયાઃ ।
વિશેષાઅતઃ સર્વ-વિદાં સમાજે
વિભૂષણં મૌનમ્ અપણ્ડિતાનામ્

યદા કિઞ્ચિજ્-જ્ઞો ઽહં દ્વિપ ઇવ મદાન્ધઃ સમભવં
તદા સર્વજ્ઞો ઽસ્મીત્ય્ અભવદ્ અવલિપ્તં મમ મનઃ
યદા કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ બુધજન-સકાશાદ્ અવગતં
તદા મૂર્ખો ઽસ્મીતિ જ્વર ઇવ મદો મે વ્યપગતઃ

કૃમિ-કુલ-ચિત્તં લાલા-ક્લિન્નં વિગન્ધિ-જુગુપ્સિતં
નિરુપમ-રસં પ્રીત્યા ખાદન્ નરાસ્થિ નિરામિષમ્ ।
સુરપતિમ્ અપિ શ્વા પાર્શ્વસ્થં વિલોક્ય ન શઙ્કતે
ન હિ ગણયતિ ક્ષુદ્રો જન્તુઃ પરિગ્રહ-ફલ્ગુતામ્

શિરઃ શાર્વં સ્વર્ગાત્ પશુપતિ-શિરસ્તઃ ક્ષિતિધરં
મ્હીધ્રાદ્ ઉત્તુઙ્ગાદ્ અવનિમ્ અવનેશ્ ચાપિ જલધિમ્ ।
અધો ઽધો ગઙ્ગેયં પદમ્ ઉપગતા સ્તોકમ્
અથવાવિવેક-ભ્રષ્ટાનાં ભવતિ વિનિપાતઃ શતમુખઃ

શક્યો વારયિતું જલેન હુતભુક્ ચ્છત્રેણ સૂર્યાતપો
નાગેન્દ્રો નિશિતાગ્કુશેન સમદો દણ્ડેન ગો-ગર્દભૌ ।
વ્યાધિર્ ભેષજ-સઙ્ગ્રહૈશ્ ચ વિવિધૈર્ મન્ત્ર-પ્રયોગૈર્ વિષં
સર્વસ્યૌષધમ્ અસ્તિ શાસ્ત્ર-વિહિતં મૂર્ખસ્ય નસ્ત્ય્ ઔષધિમ્

સાહિત્ય-સઙ્ગીત-કલા-વિહીનઃ
સાક્ષાત્ પશુઃ પુચ્છ-વિષાણ-હીનઃ ।
તૃણં ન ખાદન્ન્ અપિ જીવમાનસ્
તદ્ ભાગ-ધેયં પરમં પશૂનામ્

યેષાં ન વિદ્યા ન તપો ન દાનં
જ્ઞાનં ન શીલં ન ગુણો ન ધર્મઃ ।
તે મર્ત્ય-લોકે ભુવિ ભાર-ભૂતા
મનુષ્ય-રૂપેણ મૃગાશ્ ચરન્તિ

વરં પર્વત-દુર્ગેષુ
ભ્રાન્તં વનચરૈઃ સહ
ન મૂર્ખ-જન-સમ્પર્કઃ
સુરેન્દ્ર-ભવનેષ્વ્ અપિ

શાસ્ત્રોપસ્કૃત-શબ્દ-સુન્દર-ગિરઃ શિષ્ય-પ્રદેયાગમા
વિખ્યાતાઃ કવયો વસન્તિ વિષયે યસ્ય પ્રભોર્ નિર્ધનાઃ ।
તજ્-જાડ્યં વસુધાદિપસ્ય કવયસ્ ત્વ્ અર્થં વિનાપીશ્વરાઃ
કુત્સ્યાઃ સ્યુઃ કુપરીક્ષકા હિ મણયો યૈર્ અર્ઘતઃ પાતિતાઃ

હર્તુર્ યાતિ ન ગોચરં કિમ્ અપિ શં પુષ્ણાતિ યત્ સર્વદા ઽપ્ય્
અર્થિભ્યઃ પ્રતિપાદ્યમાનમ્ અનિશં પ્રાપ્નોતિ વૃદ્ધિં પરામ્ ।
કલ્પાન્તેષ્વ્ અપિ ન પ્રયાતિ નિધનં વિદ્યાખ્યમ્ અન્તર્ધનં
યેષાં તાન્ પ્રતિ માનમ્ ઉજ્ઝત નૃપાઃ કસ્ તૈઃ સહ સ્પર્ધતે

અધિગત-પરમાર્થાન્ પણ્ડિતાન્ માવમંસ્થાસ્
તૃણમ્ ઇવ લઘુ લક્ષ્મીર્ નૈવ તાન્ સંરુણદ્ધિ ।
અભિનવ-મદ-લેખા-શ્યામ-ગણ્ડ-સ્થલાનાં
ન ભવતિ બિસતન્તુર્ વારણં વારણાનામ્

અમ્ભોજિની-વન-વિહાર-વિલાસમ્ એવ
હંસસ્ય હન્તિ નિતરાં કુપિતો વિધાતા ।
ન ત્વ્ અસ્ય દુગ્ધ-જલ-ભેદ-વિધૌ પ્રસિદ્ધાં
વૈદગ્ધી-કીર્તિમ્ અપહર્તુમ્ અસૌ સમર્થઃ

કેયૂરાણિ ન ભૂષયન્તિ પુરુષં હારા ન ચન્દ્રોજ્જ્વલા
ન સ્નાનં ન વિલેપનં ન કુસુમં નાલઙ્કૃતા મૂર્ધજાઃ ।
વાણ્ય્ એકા સમલઙ્કરોતિ પુરુષં યા સંસ્કૃતા ધાર્યતે
ક્ષીયન્તે ખલુ ભૂષણાનિ સતતં વાગ્-ભૂષણં ભૂષણમ્

વિદ્યા નામ નરસ્ય રૂપમ્ અધિકં પ્રચ્છન્ન-ગુપ્તં ધનં
વિદ્યા ભોગકરી યશઃ-સુખકરી વિદ્યા ગુરૂણાં ગુરુઃ ।
વિદ્યા બન્ધુજનો વિદેશ-ગમને વિદ્યા પરા દેવતા
વિદ્યા રાજસુ પૂજ્યતે ન તુ ધનં વિદ્યા-વિહીનઃ પશુઃ

ક્ષાન્તિશ્ ચેત્ કવચેન કિં કિમ્ અરિભિઃ ક્રોધો ઽસ્તિ ચેદ્ દેહિનાં
જ્ઞાતિશ્ ચેદ્ અનલેન કિં યદિ સુહૃદ્ દિવ્યૌષધં કિં ફલમ્ ।
કિં સર્પૈર્ યદિ દુર્જનાઃ કિમ્ ઉ ધનૈર્ વિદ્યા ઽનવદ્યા યદિ
વ્રીડા ચેત્ કિમ્ ઉ ભૂષણૈઃ સુકવિતા યદ્ય્ અસ્તિ રાજ્યેન કિમ્

દાક્ષિણ્યં સ્વજને દયા પરિજને શાઠ્યં સદા દુર્જને
પ્રીતિઃ સાધુજને નયો નૃપ-જને વિદ્વજ્-જને ચાર્જવમ્ ।
શૌર્યં શત્રુ-જને ક્ષમા ગુરુ-જને કાન્તા-જને ધૃષ્ટતા
યે ચૈવં પુરુષાઃ કલાસુ કુશલાસ્ તેષ્વ્ એવ લોક-સ્થિતિઃ

જાડ્યં ધિયો હરતિ સિઞ્ચતિ વાચિ સત્યં
માનોન્નતિં દિશતિ પાપમ્ અપાકરોતિ ।
ચેતઃ પ્રસાદયતિ દિક્ષુ તનોતિ કીર્તિં
સત્-સઙ્ગતિઃ કથય કિં ન કરોતિ પુંસામ્

જયન્તિ તે સુકૃતિનો
રસ-સિદ્ધાઃ કવીશ્વરાઃ ।
નાસ્તિ યેષાં યશઃકાયે
જરા-મરણ-જં ભયમ્

સૂનુઃ સચ્-ચરિતઃ સતી પ્રિયતમા સ્વામી પ્રસાદોન્મુખઃ
સ્નિગ્ધં મિત્રમ્ અવઞ્ચકઃ પરિજનો નિઃક્લેશ-લેશં મનઃ ।
આકારો રુચિરઃ સ્થિરશ્ ચ વિભવો વિદ્યાવદાતં મુખં
તુષ્ટે વિષ્ટપ-કષ્ટ-હારિણિ હરૌ સમ્પ્રાપ્યતે દેહિના

પ્રાણાઘાતાન્ નિવૃત્તિઃ પર-ધન-હરણે સંયમઃ સત્ય-વાક્યં
કાલે શક્ત્યા પ્રદાનં યુવતિ-જન-કથા-મૂક-ભાવઃ પરેષામ્ ।
તૃષ્ણા-સ્રોતો વિભઙ્ગો ગુરુષુ ચ વિનયઃ સર્વ-ભૂતાનુકમ્પા
સામાન્યઃ સર્વ-શાસ્ત્રેષ્વ્ અનુપહત-વિધિઃ શ્રેયસામ્ એષ પન્થાઃ

પ્રારભ્યતે ન ખલુ વિઘ્ન-ભયેન નીચૈઃ
પ્રારભ્ય વિઘ્ન-વિહતા વિરમન્તિ મધ્યાઃ ।
વિઘ્નૈઃ પુનઃ પુનર્ અપિ પ્રતિહન્યમાનાઃ
પ્રારબ્ધમ્ ઉત્તમ-જના ન પરિત્યજન્તિ

અસન્તો નાભ્યર્થ્યાઃ સુહૃદ્ અપિ ન યાચ્યઃ કૃશ-ધનઃ
પ્રિયા ન્યાય્યા વૃત્તિર્ મલિનમ્ અસુભઙ્ગે ઽપ્ય્ અસુકરમ્ ।
વિપદ્ય્ ઉચ્ચૈઃ સ્થેયં પદમ્ અનુવિધેયં ચ મહતાં
સતાં કેનોદ્દિષ્ટં વિષમમ્ અસિધારા-વ્રતમ્ ઇદમ્

ક્ષુત્-ક્ષામો ઽપિ જરા-કૃશો ઽપિ શિથિલ-પ્રાણો ઽપિ કષ્ટાં દશામ્
આપન્નો ઽપિ વિપન્ન-દીધિતિર્ ઇતિ પ્રાણેષુ નશ્યત્સ્વ્ અપિ ।
મત્તેભેન્દ્ર-વિભિન્ન-કુમ્ભ-પિશિત-ગ્રાસૈક-બદ્ધ-સ્પૃહઃ
કિં જીર્ણં તૃણમ્ અત્તિ માન-મહતામ્ અગ્રેસરઃ કેસરી

સ્વલ્પ-સ્નાયુ-વસાવશેષ-મલિનં નિર્માંસમ્ અપ્ય્ અસ્થિ ગોઃ
શ્વા લબ્ધ્વા પરિતોષમ્ એતિ ન તુ તત્ તસ્ય ક્ષુધા-શાન્તયે ।
સિંહો જમ્બુકમ્ અઙ્કમ્ આગતમ્ અપિ ત્યક્ત્વા નિહન્તિ દ્વિપં
સર્વઃ કૃચ્છ્ર-ગતો ઽપિ વાઞ્છન્તિ જનઃ સત્ત્વાનુરૂપં ફલમ્

લાઙ્ગૂલ-ચાલનમ્ અધશ્-ચરણાવપાતં
ભૂમૌ નિપત્ય વદનોદર-દર્શનં ચ ।
શ્વા પિણ્ડદસ્ય કુરુતે ગજ-પુઙ્ગવસ્ તુ
ધીરં વિલોકયતિ ચાટુ-શતૈશ્ ચ ભુઙ્ક્તે

પરિવર્તિનિ સંસારે
મૃતઃ કો વા ન જાયતે ।
સ જાતો યેન જાતેન
યાતિ વંશઃ સમુન્નતિમ્

કુસુમ-સ્તવકસ્યેવ
દ્વયી વૃત્તિર્ મનસ્વિનઃ ।
મૂર્ધ્નિ વા સર્વ-લોકસ્ય
શીર્યતે વન એવ વા

સન્ત્ય્ અન્યે ઽપિ બૃહસ્પતિ-પ્રભૃતયઃ સમ્ભાવિતાઃ પઞ્ચષાસ્
તાન્ પ્રત્ય્ એષ વિશેષ-વિક્રમ-રુચી રાહુર્ ન વૈરાયતે ।
દ્વાવ્ એવ ગ્રસતે દિવાકર-નિશા-પ્રાણેશ્વરૌ ભાસ્કરૌ
ભ્રાતઃ પર્વણિ પશ્ય દાનવ-પતિઃ શીર્ષાવશેષાકૃતિઃ

વહતિ ભુવન-શ્રેણિં શેષઃ ફણાફલક-સ્થિતાં
કમઠ-પતિના મધ્યે-પૃષ્ઠં સદા સ ચ ધાર્યતે ।
તમ્ અપિ કુરુતે ક્રોડાધીનં પયોધિર્ અનાદરાદ્
અહહ મહતાં નિઃસીમાનશ્ ચરિત્ર-વિભૂતયઃ

વરં પક્ષ-ચ્છેદઃ સમદમઘવન્-મુક્ત-કુલિશપ્રહારૈર્
ઉદ્ગચ્છદ્-બહુલ-દહનોદ્ગાર-ગુરુભિઃ ।
તુષારાદ્રેઃ સૂનોર્ અહહ પિતરિ ક્લેશ-વિવશે
ન ચાસૌ સમ્પાતઃ પયસિ પયસાં પત્યુર્ ઉચિતઃ

સિંહઃ શિશુર્ અપિ નિપતતિ
મદ-મલિન-કપોલ-ભિત્તિષુ ગજેષુ ।
પ્રકૃતિર્ ઇયં સત્ત્વવતાં
ન ખલુ વયસ્ તેજસો હેતુઃ

જાતિર્ યાતુ રસાતલં ગુણ-ગણૈસ્ તત્રાપ્ય્ અધો ગમ્યતાં
શીલં શૈલ-તટાત્ પતત્વ્ અભિજનઃ સન્દહ્યતાં વહ્નિના ।
શૌર્યે વૈરિણિ વજ્રમ્ આશુ નિપતત્વ્ અર્થો ઽસ્તુ નઃ કેવલં
યેનૈકેન વિના ગુણસ્ તૃણ-લવ-પ્રાયાઃ સમસ્તા ઇમે

ધનમ્ અર્જય કાકુત્સ્થ
ધન-મૂલમ્ ઇદં જગત્ ।
અન્તરં નાભિજાનામિ
નિર્ધનસ્ય મૃતસ્ય ચ

તાનીન્દ્રિયાણ્ય્ અવિકલાનિ તદ્ એવ નામ
સા બુદ્ધિર્ અપ્રતિહતા વચનં તદ્ એવ ।
અર્થોષ્મણા વિરહિતઃ પુરુષઃ ક્ષણેન
સો ઽપ્ય્ અન્ય એવ ભવતીતિ વિચિત્રમ્ એતત્

યસ્યાસ્તિ વિત્તં સ નરઃ કુલીનઃ
સ પણ્ડિતઃ સ શ્રુતવાન્ ગુણજ્ઞઃ ।
સ એવ વક્તા સ ચ દર્શનીયઃ
સર્વે ગુણાઃ કાઞ્ચનમ્ આશ્રયન્તિ

દૌર્મન્ત્ર્યાન્ નૃપતિર્ વિનશ્યતિ યતિઃ સઙ્ગાત્ સુતો લાલનાત્
વિપ્રો ઽનધ્યયનાત્ કુલં કુતનયાચ્ છીલં ખલોપાસનાત્ ।
હ્રીર્ મદ્યાદ્ અનવેક્ષણાદ્ અપિ કૃષિઃ સ્નેહઃ પ્રવાસાશ્રયાન્
મૈત્રી ચાપ્રણયાત્ સમૃદ્ધિર્ અનયાત્ ત્યાગ-પ્રમાદાદ્ ધનમ્

દાનં ભોગો નાશસ્ તિસ્રો
ગતયો ભવન્તિ વિત્તસ્ય ।
યો ન દદાતિ ન ભુઙ્ક્તે
તસ્ય તૃતીયા ગતિર્ ભવતિ

મણિઃ શાણોલ્લીઢઃ સમર-વિજયી હેતિ-દલિતો
મદ-ક્ષીણો નાગઃ શરદિ સરિતઃ શ્યાન-પુલિનાઃ ।
કલા-શેષશ્ ચન્દ્રઃ સુરત-મૃદિતા બાલ-વનિતા
તન્-નિમ્ના શોભન્તે ગલિત-વિભવાશ્ ચાર્થિષુ નરાઃ

પરિક્ષીણઃ કશ્ચિત્ સ્પૃહયતિ યવાનાં પ્રસૃતયે
સ પશ્ચાત્ સમ્પૂર્ણઃ કલયતિ ધરિત્રીં તૃણ-સમામ્ ।
અતશ્ ચાનૈકાન્ત્યાદ્ ગુરુ-લઘુતયા ઽર્થેષુ ધનિનામ્
અવસ્થા વસ્તૂનિ પ્રથયતિ ચ સઙ્કોચયતિ ચ

રાજન્ દુધુક્ષસિ યદિ ક્ષિતિ-ધેનુમ્ એતાં
તેનાદ્ય વત્સમ્ ઇવ લોકમ્ અમું પુષાણ
તસ્મિંશ્ ચ સમ્યગ્ અનિશં પરિપોષ્યમાણે
નાના-ફલૈઃ ફલતિ કલ્પલતેવ ભૂમિઃ

સત્યાનૃતા ચ પરુષા પ્રિય-વાદિની ચ
હિંસ્રા દયાલુર્ અપિ ચાર્થપરા વદાન્યા ।
નિત્ય-વ્યયા પ્રચુર-નિત્ય-ધનાગમા ચ
વારાઙ્ગનેવ નૃપ-નીતિર્ અનેક-રૂપા

આજ્ઞા કીર્તિઃ પાલનં બ્રાહ્મણાનાં
દાનં ભોગો મિત્ર-સંરક્ષણં ચ
યેષામ્ એતે ષડ્ગુણા ન પ્રવૃત્તાઃ
કો ઽર્થસ્ તેષાં પાર્થિવોપાશ્રયેણ

યદ્ ધાત્રા નિજ-ભાલ-પટ્ટ-લિખિતં સ્તોકં મહદ્ વા ધનં
તત્ પ્રાપ્નોતિ મરુસ્થલે ઽપિ નિતરાં મેરૌ તતો નાધિકમ્ ।
તદ્ ધીરો ભવ વિત્તવત્સુ કૃપણાં વૃત્તિં વૃથા સા કૃથાઃ
કૂપે પશ્ય પયોનિધાવ્ અપિ ઘટો ગૃહ્ણાતિ તુલ્યં જલમ્

ત્વમ્ એવ ચાતકાધારો ઽ
સીતિ કેષાં ન ગોચરઃ ।
કિમ્ અમ્ભોદ-વરાસ્માકં
કાર્પણ્યોક્તં પ્રતીક્ષસે

રે રે ચાતક સાવધાન-મનસા મિત્ર ક્ષણં શ્રૂયતામ્
અમ્ભોદા બહવો વસન્તિ ગગને સર્વે ઽપિ નૈતાદૃશાઃ ।
કેચિદ્ વૃષ્ટિભિર્ આર્દ્રયન્તિ વસુધાં ગર્જન્તિ કેચિદ્ વૃથા
યં યં પશ્યસિ તસ્ય તસ્ય પુરતો મા બ્રૂહિ દીનં વચઃ

અકરુણત્વમ્ અકારણ-વિગ્રહઃ
પરધને પરયોષિતિ ચ સ્પૃહા ।
સુજન-બન્ધુજનેષ્વ્ અસહિષ્ણુતા
પ્રકૃતિ-સિદ્ધમ્ ઇદં હિ દુરાત્મનામ્

દુર્જનઃ પરિહર્તવ્યો
વિદ્યયા ઽલકૃતો ઽપિ સન્ ।
મણિના ભૂષિતઃ સર્પઃ
કિમ્ અસૌ ન ભયઙ્કરઃ

જાડ્યં હ્રીમતિ ગણ્યતે વ્રત-રુચૌ દમ્ભઃ શુચૌ કૈતવં
શૂરે નિર્ઘૃણતા મુનૌ વિમતિતા દૈન્યં પ્રિયાલાપિનિ ।
તેજસ્વિન્ય્ અવલિપ્તતા મુખરતા વક્તર્ય્ અશક્તિઃ સ્થિરે
તત્ કો નામ ગુણો ભવેત્ સ ગુણિનાં યો દુર્જનૈર્ નાઙ્કિતઃ

લોભશ્ ચેદ્ અગુણેન કિં પિશુનતા યદ્ય્ અસ્તિ કિં પાતકૈઃ
સત્યં ચેત્ તપસા ચ કિં શુચિ મનો યદ્ય્ અસ્તિ તીર્થેન કિમ્ ।
સૌજન્યં યદિ કિં ગુણૈઃ સુમહિમા યદ્ય્ અસ્તિ કિં મણ્ડનૈઃ
સદ્-વિદ્યા યદિ કિં ધનૈર્ અપયશો યદ્ય્ અસ્તિ કિં મૃત્યુના

શશી દિવસ-ધૂસરો ગલિત-યૌવના કામિની
સરો વિગત-વારિજં મુખમ્ અનક્ષરં સ્વાકૃતેઃ ।
પ્રભુર્ ધન-પરાયણઃ સતત-દુર્ગતઃ સજ્જનો
નૃપાઙ્ગણ-ગતઃ ખલો મનસિ સપ્ત શલ્યાનિ મે

ન કશ્ચિચ્ ચણ્ડ-કોપાનામ્
આત્મીયો નામ ભૂભુજામ્ ।
હોતારમ્ અપિ જુહ્વાનં
સ્પૃષ્ટો વહતિ પાવકઃ

મૌનોમૂકઃ પ્રવચન-પટુર્ બાટુલો જલ્પકો વા
ધૃષ્ટઃ પાર્શ્વે વસતિ ચ સદા દૂરતશ્ ચાપ્રગલ્ભઃ ।
ક્ષાન્ત્યા ભીરુર્ યદિ ન સહતે પ્રાયશો નાભિજાતઃ
સેવાધર્મઃ પરમ-ગહનો યોગિનામ્ અપ્ય્ અગમ્યઃ

ઉદ્ભાસિતાખિલ-ખલસ્ય વિશૃઙ્ખલસ્ય
પ્રાગ્-જાત-વિસ્તૃત-નિજાધમ-કર્મ-વૃત્તેઃ ।
દૈવાદ્ અવાપ્ત-વિભવસ્ય ગુણ-દ્વિષો ઽસ્ય
નીચસ્ય ગોચર-ગતૈઃ સુખમ્ આપ્યતે

આરમ્ભ-ગુર્વી ક્ષયિણી ક્રમેણ
લઘ્વી પુરા વૃદ્ધિમતી ચ પશ્ચાત્ ।
દિનસ્ય પૂર્વાર્ધ-પરાર્ધ-ભિન્ના
છાયેવ મૈત્રી ખલ-સજ્-જનાનામ્

મૃગ-મીન-સજ્જનાનાં તૃણ-જલ-સન્તોષ-વિહિત-વૃત્તીનામ્ ।
લુબ્ધક-ધીવર-પિશુના નિષ્કારણ-વૈરિણો જગતિ

વાઞ્છા સજ્જન-સઙ્ગમે પર-ગુણે પ્રીતિર્ ગુરૌ નમ્રતા
વિદ્યાયાં વ્યસનં સ્વ-યોષિતિ રતિર્ લોકાપવાદાદ્ ભયમ્ ।
ભક્તિઃ શૂલિનિ શક્તિર્ આત્મ-દમને સંસર્ગ-મુક્તિઃ ખલે
યેષ્વ્ એતે નિવસન્તિ નિર્મલ-ગુણાસ્ તેભ્યો નરેભ્યો નમઃ

વિપદિ ધૈર્યમ્ અથાભ્યુદયે ક્ષમા
સદસિ વાક્ય-પટુતા યુધિ વિક્રમઃ ।
યશસિ ચાભિરુચિર્ વ્યસનં શ્રુતૌ
પ્રકૃતિ-સિદ્ધમ્ ઇદં હિ મહાત્મનામ્

પ્રદાનં પ્રચ્છન્નં ગૃહમ્ ઉપગતે સમ્ભ્રમ-વિધિઃ
પ્રિયં કૃત્વા મૌનં સદસિ કથનં ચાપ્ય્ ઉપકૃતેઃ ।
અનુત્સેકો લક્ષ્મ્યામ્ અનભિભવ-ગન્ધાઃ પર-કથાઃ
સતાં કેનોદ્દિષ્ટં વિષમમ્ અસિધારા-વ્રતમ્ ઇદમ્

કરે શ્લાઘ્યસ્ ત્યાગઃ શિરસિ ગુરુ-પાદ-પ્રણયિતા
મુખે સત્યા વાણી વિજયિ ભુજયોર્ વીર્યમ્ અતુલમ્ ।
હૃદિ સ્વચ્છા વૃત્તિઃ શ્રુતિમ્ અધિગતં ચ શ્રવણયોર્
વિનાપ્ય્ ઐશ્વર્યેણ પ્રકૃતિ-મહતાં મણ્ડનમ્ ઇદમ્

સમ્પત્સુ મહતાં ચિત્તં
ભવત્ય્ ઉત્પલ-કોમલમ્ ।આપત્સુ ચ મહાશૈલશિલા-
સઙ્ઘાત-કર્કશમ્

સન્તપ્તાયસિ સંસ્થિતસ્ય પયસો નામાપિ ન જ્ઞાયતે
મુક્તાકારતયા તદ્ એવ નલિની-પત્ર-સ્થિતં રાજતે ।
સ્વાત્યાં સાગર-શુક્તિ-મધ્ય-પતિતં તન્-મૌક્તિકં જાયતે
પ્રાયેણાધમ-મધ્યમોત્તમ-ગુણઃ સંસર્ગતો જાયતે

પ્રીણાતિ યઃ સુચરિતૈઃ પિતરં સ પુત્રો
યદ્ ભર્તુર્ એવ હિતમ્ ઇચ્છતિ તત્ કલત્રમ્ ।
તન્ મિત્રમ્ આપદિ સુખે ચ સમ-ક્રિયં યદ્
એતત્ ત્રયં જગતિ પુણ્ય-કૃતો લભન્તે

એકો દેવઃ કેશવો વા શિવો વા
હ્ય્ એકં મિત્રં ભૂપતિર્ વા યતિર્ વા ।
એકો વાસઃ પત્તને વા વને વા
હ્ય્ એકા ભાર્યા સુન્દરી વા દરી વા

નમ્રત્વેનોન્નમન્તઃ પર-ગુણ-કથનૈઃ સ્વાન્ ગુણાન્ ખ્યાપયન્તઃ
સ્વાર્થાન્ સમ્પાદયન્તો વિતત-પૃથુતરારમ્ભ-યત્નાઃ પરાર્થે ।
ક્ષાન્ત્યૈવાક્ષેપ-રુક્ષાક્ષર-મુખર-મુખાન્ દુર્જનાન્ દૂષયન્તઃ
સન્તઃ સાશ્ચર્ય-ચર્યા જગતિ બહુ-મતાઃ કસ્ય નાભ્યર્ચનીયાઃ

ભવન્તિ નમ્રાસ્ તરવઃ ફલોદ્ગમૈર્
નવામ્બુભિર્ દૂરાવલમ્બિનો ઘનાઃ ।
અનુદ્ધતાઃ સત્-પુરુષાઃ સમૃદ્ધિભિઃ
સ્વભાવ એષ પરોપકારિણામ્

શ્રોત્રં શ્રુતેનૈવ ન કુણ્ડલેન
દાનેન પાણિર્ ન તુ કઙ્કણેન ।
વિભાતિ કાયઃ કરુણ-પરાણાં
પરોપકારૈર્ ન તુ ચન્દનેન

પાપાન્ નિવારયતિ યોજયતે હિતાય
ગુહ્યં નિગૂહતિ ગુણાન્ પ્રકટીકરોતિ ।
આપદ્-ગતં ચ ન જહાતિ દદાતિ કાલે
સન્-મિત્ર-લક્ષણમ્ ઇદં પ્રવદન્તિ સન્તઃ

પદ્માકરં દિનકરો વિકચીકરોતિ
ચમ્દ્ર્પ્ વોલાસયતિ કૈરવ-ચક્રવાલમ્ ।
નાભ્યર્થિતો જલધરો ઽપિ જલં દદાતિ
સન્તઃ સ્વયં પરહિતે વિહિતાભિયોગાઃ

એકે સત્-પુરુષાઃ પરાર્થ-ઘટકાઃ સ્વાર્થં પરિત્યજન્તિ યે
સામાન્યાસ્ તુ પરાર્થમ્ ઉદ્યમ-ભૃતઃ સ્વાર્થાવિરોધેન યે ।
તે ઽમી માનુષ-રાક્ષસાઃ પરહિતં સ્વાર્થાય નિઘ્નન્તિ યે
યે તુ ઘ્નન્તિ નિરર્થકં પરહિતં તે કે ન જાનીમહે

ક્ષીરેણાત્મગતોદકાય હિ ગુણા દત્તા પુરા તે ઽખિલા
ક્ષીરોત્તાપમ્ અવેક્ષ્ય તેન પયસા સ્વાત્મા કૃશાનૌ હુતઃ ।
ગન્તું પાવકમ્ ઉન્મનસ્ તદ્ અભવદ્ દૃષ્ટ્વા તુ મિત્રાપદં
યુક્તં તેન જલેન શામ્યતિ સતાં મૈત્રી પુનસ્ ત્વ્ ઈદૃશી

ઇતઃ સ્વપિતિ કેશવઃ કુલમ્ ઇતસ્ તદીય-દ્વિષામ્
ઇતશ્ ચ શરણાર્થિનાં શિખરિણાં ગણાઃ શેરતે ।
ઇતો ઽપિ બડવાનલઃ સહ સમસ્ત-સંવર્તકૈઋ
અહો વિતતમ્ ઊર્જિતં ભર-સહં સિન્ધોર્ વપુઃ

તૃષ્ણાં છિન્ધિ ભજ ક્ષમાં જહિ મદં પાપે રતિં મા કૃથાઃ
સત્યં બ્રૂહ્ય્ અનુયાહિ સાધુ-પદવીં સેવસ્વ વિદ્વજ્-જનમ્ ।
માન્યાન્ માનય વિદ્વિષો ઽપ્ય્ અનુનય પ્રખ્યાપય પ્રશ્રયં
કીર્તિં પાલય દુઃખિતે કુરુ દયામ્ એતત્ સતાં ચેષ્ટિતમ્

મનસિ વચસિ કાયે પુણ્ય-પીયૂષ-પૂર્ણાસ્
ત્રિભુવનમ્ ઉપકાર-શ્રેણિભિઃ પ્રીણયન્તઃ ।
પર-ગુણ-પરમાણૂન્ પર્વતીકૃત્ય નિત્યં
નિજ-હૃદિ વિકસન્તઃ સન્ત સન્તઃ કિયન્તઃ

કિં તેન હેમ-ગિરિણા રજતાદ્રિણા વા
યત્રાશ્રિતાશ્ ચ તરવસ્ તરવસ્ ત એવ ।
મન્યામહે મલયમ્ એવ યદ્-આશ્રયેણ
કઙ્કોલ-નિમ્બ-કટુજા અપિ ચન્દનાઃ સ્યુઃ

રત્નૈર્ મહાર્હૈસ્ તુતુષુર્ ન દેવા
ન ભેજિરે ભીમ-વિષેણ ભીતિમ્ ।
સુધાં વિના ન પરયુર્ વિરામં
ન નિશ્ચિતાર્થાદ્ વિરમન્તિ ધીરાઃ

ક્વચિત્ પૃથ્વીશય્યઃ ક્વચિદ્ અપિ ચ પરઙ્ક-શયનઃ
ક્વચિચ્ છાકાહારઃ ક્વચિદ્ અપિ ચ શાલ્યોદન-રુચિઃ ।
ક્વચિત્ કન્થાધારી ક્વચિદ્ અપિ ચ દિવ્યામ્બરધરો
મનસ્વી કાર્યાર્થી ન ગણયતિ દુઃખં ન ચ સુખમ્

ઐશ્વર્યસ્ય વિભૂષણં સુજનતા શૌર્યસ્ય વાક્-સંયમો
જ્ઞાનસ્યોપશમઃ શ્રુતસ્ય વિનયો વિત્તસ્ય પાત્રે વ્યયઃ ।
અક્રોધસ્ તપસઃ ક્ષમા પ્રભવિતુર્ ધર્મસ્ય નિર્વાજતા
સર્વેષામ્ અપિ સર્વ-કારણમ્ ઇદં શીલં પરં ભૂષણમ્

નિન્દન્તુ નીતિ-નિપુણા યદિ વા સ્તુવન્તુ
લક્ષ્મીઃ સમાવિશતુ ગચ્છતુ વા યથેષ્ઠમ્ ।
અદ્યૈવ વા મરણમ્ અસ્તુ યુગાન્તરે વા
ન્યાય્યાત્ પથઃ પ્રવિચલન્તિ પદં ન ધીરાઃ

ભગ્નાશસ્ય કરણ્ડ-પિણ્ડિત-તનોર્ મ્લાનેન્દ્રિયસ્ય ક્ષુધા
કૃત્વાખુર્ વિવરં સ્વયં નિપતિતો નક્તં મુખે ભોગિનઃ ।
તૃપ્તસ્ તત્-પિશિતેન સત્વરમ્ અસૌ તેનૈવ યાતઃ યથા
લોકાઃ પશ્યત દૈવમ્ એવ હિ નૃણાં વૃદ્ધૌ ક્ષયે કારણમ્

આલસ્યં હિ મનુષ્યાણાં
શરીરસ્થો મહાન્ રિપુઃ ।
નાસ્ત્ય્ ઉદ્યમ-સમો બન્ધુઃ
કુર્વાણો નાવસીદતિ

છિન્નો ઽપિ રોહતિ તર્ ક્ષીણો ઽપ્ય્ ઉપચીયતે પુનશ્ ચન્દ્રઃ ।
ઇતિ વિમૃશન્તઃ સન્તઃ સન્તપ્યન્તે ન દુઃખેષુ

નેતા યસ્ય બૃહસ્પતિઃ પ્રહરણં વજ્રં સુરાઃ સૈનિકાઃ
સ્વર્ગો દુર્ગમ્ અનુગ્રહઃ કિલ હરેર્ ઐરાવતો વારણઃ ।
ઇત્ય્ ઐશ્વર્ય-બલાન્વિતો ઽપિ બલભિદ્ ભગ્નઃ પરૈઃ સઙ્ગરે
તદ્ વ્યક્તં નનુ દૈવમ્ એવ શરણં ધિગ્ ધિગ્ વૃથા પૌરુષમ્

કર્માયત્તં ફલં પુંસાં
બુદ્ધિઃ કર્માનુસારિણી ।
તથાપિ સુધિયા ભાવ્યં
સુવિચાર્યૈવ કુર્વતા

ખલ્વ્ આતો દિવસેશ્વરસ્ય કિરણૈઃ સન્તાડિતો મસ્તકે
વાઞ્છન્ દેશમ્ અનાતપં વિધિ-વશાત્ તાલસ્ય મૂલં ગતઃ ।
તત્રાપ્ય્ અસ્ય મહાફલેન પતતા ભગ્નં સશબ્દં શિરઃ
પ્રાયો ગચ્છતિ યત્ર ભાગ્ય-રહિતસ્ તત્રૈવ યાન્ત્ય્ આપદઃ

રવિ-નિશાકરયોર્ ગ્રહ-પીડનં
ગજ-ભુજઙ્ગમયોર્ અપિ બન્ધનમ્ ।
મતિમતાં ચ વિલોક્ય દરિદ્રતાં
વિધિર્ અહો બલવાન્ ઇતિ મે મતિઃ

સૃજતિ તાવદ્ અશેષ-ગુણકરં
પુરુષ-રત્નમ્ અલઙ્કરણં ભુવઃ ।
તદ્ અપિ તત્-ક્ષણ-ભઙ્ગિ કરોતિ
ચેદ્ અહહ કષ્ટમ્ અપણ્ડિતતા વિધેઃ

પત્રં નૈવ યદા કરીર-વિટપે દોષો વસન્તસ્ય કિમ્
નોલૂકો ઽપ્ય્ અવઓકતે યદિ દિવા સૂર્યસ્ય કિં દૂષણમ્ ।
ધારા નૈવ પતન્તિ ચાતક-મુખે મેઘસ્ય કિં દૂષણમ્
યત્ પૂર્વં વિધિના લલાટ-લિખિતં તન્ માર્જિતું કઃ ક્ષમઃ

નમસ્યામો દેવાન્ નનુ હતવિધેસ્ તે ઽપિ વશગા
વિધિર્ વન્દ્યઃ સો ઽપિ પ્રતિનિયત-કર્મૈક-ફલદઃ ।
ફલં કર્માયત્તં યદિ કિમ્ અમરૈઃ કિં ચ વિધિના
નમસ્ તત્-કર્મભ્યો વિધિર્ અપિ ન યેભ્યઃ પ્રભવતિ

બ્રહ્મા યેન કુલાલવન્ નિયમિતો બ્રહ્માડ-ભાણ્ડોદરે
વિષ્ણુર્ યેન દશાવતાર-ગહને ક્ષિપ્તો મહા-સઙ્કટે ।
રુદ્રો યેન કપાલ-પાણિ-પુટકે ભિક્ષાટનં કારિતઃ
સૂર્યો ભ્રામ્યતિ નિત્યમ્ એવ ગગને તસ્મૈ નમઃ કર્મણે

નૈવાકૃતિઃ ફલતિ નૈવઅ કુલં ન શીલં
વિદ્યાપિ નૈવ ન ચ યત્ન-કૃતાપિ સેવા ।
ભાગ્યાનિ પૂર્વ-તપસા ખલુ સઞ્ચિતાનિ
કાલે ફલન્તિ પુરુષસ્ય યથૈવ વૃક્ષાઃ

વને રણે શત્રુ-જલાગ્નિ-મધ્યે
મહાર્ણવે પર્વત-મસ્તકે વા ।
સુપ્તં પ્રમત્તં વિષમ-સ્થિતં વા
રક્ષન્તિ પુણ્યાનિ પુરાકૃતાનિ

યા સાધૂંશ્ ચ ખલાન્ કરોતિ વિદુષો મૂર્ખાન્ હિતાન્ દ્વેષિણઃ
પ્રત્યક્ષં કુરુતે પરીક્ષમ્ અમૃતં હાલાહલં તત્-ક્ષણાત્ ।
તામ્ આરાધય સત્-ક્રિયાં ભગવતીં ભોક્તું ફલં વાઞ્છિતં
હે સાધો વ્યસનૈર્ ગુણેષુ વિપુલેષ્વ્ આસ્થાં વૃથા મા કૃથાઃ

ગુણવદ્ અગુણવદ્ વા કુર્વતા કાર્ય-જાતં
પરિણતિર્ અવધાર્યા યત્નતઃ પણ્ડિતેન ।
અતિરભસ-કૃતાનાં કર્મણામ્ આવિપત્તેર્
ભવતિ હૃદય-દાહી શલ્ય-તુલ્યો વિપાકઃ

સ્થાલ્યાં વૈદૂર્યમય્યાં પચતિ તિલકણાંશ્ ચન્દનૈર્ ઇન્ધનૌઘૈઃ
સૌવર્ણૈર્ લાઙ્ગલાગ્રૈર્ વિલિખતિ વસુધામ્ અર્ક-મૂલસ્ય હેતોઃ ।
કૃત્વા કર્પૂર-ખણ્ડાન્ વૃત્તિમ્ ઇહ કુરુતે કોદ્રવાણાં સમન્તાત્
પ્રાપ્યેમાં કર્મ્-ભૂમિં ન ચરતિ મનુજો યસ્ તોપ મન્દ-ભાગ્યઃ

મજ્જત્વ્ અમ્ભસિ યાતુ મેરુ-શિખરં શત્રું જયત્વ્ આહવે
વાણિજ્યં કૃષિ-સેવને ચ સકલા વિદ્યાઃ કલાઃ શિક્ષતામ્ ।
આકાશં વિપુલં પ્રયાતુ ખગવત્ કૃત્વા પ્રયત્નં પરં
નાભાવ્યં ભવતીહ કર્મ-વશતો ભાવ્યસ્ય નાશઃ કુતઃ

ભીમં વનં ભવતિ તસ્ય પુરં પ્રધાનં
સર્વો જનઃ સ્વજનતામ્ ઉપયાતિ તસ્ય ।
કૃત્સ્ના ચ ભૂર્ ભવતિ સન્નિધિ-રત્ન-પૂર્ણા
યસ્યાસ્તિ પૂર્વ-સુકૃતં વિપુલં નરસ્ય

કો લાભો ગુણિસઙ્ગમઃ કિમ્ અસુખં પ્રાજ્ઞેતરૈઃ સઙ્ગતિઃ
કા હાનિઃ સમય-ચ્યુતિર્ નિપુણતા કા ધર્મ-તત્ત્વે રતિઃ ।
કઃ શૂરો વિજિતેન્દ્રિયઃ પ્રિયતમા કા ઽનુવ્રતા કિં ધનં
વિદ્યા કિં સુખમ્ અપ્રવાસ-ગમનં રાજ્યં કિમ્ આજ્ઞા-ફલમ્

અપ્રિય-વચન-દરિદ્રૈઃ પ્રિય-વચન-ધનાઢ્યૈઃ સ્વ-દાર-પરિતુષ્ટૈઃ ।
પર-પરિવાદ-નિવૃત્તૈઃ ક્વચિત્ ક્વચિન્ મણ્ડિતા વસુધા

કદર્થિતસ્યાપિ હિ ધૈર્ય-વૃત્તેર્
ન શક્યતે ધૈર્ય-ગુણઃ પ્રમાર્ષ્ટુમ્ ।
અધોમુખસ્યાપિ કૃતસ્ય વહ્નેર્
નાધઃ શિખા યાતિ કદાચિદ્ એવ

કાન્તાકટાક્ષ-વિશિખા ન લુનન્તિ યસ્ય
ચિત્તં ન નિર્દહતિ કિપ-કૃશાનુતાપઃ ।
કર્ષન્તિ ભૂરિ-વિષયાશ્ ચ ન લોભ-પાશૈર્
લોક-ત્રયં જયતિ કૃત્સ્નમ્ ઇદં સ ધીરઃ

એકેનાપિ હિ શૂરેણ
પાદાક્રાન્તં મહીતલમ્ ।
ક્રિયતે ભાસ્કરેણૈવ
સ્ફાર-સ્ફુરિત-તેજસા

વહ્નિસ્ તસ્ય જલાયતે જલ-નિધિઃ કુલ્યાયતે તત્-ક્ષણાન્
મેરુઃ સ્વલ્પ-શિલાયતે મૃગપતિઃ સદ્યઃ કુરઙ્ગાયતે ।
વ્યાલો માલ્ય-ગુણાયતે વિષ-રસઃ પીયૂષ-વર્ષાયતે
યસ્યાઙ્ગે ઽખિલ-લોક-વલ્લભતમં શીલં સમુન્મીલતિ

લજ્જા-ગુણૌઘ-જનનીં જનનીમ્ ઇવ સ્વામ્
અત્યન્ત-શુદ્ધ-હૃદયામ્ અનુવર્તમાનામ્ ।
તેજસ્વિનઃ સુખમ્ અસૂન્ અપિ સન્ત્યજનતિ
સત્ય-વ્રત-વ્યસનિનો ન પુનઃ પ્રતિજ્ઞામ્