સાર્ધત્રિશતિકાલોત્તરાગમ · અધ્યાય 10

નાડીચક્રં પરં સૂક્ષ્મં પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશઃ
નાભેરધસ્તાદ્યત્કન્દમ્ અઙ્કુરાસ્તત્ર નિર્ગતાઃ ॥

દ્વાસપ્તતિસહસ્રાણિ નાભિમધ્યે વ્યવસ્થિતાઃ
તિર્યગૂર્ધ્વમધશ્ચૈવ વ્યાપ્તં નાભેઃ સમન્તતઃ ॥

ચક્રવત્સંસ્થિતા નાડ્યઃ પ્રધાના દશ તાસુ યાઃ
ઇડા ચ પિઙ્ગલા ચૈવ સુષુમ્ના ચ તૃતીયકા ॥

ગાન્ધારી હસ્તિજિહ્વા ચ પૂષા ચૈવ યશાસ્તથા
અલમ્બુષા કુહૂશ્ચૈવ શઙ્ખિની દશમી સ્મૃતા ॥

દશ પ્રાણવહા હ્યેતા નાડયઃ પરિકીર્તિતાઃ
પ્રાણો ઽપાનઃ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ ॥

નાગઃ કૂર્મો ઽથ કૃકરો દેવદત્તો ધનંજયઃ
પ્રાણસ્તુ પ્રથમો વાયુર્ નવાનામપિ સ પ્રભુઃ ॥

પ્રાણઃ પ્રાણમયઃ પ્રાણો વિસર્ગઃ પૂરણં પ્રતિ
નિત્યમાપૂરયત્યેષ પ્રાણિનામુરસિ સ્થિતઃ ॥

નિશ્વાસોચ્છ્વાસકાસૈસ્તુ પ્રાણો જીવસમાશ્રિતઃ
પ્રયાણં કુરુતે યસ્માત્ તસ્માત્પ્રાણઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

અપાનયત્યપાનસ્તુ આહારં ચ નૃણામધઃ
મૂત્રશુક્લમલાન્વાયુર્ અપાનસ્તેન કીર્તિતઃ ॥

પીતં ભક્ષિતમાઘ્રાતં રક્તપિત્તકફાદિકમ્
સમં નયતિ ગાત્રેષુ સમાનો નામ મારુતઃ ॥

સ્પન્દત્યધરં વક્ત્રં નેત્રગાત્રપ્રકોપનઃ
ઉદ્વેજયતિ મર્માણિ ઉદાનો નામ મારુતઃ ॥

વ્યાનો વિનામયત્યઙ્ગં વ્યાનો વ્યાધિપ્રકોપનઃ
પ્રીતેર્વિનાશકરણો વ્યાપનાદ્વ્યાન ઉચ્યતે ॥

ઉદ્ગારે નાગ ઇત્યુક્તઃ કૂર્મ ઉન્મીલને સ્મૃતઃ
કૃકરસ્તુ ક્ષુતે ચૈવ દેવદત્તો વિજૃમ્ભણે
ધનંજયઃ સ્થિતો ઘોષે મૃતસ્યાપિ ન મુઞ્ચતિ ॥

ઇત્યેતદ્વાયુવૃન્દં હૃદિ ચ વિનિહિતં નાભિચક્રપ્રતિષ્ઠિતમ્ નિશ્વાસોચ્છ્વાસકૈઃ શ્વસનપુરમધઃ કમ્પિતાઘૂર્ણિતૈશ્ચ
નિત્યં નિત્યાલ્પજન્મા વ્યસનયતિ પશું યૌવને બાલભાવે આક્રાન્તો વાયુરેકઃ સ જનનમરણૈઃ ક્રીડતિ ભ્રાન્તસત્ત્વૈઃ ॥

નાડીચક્રં યથાવસ્થં પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશઃ
દશારં ચક્રમેત્તત્તુ વિભાગો જાયતે યથા ॥

ચક્રે ભ્રમત્યસૌ જીવો દશસ્થાનેષ્વનુક્રમાત્
સ જીવો જીવલોકસ્ય બુધ્યન્તે નૈવ મોહિતાઃ ॥

જીવઃ પ્રયાતિ દશધા તેન ચક્રં પ્રકીર્તિતમ્
નાડીચક્રમિતિ પ્રોક્તં યેન સંક્રામતિ હ્યસૌ ॥

હૃદ્વ્યોમમધ્યે પઙ્કજમષ્ટદલં કર્ણિકા ચ તસ્યાન્તઃ ।
હૃદયે પઙ્કજમર્કેન્દ્વગ્નિહિરણ્યદ્યોતાભાઃ શક્તયસ્તસ્મિન્ ॥

ઉપરિચરી ખલુ શક્તિસ્તાસાં પ્રાગ્ભાવિની શિવસ્ય તતઃ ।
શક્તિચતુષ્ટયપઙ્કજમધ્યે પુરુષો ઽલિરિવ સ લીનઃ ॥

શૂન્યમરુત્સંદંશકગૃહીતકરણાત્મકો હ્યુભયતો ઽપિ ।
સંયાતિ યત્ર નેયઃ શુષ્કદલં મારુતેનેવ ॥

ભ્રામ્યતિ પઙ્કજમધ્યે કલાચતુષ્કાત્મપાશસંરુદ્ધઃ ।
ગોલકમિવ હેલાભિહતમુત્પતનં નિપાતનં કુરુતે ॥

ઈશ્વરયોગાદ્વિષુવત્સંક્રાન્તિશ્ચૈવ સિદ્ધિસંયોગાત્ ।
સૌરનિયોગાદ્દક્ષિણમુદગયનં ચાન્દ્રસંયોગાત્ ॥

અયને સવ્યાસવ્યે દ્વૌ પુટકૌ યુગ્મતો વિષુવદાહુઃ ।
સંક્રાન્તિરિતશ્ચેતશ્ચ ગચ્છતસ્તેન સમાખ્યાતા ॥

સૌરઃ સવ્યો માર્ગશ્ચાન્દ્રમસશ્ચેતરઃ સમાખ્યાતઃ ।
ધન્યો ઽભિષેક ઇન્દુઃ સૌરઃ ખલુ વહ્નિસંધાને ॥

ધ્યાનાદ્યો વિષુવતિ ચ પ્રાગ્દલસંસ્થો નૃપાવલેપી સ્યાત્ ।
તેજસ્વી ચ બુભુક્ષા પીડા વા જાયતે ઽગ્નિદિક્પત્રે ॥

યામ્યે યામ્યો ભાવો નૈરૃત્યે નૈરૃતો વિનિર્દિષ્ટઃ ।
વારુણપત્રે વારુણો મારુત્પત્રે ગતો મરુદ્ભાવમ્ ॥

સૌમ્યે સૌમ્યો ભાવસ્ત્વૈશે ત્વૈશઃ સમાખ્યાતઃ ।
યાં યાં દિશમભિગચ્છતિ તદ્ભાવં નિખિલમાયાતિ ॥

પત્રાન્તરાલયોગાચ્છૂન્યમિવાત્મા તતો ભાતિ ।
ઇતિ ખલુ પુદ્ગલચારો નાડીસધાનમણ્ડલં મુખ્યમ્ ।
કથિતમિહ સિદ્ધિહેતોર્બોદ્ધ્યવ્યં યત્નતઃ સિદ્ધમ્ ॥