શાસ્ત્રવાર્ત્તાસમુચ્ચય · અધ્યાય 4.6

તત્ તજ્જનનસ્વભાવં જન્યભાવં તથાપરમ્
અતઃ સ્વભાવનિયમાન્ નાયુક્તઃ સ કદાચન ॥

ઉભયોર્ ગ્રહણાભાવે ન તથાભાવકલ્પનમ્
તયોર્ ન્યાય્યં ન ચૈકેન દ્વયોર્ ગહણમ્ અસ્તિ વઃ ॥

એકમ્ અર્થં વિજાનાતિ ન વિજ્ઞાનદ્વયં યથા
વિજાનાતિ ન વિજ્ઞાનમ્ એકમ્ અર્થદ્વયં તથા ॥

વસ્તુસ્થિત્યા તયોસ્ તત્ત્વે એકેનાપિ તથાગ્રહાત્
નો બાધકં ન ચૈકેન દ્વયોર્ ગહણમ્ અસ્ત્ય્ અદઃ ॥

તથાગ્રહસ્ તયોર્ નેત -રેતરગ્રહણાત્મકઃ
કદાચિદ્ અપિ યુક્તો યદ્ અતઃ કથમ્ અબાધકમ્ ॥

તથાગ્રહે ચ સર્વત્રા વિનાભાવગ્રહં વિના
ન ધૂમાદિગ્રહાદ્ એવ હ્ય્ અનલાદિગતિઃ કથમ્ ॥

સમનન્તરવૈકલ્યં તત્રેત્ય્ અનુપપત્તિકમ્
તુલ્યયોર્ અપિ તદ્ભાવે હન્ત ક્વચિદ્ અદર્શનાત્ ॥

ન તયોસ્ તુલ્યતૈકસ્ય યસ્માત્ કારણકારણમ્
ઔઘાત્ તદ્ધેતુવિષયં ન ત્વ્ એવમ્ ઇતરસ્ય ચ ॥

યઃ કેવલાનલગ્રાહિ જ્ઞાનકારણકારણઃ
સો ઽપ્ય્ એવં ન ચ તદ્ધેતોસ્ તજ્જ્ઞાનાદ્ અપિ તદ્ગતિઃ ॥

તજ્જ્ઞાનં યન્ ન વૈ ધૂમ જ્ઞાનસ્ય સમનન્તરઃ
તથાભૂદ્ ઇત્ય્ અતો નેહ તજ્જ્ઞાનાદ્ અપિ તદ્ગતિઃ ॥

તથેતિ હન્ત કો ન્વ્ અર્થઃ તત્તથાભાવતો યદિ
ઇતરત્રૈકમ્ એવેત્થં જ્ઞાનં તદ્ગ્રાહિ ભાવ્યતામ્ ॥

તદભાવે ઽન્યથા ભાવસ્ તસ્ય સો ઽસ્યાપિ વિદ્યતે
અનન્તરચિરાતીતં તત્ પુનર્વસ્તુતઃ સમમ્ ॥

અગ્નિજ્ઞાનજમ્ એતેન ધૂમજ્ઞાનં સ્વભાવતઃ
તથા વિકલ્પકૃન્ નાન્યદ્ ઇતિ પ્રત્યુક્તમ્ ઇષ્યતામ્ ॥

અતઃ કથંચિદ્ એકેન તયોર્ અગ્રહણે સતિ
તથાપ્રતીતિતો ન્યાય્યં ન તથાભાવકલ્પનમ્ ॥

પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં હન્તૈવં સાધ્યતે કથમ્
કાર્યકારણતા તસ્માત્ તદ્ભાવાદેર્ અનિશ્ચયાત્ ॥

ન પૂર્વમ્ ઉત્તરં ચેહ તદન્યાગ્રહણાદ્ ધ્રુવમ્
ગૃહ્યતે ઽત ઇદં નાતો ન ત્વ્ અતીન્દ્રિયદર્શનમ્ ॥

વિકલ્પો ઽપિ તથા ન્યાયાદ્ યુજ્યતે ન હ્ય્ અનીદૃશઃ
તત્સંસ્કારપ્રસૂતત્વાત્ ક્ષણિકત્વાચ્ ચ સર્વથા ॥

નેત્થં બોધાન્વયાભાવે ઘટતે તદ્વિનિશ્ચયઃ
માધ્યસ્થ્યમ્ અવલમ્બ્યૈતત્ ચિન્ત્યતાં સ્વયમ્ એવ તુ ॥

અગ્ન્યાદિજ્ઞાનમ્ એવેહ ન ધૂમજ્ઞાનતાં યતઃ
વ્રજત્ય્ આકારભેદેન કુતો બોધાન્વયસ્ તતઃ ॥

તદાકારપરિત્યાગાત્ તસ્યાકારાન્તરસ્થિતિઃ
બોધાન્વયઃ પ્રદીર્ઘૈકાધ્ય્ -અવસાયપ્રવર્તકઃ ॥

સ્વસંવેદનસિદ્ધત્વાત્ ન ચ ભ્રાન્તો ઽયમ્ ઇત્ય્ અપિ
કલ્પના યુજ્યતે યુક્ત્યા સર્વભ્રાન્તિપ્રસંગતઃ ॥

પ્રદીર્ઘાધ્યવસાયેન નશ્વરાદિવિનિશ્ચયઃ
અસ્ય ચ ભ્રાન્તતાયાં યત્ તત્ તથેતિ ન યુક્તિમત્ ॥

તસ્માદ્ અવશ્યમ્ એષ્ટવ્યં વિકલ્પસ્યાપિ કસ્યચિત્
યેન કેન પ્રકારેણ સર્વથાભ્રાન્તરૂપતા ॥

સત્યામ્ અસ્યાં સ્થિતો ઽસ્માકમ્ ઉક્તવન્ન્યાયયોગતઃ
બોધાન્વયો ઽદલોત્પત્ત્ય ભાવાચ્ ચાતિપ્રસંગતઃ ॥

અન્યાદૃશપદાર્થેભ્યઃ સ્વયમ્ અન્યાદૃશો ઽપ્ય્ અયમ્
યતશ્ ચેષ્ટસ્ તતો નાસ્માત્ તત્રાસંદિગ્ધનિશ્ચયઃ ॥

તત્તજ્જનનભાવત્વે ધ્રુવં તદ્ભાવસંગતિઃ
તસ્યૈવ ભાવો નાન્યો યજ્ જન્યાચ્ ચ જનનં તથા ॥

એવં તજ્જન્યભાવત્વે ઽપ્ય્ એષા ભાવ્યા વિચક્ષણૈઃ
તદ્ એવ હિ યતો ભાવઃ સ ચેતરસમાશ્રયઃ ॥

ઇત્ય્ એવમ્ અન્વયાપત્તિઃ શબ્દાર્થાદ્ એવ જાયતે
અન્યથા કલ્પનં ચાસ્ય સર્વથા ન્યાયબાધિતમ્ ॥

તદ્રૂપશક્તિશૂન્યં તત્ કાર્યં કાર્યાન્તરં યથા
વ્યાપારો ઽપિ ન તસ્યાપિ નાપેક્ષાસત્ત્વતઃ ક્વચિત્ ॥

તથાપિ તુ તયોર્ એવ તત્સ્વભાવત્વકલ્પનમ્
અન્યત્રાપિ સમાનત્વાત્ કેવલં ધ્યાન્ધ્યસૂચકમ્ ॥