શાસ્ત્રવાર્ત્તાસમુચ્ચય · અધ્યાય 7.1

અન્યે ત્વ્ આહુર્ અનાદ્ય્ એવ જીવાજીવાત્મકં જગત્
સદુત્પાદવ્યયધ્રૌવ્ય યુક્તં શાસ્ત્રકૃતશ્રમાઃ ॥

ઘટમૌલિસુવર્ણાર્થી નાશોત્પાદસ્થિતિષ્વ્ અયમ્
શોકપ્રમોદમાધ્યસ્થ્યં જનો યાતિ સહેતુકમ્ ॥

પયોવતો ન દધ્યત્તિ ન પયો ઽત્તિ દધિવ્રતઃ
અગોરસવ્રતો નોભે તસ્માત્ તત્ત્વં ત્રયાત્મકમ્ ॥

અત્રાપ્ય્ અભિદધત્ય્ અન્યે વિરુદ્ધં હિ મિથસ્ત્રયમ્
એકત્રૈવૈકદા નૈતદ્ ઘટાં પ્રાઞ્ચતિ જાતુચિદ્ ॥

ઉત્પાદો ઽભૂતભવનં વિનાશસ્ તદ્વિપર્યયઃ
ધ્રૌવ્યં ચોભયશૂન્યં યદ્ એકદૈકત્ર તત્ કથમ્ ॥

શોકપ્રમોદમાધ્યસ્થ્યમ્ ઉક્તં યચ્ ચાત્ર સાધનમ્
તદપ્ય્ અસામ્પ્રતં યત્ તદ્ વાસનાહેતુકં મતમ્ ॥

કિઞ્ચ સ્યાદ્વાદિનો નૈવ યુજ્યતે નિશ્ચયઃ ક્વચિત્
સ્વતન્ત્રાપેક્ષયા તસ્ય ન માનં માનમ્ એવ યત્ ॥

સંસાર્ય્ અપિ ન સંસારી મુક્તો ઽપિ ન સ એવ હિ
તદતદ્રૂપભાવેન સર્વમ્ એવાવ્યવસ્થિતમ્ ॥

ત આહુર્ મુકુટોત્પાદો ન ઘટાનાશધર્મકઃ
સ્વર્ણાન્ ન વાન્ય એવેતિ ન વિરુદ્ધં મિથસ્ત્રયમ્ ॥

ન ચોત્પાદવ્યયૌ ન સ્તો ધ્રૌવ્યવત્ તદ્ધિયા ગતેઃ
નાસ્તિત્વે તુ તયોર્ ધ્રૌવ્યં તત્ત્વતો ઽસ્તીતિ ન પ્રમા ॥

ન નાસ્તિ ધ્રૌવ્યમ્ અપ્ય્ એવમ્ અવિગાનેન તદ્ગતેઃ
અસ્યાશ્ ચ ભ્રાન્તતાયાં ન જગત્ય્ અભ્રાન્તતાગતિઃ ॥

ઉત્પાદો ઽભૂતભવનં સ્વહેત્વન્તરધર્મકમ્
તથાપ્રતીતિયોગેન વિનાશસ્ તદ્વિપર્યયઃ ॥

તથૈતદ્ ઉભયાધાર સ્વભાવં ધ્રૌવ્યમ્ ઇત્ય્ અપિ
અન્યથા ત્રિતયાભાવ એકદૈકત્ર કિં ન તત્ ॥

એકત્રૈવૈકદૈવૈતદ્ ઇત્થં ત્રયમ્ અપિ સ્થિતમ્
ન્યાય્યં ભિન્નનિમિત્તત્વાત્ તદભેદે ન યુજ્યતે ॥

ઇષ્યતે ચ પરૈર્ મોહાત્ તત્ ક્ષણસ્થિતિધર્મિણિ
અભાવે ઽન્યતમ્ અસ્યાપિ તત્ર તત્ત્વં ન યદ્ ભવેત્ ॥

ભાવમાત્રં તદ્ ઇષ્ટં ચેત્ તદ્ ઇત્થં નિર્વિશેષણમ્
ક્ષણસ્થિતિસ્વભાવત્વં ન હ્ય્ ઉત્પાદવ્યયૌ વિના ॥

તદિત્થં ભૂતમ્ એવેતિ દ્રાગ્નભસ્તો ન જાતુચિત્
ભૂત્વાભાવશ્ ચ નાશો ઽપિ તદ્ એવેતિ ન લૌકિકમ્ ॥

વાસનાહેતુકં યચ્ ચ શોકાદિ પરિકીર્તિતમ્
તદયુક્તં યતશ્ ચિત્રા સા ન જાત્વનિબન્ધના ॥

સદાભાવેતરાપત્તેર્ એકભાવાચ્ ચ વસ્તુનઃ
તદ્ભાવે ઽતિપ્રસંગાદિ નિયમાત્ સંપ્રસજ્યતે ॥

ન માનં માનમ્ એવેતિ સર્વથાનિશ્ચયશ્ ચ યઃ
ઉક્તો ન યુજ્યતે સો ઽપિ યદ્ એકાન્તનિબન્ધનઃ ॥

માનં તન્માનમ્ એવેતિ પ્રત્યક્ષં લૈઙ્ગિકં ન તુ
તત્ તચ્ ચેન્ માનમ્ એવેતિ સ્યાત્ તદ્ભાવાદૃતે કથમ્ ॥

ન સ્વસત્ત્વં પરાસત્ત્વં સદસત્ત્વવિરોધતઃ
સ્વસત્ત્વાસત્ત્વવન્ન્યાયાન્ ન ચ નાસ્ત્ય્ એવ તત્ર તત્ ॥

પરિકલ્પિતમ્ એતચ્ ચેન્ ન ત્વ્ ઇત્થં તત્ત્વતો ન તત્
તતઃ ક ઇહ દોષશ્ ચેન્ ન તુ તદ્ભાવસંગતિઃ ॥

અનેકાન્તત એવાતઃ સમ્યગ્ માનવ્યવસ્થિતેઃ
સ્યાદ્વાદિનો નિયોગેન યુજ્યતે નિશ્ચયઃ પરઃ ॥

એતેન સર્વમ્ એવેતિ યદ્ ઉક્તં તન્ નિરાકૃતમ્
શિષ્યવ્યુત્પત્તયે કિઞ્ચિત્ તથાપ્ય્ અપરમ્ ઉચ્યતે ॥

સંસારી ચેત્ સ એવેતિ કથં મુક્તસ્ય સંભવઃ
મુક્તો ઽપિ ચેત્ સ એવેતિ વ્યપદેશો ઽનિબન્ધનઃ ॥

સંસારાદ્ વિપ્રમુક્તો યન્ મુક્ત ઇત્ય્ અભિધીયતે
નૈતત્ તસ્યૈવ તદ્ભાવમ્ અન્તરેણોપપદ્યતે ॥

તસ્યૈવ ચ તથાભાવે તન્નિવૃત્તીતરાત્મકમ્
દ્રવ્યપર્યાયવદ્ વસ્તુ બલાદ્ એવ પ્રસિદ્ધ્યતિ ॥

લજ્જતે બાલ્યચરિતૈર્ બાલ એવ ન ચાપિ યત્
યુવા ન લજ્જતે ચાન્યસ્ તૈર્ આયત્યૈવ ચેષ્ટતે ॥

યુવૈવ ન ચ વૃદ્ધો ઽપિ નાન્યાર્થં ચેષ્ટનં ચ તત્
અન્વયાદિમયં વસ્તુ તદભાવો ઽન્યથા ભવેત્ ॥

અન્વયો વ્યતિરેકશ્ ચ દ્રવ્યપર્યાયસંજ્ઞિતૌ
અન્યોન્યવ્યાપ્તિતો ભેદા ભેદવૃત્ત્યૈવ વસ્તુ તૌ ॥

નાન્યોન્યવ્યાપ્તિર્ એકાન્ત ભેદે ઽભેદે ચ યુજ્યતે
અતિપ્રસંગાદ્ ઐક્યાચ્ ચ શબ્દાર્થાનુપપત્તિતઃ ॥

અન્યોન્યમ્ ઇતિ યદ્ ભેદં વ્યાપ્તિશ્ ચાહ વિપર્યયમ્
ભેદાભેદે દ્વયોસ્ તસ્માદ્ અન્યોન્યવ્યાપ્તિસંભવઃ ॥

એવં ન્યાયાવિરુદ્ધે ઽસ્મિન્ વિરોધોદ્ભાવનં નૃણામ્
વ્યસનં ધીજડત્વં વા પ્રકાશયતિ કેવલમ્ ॥

ન્યાયાત્ ખલુ વિરોધો યઃ સ વિરોધ ઇહોચ્યતે
યદ્વદેકાન્તભેદાદૌ તયોર્ એવાપ્રસિદ્ધિતઃ ॥

મૃદ્દ્રવ્યં યન્ ન પિણ્ડાદિ ધર્માન્તરવિવર્જિતમ્
તદ્ વા તેન વિનિર્મુક્તં કેવલં ગમ્યતે ક્વચિત્ ॥

તતો ઽસત્ તત્ તથા ન્યાયાદ્ એકં ચોભયસિદ્ધિતઃ
અન્યત્રાતો વિરોધસ્ તદ્ અભાવાપત્તિલક્ષણઃ ॥

જાત્યન્તરાત્મકે ચાસ્મિન્ નાનવસ્થાદિદૂષણમ્
નિયતત્વાદ્ વિવિક્તસ્ય ભેદાદેશ્ ચાપ્ય્ અસંભવાત્ ॥

નાભેદો ભેદરહિતો ભેદો વાભેદવર્જિતઃ
કેવલો ઽસ્તિ યતસ્ તેન કુતસ્ તત્ર વિકલ્પનમ્ ॥

યેનાકારેણ ભેદઃ કિં તેનાસાવ્ એવ વા દ્વયમ્
અસત્ત્વાત્ કેવલસ્યેહ સતશ્ ચ કથિતત્વતઃ ॥

યતશ્ ચ તત્ પ્રમાણેન ગમ્યતે હ્ય્ ઉભયાત્મકમ્
અતો ઽપિ જાતિમાત્રં તદ્ અનવસ્થાદિકલ્પનમ્ ॥

એવં હ્ય્ ઉભયદોષાદિ દોષા અપિ ન દૂષણમ્
સમ્યગ્ જાત્યન્તરત્વેન ભેદાભેદપ્રસિદ્ધિતઃ ॥

એતેનૈતત્ પ્રતિક્ષિપ્તં યદ્ ઉક્તં પૂર્વસૂરિભિઃ
વિહાયાનુભવં મોહાજ્ જાતિયુક્ત્યનુસારિભિઃ ॥

દ્રવ્યપર્યાયયોર્ ભેદે નૈકસ્યોભયરૂપતા
અભેદે ઽન્યતરસ્થાન નિવૃત્તી ચિન્ત્યતાં કથમ્ ॥

યન્નિવૃત્તૌ ન યસ્યેહ નિવૃત્તિસ્ તત્ તતો યતઃ
ભિન્નં નિયમતો દૃષ્ટં યથા કર્કઃ ક્રમેલકાત્ ॥

નિવર્તતે ચ પર્યાયો ન તુ દ્રવ્યં તતો ન સઃ
અભિન્નો દ્રવ્યતો ઽભેદે ઽનિવૃત્તિસ્ તત્સ્વરૂપવત્ ॥

પ્રતિક્ષિપ્તં ચ યદ્ ભેદા ભેદપક્ષો ઽન્ય એવ હિ
ભેદાભેદવિકલ્પાભ્યાં હન્ત જાત્યન્તરાત્મકઃ ॥

જાત્યન્તરાત્મકં ચૈનં દોષાસ્ તે સમિયુઃ કથમ્
ભેદાભેદે ચ યે ઽત્યન્તં જાતિભિન્ને વ્યવસ્થિતાઃ ॥

કિઞ્ચિન્ નિવર્તતે ઽવશ્યં તસ્યાપ્ય્ અન્યત્ તથા ન યત્
અતસ્ તદ્ભેદ એવાત્ર નિવૃત્ત્યાદ્યન્યથા કથમ્ ॥

તસ્યેતિ યોગસામર્થ્યાદ્ ભેદ એવેતિ બાધિતમ્
અભિન્નદેશસ્ તસ્યેતિ યત્ તદ્વ્યાપ્ત્યા તથોચ્યતે ॥

અતસ્ તદ્ભેદ એવેતિ પ્રતીતિવિમુખં વચઃ
તસ્યૈવ ચ તથાભાવાત્ તન્નિવૃત્તીતરાત્મકમ્ ॥

નાનુવૃત્તિનિવૃત્તિભ્યાં વિના યદ્ ઉપપદ્યતે
તસ્યૈવ હિ તથાભાવઃ સૂક્ષ્મબુદ્ધ્યા વિચિન્ત્યતામ્ ॥

તસ્યૈવ તુ તથાભાવે તદ્ એવ હિ યતસ્ તથા
ભવત્યતો ન દોષો નઃ કશ્ચિદ્ અપ્ય્ ઉપપદ્યતે ॥

ઇત્થમ્ આલોચનં ચેદમ્ અન્વયવ્યતિરેકવત્
વસ્તુનસ્ તત્સ્વભાવત્વાત્ તથાભાવપ્રસાધકમ્ ॥

ન ચ ભેદો ઽપિ બાધાયૈ તસ્યાનેકાન્તવાદિનઃ
જાત્યન્તરાત્મકં વસ્તુ નિત્યાનિત્યં યતો મતમ્ ॥

પ્રત્યભિજ્ઞાબલાચ્ ચૈતદ્ ઇત્થં સમવસીયતે
ઇયં ચ લોકસિદ્ધૈવ તદ્ એવેદમ્ ઇતિ ક્ષિતૌ ॥

ન યુજ્યતે ચ સન્ન્યાયાદ્ ઋતે તત્પરિણામિતામ્
કાલાદિભેદતો વસ્ત્વ ભેદતશ્ ચ તથાગતેઃ ॥

એકાન્તૈક્યે ન નાના યન્ નાનાત્વે ચૈકમ્ અપ્ય્ અદઃ
અતઃ કથં નુ તદ્ભાવઃ તદેતદુભયાત્મકમ્ ॥

તસ્યૈવ તુ તથાભાવે કથઞ્ચિદ્ ભેદયોગતઃ
પ્રમાતુર્ અપિ તદ્ભાવાત્ યુજ્યતે મુખ્યવૃત્તિતઃ ॥

નિત્યૈકયોગતો વ્યક્તિ ભેદે ઽપ્ય્ એષા ન સંગતા
તદ્ ઇહેતિ પ્રસંગેન તદ્ એવેદમ્ અયોગતઃ ॥

સાદૃશ્યાજ્ઞાનતો ન્યાય્યા ન વિભ્રમબલાદ્ અપિ
એતદ્ દ્વયાગ્રહે યુક્તં ન ચ સાદૃશ્યકલ્પનમ્ ॥

ન ચ ભ્રાન્તાપિ સદ્બાધા ઽભાવાદ્ એવ કદાચન
યોગિપ્રત્યયતદ્ભાવે પ્રમાણં નાસ્તિ કિઞ્ચન ॥

નાના યોગી વિજાનાત્ય નાના નેત્ય્ અત્ર ન પ્રમા
દેશનાયા વિનેયાનુ ગુણ્યેનાપિ પ્રવૃત્તિતઃ ॥

યા ચ લૂનપુનર્જાત નખકેશતૃણાદિષુ
ઇયં સંલક્ષ્યતે સાપિ તદાભાસા ન સૈવ હિ ॥

પ્રત્યક્ષાભાસભાવે ઽપિ નાપ્રમાણં યથૈવ હિ
પ્રત્યક્ષં તદ્વદ્ એવેયં પ્રમાણમ્ અવગમ્યતામ્ ॥

મતિજ્ઞાનવિકલ્પત્વાન્ ન ચાનિષ્ટિર્ ઇયં યતઃ
એતદ્ બલાત્ તતઃ સિદ્ધં નિત્યાનિત્યાદિ વસ્તુનઃ ॥