સાર્ધત્રિશતિકાલોત્તરાગમ · અધ્યાય 11

સ જીવો જીવલોકસ્ય જ્ઞાયતે ઽધ્યાત્મગો યથા
સંશયો મે મહાદેવ પ્રસાદીભવ શૂલધૃક્ ॥

જીવસ્ય પુરુષાખ્યસ્ય દર્શનં શૃણુ ષણ્મુખ
કથયામિ ન સન્દેહઃ પુત્રસ્નેહાદ્વિશેષતઃ ॥

સંક્રાન્તિં વિષુવં ચૈવ અહોરાત્રાયનાનિ ચ
અધિમાસમૃણં ચાપિ ઊનરાત્રં ધનં તથા ॥

ઊનરાત્રં ક્ષુતં જ્ઞેયમ્ અધિમાસો વિજૃમ્ભિકા
ઋણં ચ કાસો વિજ્ઞેયો નિશ્વાસો ધનમુચ્યતે ॥

ઉત્તરં દક્ષિણં જ્ઞેયં વામદક્ષિણસંસ્થિતમ્
મધ્યે તુ વિષુવત્પ્રોક્તં પુટદ્વયવિનિઃસૃતમ્ ॥

સંક્રાન્તિઃ પુનરસ્યૈવ સ્વસ્થાનાત્સ્થાન એવ ચ
ઇડા ચ પિઙ્ગલા ચૈવ અમા ચૈવ તૃતીયકા ॥

સુષુમ્ના મધ્યમે હ્યઙ્ગે ઇડા વામે પ્રકીર્તિતા
પિઙ્ગલા દક્ષિણે હ્યઙ્ગે એષુ સંક્રાન્તિરુચ્યતે ॥

ઊર્ધ્વં પ્રાણો હ્યહઃ પ્રોક્તઃ અપાનો રાત્રિરુચય્તે
વિભાગા દશ પ્રાણસ્ય યો વેત્ત્યેવં સ વેદવિત્ ॥

આયામો દેહમધ્યસ્થઃ સોમગ્રહણમિષ્યતે
દેહાતીતં તુ તં વિદ્યાદ્ આદિત્યગ્રહણં બુધઃ ॥

અયુતે દ્વે સહસ્રં તુ ષટ્શતાનિ તથૈવ ચ
અહોરાત્રેણ યોગીન્દ્રો જપસંખ્યાં કરોતિ સઃ ॥

પ્રાણાયામં સમાસેન કથયામિ તવાખિલમ્
ઉચ્ચારયેત્તુ પ્રણવં સ્વરેણૈકેન યોગવિત્ ॥

ઉદરં પૂરયિત્વા તુ વાયુના યાવદીપ્સિતમ્
પ્રાણાયામો ભવેદેષ પૂરકો દેહપૂરકઃ ॥

પિધાય સર્વદ્વારાણિ નિશ્વાસોચ્છ્વાસવર્જિતઃ
સમ્પૂર્ણકુમ્ભવત્તિષ્ઠેત્ પ્રાણાયામઃ સ કુમ્ભકઃ ॥

મુઞ્ચેદ્વાયું તતશ્ચોર્ધ્વં શ્વાસેનૈકેન યોગવિત્
નિશ્વાસયોગયુક્તસ્તુ યાવદૂર્ધ્વં સ રેચયેત્ ॥

રેચકસ્ત્વેષ વિખ્યાતઃ પ્રાણસંશયકારકઃ
યત્તદ્ધૃદિ સદા પદ્મમ્ અધોમુખમવસ્થિતમ્ ॥

વિકસત્યેતદૂર્ધ્વં તુ પૂરકેણ તુ પૂરિતમ્
ઊર્ધ્વસ્રોતો ભવેત્પદ્મં કુમ્ભકેન નિરોધિતમ્ ॥

રેચકેન તથા ક્ષિપ્તં સદ્યઃપ્રાણહરેણ તુ
મુક્ત્વા હૃદયપદ્મં તુ ઊર્ધ્વસ્રોતોવ્યવસ્થિતમ્ ॥

રેચિતો ગચ્છતિ હ્યૂર્ધ્વં ગ્રન્થિં ભિત્ત્વા ક્ષણેન તુ
ભિત્ત્વા કપાલદ્વારં તુ જીવો હ્યૂર્ધ્વં તુ રેચિતઃ ॥

સદાશિવપદં ગત્વા ન ભૂયો જન્મ ચાપ્નુયાત્
આયામઃ ક્રિયતે તસ્ય નાન્યસ્ય તુ કદાચન
સ જીવો જીવલોકસ્ય મયા પ્રોક્તઃ સમાસતઃ ॥