સઙ્ગીતરત્નાકરઃ · અધ્યાય p7
સઙ્ગીતરત્નાકરઃ
પ્રથમઃ સ્વરગતાધ્યાયઃ
તત્રાદિમં પદાર્થસંગ્રહાખ્યં પ્રકરણમ્
બ્રહ્મગ્રન્થિજમારુતાનુગતિના ચિત્તેન હૃત્પઙ્કજે
સૂરીણામનુ રઞ્જકઃ શ્રુતિપદં યોઽયં સ્વયં રાજતે ।
યસ્માદ્ ગ્રામવિભાગવર્ણરચનાઽલઙ્કારજાતિક્રમો
વન્દે નાદતનું તમુદ્ધુરજગદ્ગીતં મુદે શઙ્કરમ્
અસ્તિ સ્વસ્તિગૃહં વંશઃ શ્રીમત્કાશ્મીરસંભવઃ ।
ઋષેર્વૃષગણાજ્જાતઃ કીર્ત્તિક્ષાલિતદિઙ્મુખઃ
યજ્વભિર્ધર્મધીધુર્યૈર્વેદસાગરપારગૈઃ ।
યો દ્વિજેન્દ્રૈરલઞ્ચક્રે બ્રહ્મભિર્ભૂગતૈરિવ
તત્રાભૂદ્ભાસ્કરપ્રખ્યો ભાસ્કરસ્તેજસાં નિધિઃ ।
અલઙ્કર્તું દક્ષિણાશાં યશ્ચક્રે દક્ષિણાઽયનમ્
તસ્યાભૂત્તનયઃ પ્રભૂતવિનયઃ શ્રીસોઢલઃ પ્રૌઢધી-
ર્યેન શ્રીકરણપ્રવૃદ્ધવિભવં ભૂવલ્લભં ભિલ્લમમ્ ।
આરાધ્યાખિલલોકશોકશમનીકીર્ત્તિઃ સમાસાદિતા
જૈત્રે જૈત્રપદં ન્યધાયિ મહતી શ્રીસિઙ્ઘણે શ્રીરપિ
એકઃ ક્ષ્માવલયે ક્ષિતીશ્વરમિલન્મૌલીન્દ્રનીલાવલિ-
પ્રોદઞ્ચદ્દ્યુતિચિત્રિતાઙ્ઘ્રિનખરશ્રેણિર્નૃપાલાગ્રણીઃ ।
શ્રીમત્સિઙ્ઘણદેવ એવ વિજયી યસ્ય પ્રતાપાનલો
વિશ્વવ્યાપ્યપિ દન્દહીતિ હૃદયાન્યેવ દ્વિષામુદ્ધુરઃ
તં પ્રસાદ્ય સુધીધુર્યો ગુણિનં ગુણરાગિણમ્ ।
ગુણગ્રામેણ યો વિપ્રાનુપકારૈરતીતૃપત્
દદૌ ન કિં ન કિં જજ્ઞૌ ન દધૌ કાં ચ સમ્પદમ્ ।
કં ધર્મં વિદધૌ નૈષ ન બભૌ કૈર્ગુણૈરયમ્
તસ્માદ્દુગ્ધામ્બુધેર્જાતઃ શાર્ઙ્ગદેવઃ સુધાકરઃ ।
ઉપર્યુપરિ સર્વાન્યઃ સુદૌદાર્યસ્ફુરત્કરઃ
કૃતગુરુપદસેવઃ પ્રીણિતાશેષદેવઃ
કલિતસકલશાસ્ત્રઃ પૂજિતાશેષપાત્રઃ ।
જગતિ વિતતકીર્ત્તિર્મન્મથોદારમૂર્તિઃ
પ્રચુરતરવિવેકઃ શાર્ઙ્ગદેવોઽયમેકઃ
નાનાસ્થાનેષુ સંભ્રાન્તા પરિશ્રાન્તા સરસ્વતી ।
સહવાસપ્રિયા શશ્વદ્વિશ્રામ્યતિ તદાલયે
સ વિનોદૈકરસિકો ભાગ્યવૈદગ્ધ્યભાજનમ્ ।
ધનદાનેન વિપ્રાણામાર્તિં સંહૃત્ય શાશ્વતીમ્
જિજ્ઞાસૂનાં ચ વિદ્યાભિર્ગદાર્તાનાં રસાયનૈઃ ।
અધુનાઽખિલલોકાનાં તાપત્રયજિહીર્ષયા
શાશ્વતાય ચ ધર્માય કીર્ત્ત્યૈ નિઃશ્રેયસાપ્તયે ।
આવિષ્કરોતિ સંગીતરત્નાકરમુદારધીઃ
સદાશિવઃ શિવા બ્રહ્મા ભરતઃ કશ્યપો મુનિઃ ।
મતઙ્ગો યાષ્ટિકો દુર્ગાશક્તિઃ શાર્દૂલકોહલૌ
વિશાખિલો દત્તિલશ્ચ કમ્બલોઽશ્વતસ્તથા ।
વાયુર્વિશ્વાવસૂ રમ્ભાઽર્જુનો નારદતુમ્બુરૂ
આઞ્જનેયો માતૃગુપ્તો રાવણો નન્દિકેશ્વરઃ ।
સ્વાતિર્ગણો બિન્દુરાજઃ ક્ષેત્રરાજશ્ચ રાહુલઃ
રુદ્રટો નાન્યભૂપાલો ભોજભૂવલ્લભસ્તથા ।
પરમર્દી ચ સોમેશો જગદેકમહીપતિઃ
વ્યાખ્યાતારો ભારતીયે લોલ્લટોદ્ભટશઙ્કુકાઃ ।
ભટ્ટાભિનવગુપ્તશ્ચ શ્રીમત્કીર્ત્તિધરઃ પરઃ
અન્યે ચ બહવઃ પૂર્વે યે સંગીતવિશારદાઃ ।
અગાધબોધમન્થેન તેષાં મતપયોનિધિમ્
નિર્મથ્ય શ્રીશાર્ઙ્ગદેવઃ સારોદ્ધારમિમં વ્યધાત્ ।
ગીતં વાદ્યં તથા નૃત્તં ત્રયં સંગીતમુચ્યતે
માર્ગો દેશીતિ તદ્ દ્વેધા તત્ર માર્ગઃ સ ઉચ્યતે ।
યો માર્ગિતો વિરિઞ્ચ્યાદ્યૈઃ પ્રયુક્તો ભરતાદિભિઃ
દેવસ્ય પુરતઃ શંભોર્નિયતાભ્યુદયપ્રદઃ ।
દેશે દેશે જનાનાં યદ્રુચ્યા હૃદયરઞ્જકમ્
ગીતં ચ વાદનં નૃત્તં તદ્દેશીત્યભિધીયતે ।
નૃત્તં વાદ્યાનુગં પ્રોક્તં વાદ્યં ગીતાનુવર્તિ ચ
અતો ગીતં પ્રધાનત્વાદત્રાદાવભિધીયતે ।
સામવેદાદિદં ગીતં સંજગ્રાહ પિતામહઃ
ગીતેન પ્રીયતે દેવઃ સર્વજ્ઞઃ પાર્વતીપતિઃ ।
ગોપીપતિરનન્તોઽપિ વંશધ્વનિવશં ગતઃ
સામગીતિરતો બ્રહ્મા વીણાઽઽસક્તા સરસ્વતી ।
કિમન્યે યક્ષગન્ધર્વદેવદાનવમાનવાઃ
અજ્ઞાતવિષયાસ્વાદો બાલઃ પર્યઙ્કિકાગતઃ ।
રુદન્ગીતામૃતં પીત્વા હર્ષોત્કર્ષં પ્રપદ્યતે
વનેચરસ્તૃણાહારશ્ચિત્રં મૃગશિશુઃ પશુઃ ।
લુબ્ધો લુબ્ધકસઙ્ગીતે ગીતે યચ્છતિ જીવિતમ્
તસ્ય ગીતસ્ય માહાઽઽત્મ્યં કે પ્રશંસિતુમીશતે ।
ધર્માર્થકામમોક્ષાણામિદમેવૈકસાધનમ્
તત્ર સ્વરગતાધ્યાયે પ્રથમે પ્રતિપાદ્યતે ।
શરીરં નાદસંભૂતિઃ સ્થાનાનિ શ્રુતયસ્તથા
તતઃ શુદ્ધાઃ સ્વરાઃ સપ્ત વિકૃતા દ્વાદશાપ્યમી ।
કુલાનિ જાતયો વર્ણા દ્વીપાન્યાષં ચ દૈવતમ્
છન્દાંસિ વિનિયોગાશ્ચ સ્વરાણાં શ્રુતિજાતયઃ ।
ગ્રામાશ્ચ મૂર્છનાસ્તાનાઃ શુદ્ધાઃ કૂટાશ્ચ સંખ્યયા
પ્રસ્તારઃ ખણ્ડમેરુશ્ચ નષ્ટોદ્દિષ્ટપ્રબોધકઃ ।
સ્વરસાધારણં જાતિસાધારણમતઃ પરમ્
કાકલ્યન્તરયોઃ સમ્યક્પ્રયોગો વર્ણલક્ષણમ્ ।
ત્રિષષ્ટિરપ્યલઙ્કારાસ્ત્રયોદશવિધં તતઃ
જાતિલક્ષ્મ ગ્રહાંશાદિ કપાલાનિ ચ કમ્બલમ્ ।
નાનાવિધા ગીતયશ્ચેત્યેતાવાન્વસ્તુસંગ્રહઃ
અથ રાગવિવેકાખ્યેઽધ્યાયે વક્ષ્યામહે ક્રમાત્ ।
ગ્રામરાગાંશ્ચોપરાગાન્રાગાન્ભાષા વિભાષિકાઃ
તતોઽપ્યન્તરભાષાશ્ચ રાગાઙ્ગાણ્યખિલાન્યપિ ।
ભાષાઽઙ્ગાણ્યપ્યુપાઙ્ગાનિ ક્રિયાઙ્ગાણિ ચ તત્ત્વતઃ
તતઃ પ્રકીર્ણકાધ્યાયે તૃતીયે કથયિષ્યતે ।
વાગેયકારો ગાન્ધર્વઃ સ્વરાદિર્ગાયનસ્તથા
ગાયની ગુણદોષાશ્ચ તયોઃ શબ્દભિદાસ્તથા ।
ગુણદોષાશ્ચ શબ્દસ્ય શારીરં તદ્ગુણાસ્તથા
તદ્દોષા ગમકઃ સ્થાયા આલપ્તિર્વૃન્દલક્ષણમ્ ।
તતઃ પ્રબન્ધાધ્યાયે તુ ધાતવોઽઙ્ગાનિ જાતયઃ
પ્રબન્ધાનાં દ્વિધા સૂડઃ શુદ્ધશ્છાયાલગસ્તથા ।
આલિક્રમપ્રબન્ધાશ્ચ સૂડસ્થા આલિસંશ્રયાઃ
વિપ્રકીર્ણાસ્તતશ્છાયાલગસૂડસમાશ્રિતાઃ ।
ગીતસ્થા ગુણદોષાશ્ચ વક્ષ્યન્તે શાર્ઙ્ગસૂરિણા
તાલાધ્યાયે પઞ્ચમે તુ માર્ગતાલાઃ કલાસ્તથા ।
પાતા માર્ગાશ્ચ ચત્વારસ્તથા માર્ગકલાઽષ્ટકમ્
ગુરુલઘ્વાદિમાનં ચૈકકલત્વાદયો ભિદાઃ ।
પાદભાગાસ્તથા માત્રાસ્તાલે પાતકલાવિધિઃ
અઙ્ગુલીનાં ચ નિયમો ભેદા યુગ્માદયસ્તથા ।
પરિવર્તો લયાસ્તેષાં યતયો ગીતકાનિ ચ
છન્દકાદીનિ ગીતાનિ તાલાઙ્ગનિચયસ્તથા ।
ગીતાઙ્ગાનિ ચ વક્ષ્યન્તે દેશીતાલાશ્ચ તત્ત્વતઃ
નિઃશઙ્કશાર્ઙ્ગદેવેન તાલાનાં પ્રત્યયાસ્તથા ।
ષષ્ઠે નાનાવિધં વાદ્યમધ્યાયે કથયિષ્યતે
સપ્તમે નર્તનં નાનારસભાવાઃ ક્રમેણ ચ ।
ઇતિ પ્રથમે સ્વરાધ્યાયે પદાર્થસંગ્રહાખ્યમાદિમં પ્રકરણમ્
અથ દ્વિતીયં પિણ્ડોત્પત્તિપ્રકરણમ્ ।
ગીતં નાદાત્મકં વાદ્યં નાદવ્યક્ત્યા પ્રશસ્યતે ।
તદ્દ્વયાનુગતં નૃત્તં નાદાધીનમતસ્ત્રયમ્
નાદેન વ્યજ્યતે વર્ણઃ પદં વર્ણાત્પદાદ્વચઃ ।
વચસો વ્યવહારોઽયં નાદાધીનમતો જગત્
આહતોઽનાહતશ્ચેતિ દ્વિધા નાદો નિગદ્યતે ।
સોઽયં પ્રકાશતે પિણ્ડે તસ્માત્પિણ્ડોઽભિધીયતે
અસ્તિ બ્રહ્મ ચિદાનન્દં સ્વયંજ્યોતિર્નિરઞ્જનમ્ ।
ઈશ્વરં લિઙ્ગમિત્યુક્તમદ્વિતીયમજં વિભુઃ
નિર્વિકારં નિરાકારં સર્વેશ્વરમનશ્વરમ્ ।
સર્વશક્તિ ચ સર્વજ્ઞમ્ તદંશા જીવસંજ્ઞકાઃ
અનાદ્યવિદ્યોપહિતા યથાઽગ્નેર્વિસ્ફુલિઙ્ગકાઃ ।
દાર્વાદ્યુપાધિસંભિન્નાસ્તે કર્મભિરનાદિભિઃ
સુખદુઃખપ્રદૈઃ પુણ્યપાપરૂપૈર્નિયન્ત્રિતાઃ ।
તત્તજ્જાતિયુતં દેહમાયુર્ભોગં ચ કર્મજમ્
પ્રતિજન્મ પ્રપદ્યન્તે તેષામસ્ત્યપરં પુનઃ ।
સૂક્ષ્મં લિઙ્ગશરીરમ્ તદામોક્ષાદક્ષયં મતમ્
સૂક્ષ્મભૂતેન્દ્રિયપ્રાણાવસ્થાત્મકમિદં વિદુઃ ।
જીવાનામુપભોગાય જગદેતત્સૃજત્યજઃ
સ આત્મા પરમાત્મા ચ વિશ્રાન્ત્યૈ સંહરત્યથ ।
તદેતત્સૃષ્ટિસંહારં પ્રવાહાનાદિ સંમતમ્
તે જીવા નાત્મનો ભિન્ના ભિન્નં વા નાત્મનો જગત્ ।
શક્ત્યા સૃજન્નભિન્નૌઽસૌ સુવર્ણં કુણ્ડલાદિવ
સૃજત્યવિદ્યયેત્યન્યે યથા રજ્જુર્ભુજઙ્ગમમ્ ।
આત્મનઃ પૂર્વમાકાશસ્તતો વાયુસ્તતોઽનલઃ
અનલાજ્જલમેતસ્માત્પૃથિવી સમજાયત ।
મહાભૂતાન્યમૂન્યેષા વિરાજો બ્રહ્મણસ્તનુઃ
બ્રહ્મ બ્રહ્માણમસૃજત્તસ્મૈ વેદાન્પ્રદાય ચ ।
ભૌતિકં વેદશબ્દેભ્યઃ સર્જયામાસ તેન તત્
તદાજ્ઞયાસૃજદ્ બ્રહ્મા મનસૈવ પ્રજાપતીન્ ।
તેભ્યસ્તુ રૈતસી સૃષ્ટિઃ શરીરાણાં નિરૂપ્યતે
સ્વેદોદ્ભેદજરાય્વણ્ડહેતુભેદાચ્ચતુર્વિધમ્ ।
દેહં યૂકાદિનઃ સ્વેદાદુદ્ભેદાત્તુ લતાદિનઃ
જરાયોર્માનુષાદીનામણ્ડાત્તુ વિહગાદિનઃ ।
તત્ર નાદોપયોગિત્વાન્માનુષં દેહમુચ્યતે
ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ્થિત આકાશ આકાશાદ્વાયુમાગતઃ ।
વાયોર્ષૂમં તતશ્ચાભ્રમભ્રાન્મેઘેઽવતિષ્ઠતે
આહુત્યાપ્યાયિતો ગ્રસ્તરસો ગ્રીષ્મે ચ ભાનુભિઃ ।
ભાનુર્મેઘે ધનરસં નિધત્તે તં વલાહકઃ
યદા વર્ષતિ વર્ષેણ સહ જીવસ્તદા ભુવઃ ।
વનસ્પત્યોષધીર્જાતાઃ સંક્રામત્યવિલક્ષિતઃ
તાભ્યોઽન્નં જાતમન્નં તત્પુરુષૈઃ શુક્લતાં ગતમ્ ।
શુદ્ધાર્તવાયા યોષાયા નિષિક્તં સ્મરમન્દિરે
સહાર્તવેન શુદ્ધં ચેદ્ગર્ભાશયગતં ભવેત્ ।
જીવકર્મપ્રેરિતં તદ્ ગર્ભમારભતે તદા
દ્રવત્વં પ્રથમે માસિ કલલાખ્યં પ્રજાયતે ।
દ્વિતીયે તુ ઘનઃ પિણ્ડઃ પેશીષદ્ધનમર્બુદમ્
પુંસ્ત્રીનપુંસકાનાં સ્યુઃ પ્રાગવસ્થાઃ ક્રમાદિમાઃ ।
તૃતીયે ત્વઙ્કુરાઃ પઞ્ચ કરાઙ્ઘ્રિશિરસો મતાઃ
અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગભાગાશ્ચ સૂક્ષ્માઃ સ્યુર્યુગપત્તદા ।
વિહાય શ્મશ્રુદન્તાદીઞ્જન્માનન્તરસંભવાન્
એષા પ્રકૃતિરન્યા તુ વિકૃતિઃ સંમતા સતામ્ ।
ચતુર્થે વ્યક્તતા તેષાં ભાવાનામપિ જાયતે
પુંસાં શૌર્યાદયો ભાવા ભીરુત્વાદ્યાસ્તુ યોષિતામ્ ।
નપુંસકાનાં સંકીર્ણા ભવન્તીતિ પ્રચક્ષતે
માતૃજં ચાસ્ય હૃદયં વિષયાનભિકાઙ્ક્ષતિ ।
અતો માતુર્મનોઽભીષ્ટં કુર્યાદ્ગર્ભસમૃદ્ધયે
તાં ચ દ્વિહૃદયાં નારીમાહુર્દૌહૃવિનીં બુધાઃ ।
અદાનાદ્દોહદાનાં સ્યુર્ગર્ભસ્ય વ્યઙ્ગતાદયઃ
માતુર્યદ્વિષયાલાભસ્તદાર્તો જાયતે સુતઃ ।
ગર્ભઃ સ્યાદર્થવાન્ભોગી દોહદાદ્રાજદર્શને
અલઙ્કારેષુ લલિતો ધર્મિષ્ઠસ્તાપસાશ્રમે ।
દેવતાદર્શને ભક્તો હિંસ્રો ભુજગદર્શને
ગોધાશને તુ નિદ્રાલુર્બલી ગોમાંસભક્ષણે ।
માહિષે શુકરક્તાક્ષં લોમશં સૂયતે સુતમ્
પ્રબુદ્ધં પઞ્ચમે ચિત્તં માંસશોણિતપુષ્ટતા ।
ષષ્ઠેઽસ્થિસ્નાયુનખરકેશરોમવિવિક્તતા
બલવર્ણૌ ચોપચિતૌ સપ્તમે ત્વઙ્ગપૂર્ણતા ।
પાલ્યન્તરિતહસ્તાભ્યાં શ્રોત્રરન્ધ્રે પિધાય સઃ
ઉદ્વિગ્નો ગર્ભસંવાસાદાસ્તે ગર્ભાશયાન્વિતઃ ।
સ્મરન્પૂર્વાનુભૂતાઃ સ નાનાજાતીશ્ચ યાતનાઃ
મોક્ષોપાયમભિધ્યાયન્વર્તતેઽભ્યાસતત્પરઃ ।
અષ્ટમે ત્વક્સ્મૃતી સ્યાતામોજશ્ચૈતચ્ચ હૃદ્ભવમ્
શુદ્ધમાપીતરક્તં ચ નિમિત્તં જીવિતે મતમ્ ।
પુનરમ્બાં પુનર્ગર્ભં ચઞ્ચલં તત્પ્રધાવતિ
અતો જાતોઽષ્ટમે માસિ ન જીવત્યોજસોજ્ઝિતઃ ।
કિંચિત્કાલમવસ્થાનં સંસ્કારાત્ખણ્ડિતાઙ્ગવત્
સમયઃ પ્રસવસ્ય સ્યાન્માસેષુ નવમાદિષુ ।
માતૂ રસવહાં નાડીમનુબદ્ધા પરાઽભિધા
નાભિસ્થનાડી ગર્ભસ્ય માત્રાહારરસાવહા ।
કૃતાઞ્જલિર્લલાટેઽસૌ માતૃપૃષ્ઠમભિ સ્થિતઃ
અધ્યાસ્તે સંકુચદ્ગાત્રો ગર્ભં દક્ષિણપાર્શ્વગઃ ।
વામપાર્શ્વસ્થિતા નારી ક્લીબં મધ્યસ્થિતં મતમ્
ક્રિયતેઽધઃશિરાઃ સૂતિમારુતૈઃ પ્રબલૈસ્તતઃ ।
નિઃસાર્યતે રુજદ્ગાત્રો યન્ત્રચ્છિદ્રેણ બાલકઃ
જાતમાત્રસ્ય તસ્યાથ પ્રવૃત્તિઃ સ્તન્યગોચરા ।
પ્રાગ્જન્મબોધસંસ્કારાવિતિ જીવસ્ય નિત્યતા
ભાવાઃ સ્યુઃ ષડ્વિધાસ્તસ્ય માતૃજાઃ પિતૃજાસ્તથા ।
રસજા આત્મજાઃ સત્ત્વસંભવાઃ સાત્મ્યજાસ્તથા
મૃદવઃ શોણિતં મેદો મજ્જા પ્લીહા યકૃદ્ ગુદમ્ ।
હૃન્નાભીત્યેવમાદ્યાસ્તુ ભાવા માતૃભવા મતાઃ
શ્મશ્રુલોમકચાઃ સ્નાયુસિરાધમનયો નખાઃ ।
દશનાઃ શુક્લમિત્યાદ્યાઃ સ્થિરાઃ પિતૃસમુદ્ભવાઃ
શરીરોપચયો વર્ણો વૃદ્ધિઃ સુપ્તિર્બલં સ્થિતિઃ ।
અલોલુપત્વમુત્સાહ ઇત્યાદીન્રસજાન્વિદુઃ
ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખં ધર્માધર્મૌ ચ ભાવના ।
પ્રયત્નો જ્ઞાનમાયુશ્ચેન્દ્રિયાણીત્યાત્મજા મતાઃ
જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ શ્રવણં સ્પર્શનં દર્શનં તથા ।
રસનં ઘ્રાણમિત્યાહુઃ પઞ્ચ તેષાં તુ ગોચરાઃ
શબ્દઃ સ્પર્શસ્તથા રૂપં રસો ગન્ધ ઇતિ ક્રમાત્ ।
વાક્કરાઙ્ઘ્રિગુદોપસ્થાનાહુઃ કર્મેન્દ્રિયાણિ તુ
વચનાદાનગમનવિસર્ગરતયઃ ક્રમાત્ ।
ક્રિયાસ્તેષાં મનો બુદ્ધિરિત્યન્તઃકરણદ્વયમ્
સુખં દુઃખં ચ વિષયૌ વિજ્ઞેયૌ મનસઃ ક્રિયા ।
સ્મૃતિભ્રાન્તિવિકલ્પાદ્યા ધિયોઽધ્યવસિતિર્મતા
બ્રહ્મયોનીનીન્દ્રિયાણિ ભૌતિકાન્યપરે જગુઃ ।
સત્ત્વાખ્યમન્તઃકરણં ગુણભેદાત્ત્રિધા મતમ્
સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ગુણાઃ સત્ત્વાત્તુ સાત્ત્વિકાત્ ।
આસ્તિક્યશુદ્ધધર્મૈકરુચિપ્રભૂતયો મતાઃ
સત્ત્વાત્તુ રાજસાદ્ભાવાઃ કામક્રોધમદાદયઃ ।
નિદ્રાઽઽલસ્યપ્રમાદાર્તિવઞ્ચનાદ્યાસ્તુ તામસાત્
પ્રસન્નેન્દ્રિયતાઽઽરોગ્યાનાલસ્યાદ્યાસ્તુ સાત્મ્યજાઃ ।
દેહો ભૂતાત્મકસ્તસ્માદાદત્તે તદ્ગુણાનિમાન્
શબ્દં શ્રોત્રં સુષિરતાં વૈવિક્ત્યં સૂક્ષ્મબોદ્ધૃતામ્ ।
બિલં ચ ગગનાદ્વાયોઃ સ્પર્શં ચ સ્પર્શનેન્દ્રિયમ્
ઉત્ક્ષેપણમવક્ષેપાકુઞ્ચને ગમનં તથા ।
પ્રસારણમિતીમાનિ પઞ્ચ કર્માણિ રૂક્ષતામ્
પ્રાણાપાનૌ તથા વ્યાનસમાનોદાનસંજ્ઞકાન્ ।
નાગં કૂર્મ ચ કૃકરં દેવદત્તમ્ ધનઞ્જયમ્
દશેતિ વાયુવિકૃતીસ્તથા ગૃહ્ણાતિ લાઘવમ્ ।
તેષાં મુખ્યતમઃ પ્રાણો નાભિકન્દાદધઃ સ્થિતઃ
ચરત્યાસ્યે નાસિકયોર્નાભૌ હૃદયપઙ્કજે ।
શબ્દોચ્ચારણનિઃશ્વાસોચ્છ્વાસકાસાદિકારણમ્
અપાનસ્તુ ગુદે મેઢ્રે કટીજઙ્ઘોદરેષુ ચ ।
નાભિકન્દે વઙ્ક્ષણયોરૂરુજાનુનિ તિષ્ઠતિ
અસ્ય મૂત્રપુરીષાદિવિસર્ગઃ કર્મ કીર્તિતઃ ।
વ્યાનોઽક્ષિશ્રોત્રગુલ્ફેષુ કટ્યાં ઘ્રાણે ચ તિષ્ઠતિ
પ્રાણાપાનધૃતિત્યાગગ્રહણાદ્યસ્ય કર્મ ચ ।
સમાનો વ્યાપ્ય નિખિલં શરીરં વહ્નિના સહ
દ્વિસપ્તતિસહસ્રેષુ નાડીરન્ધ્રેષુ સંચરન્ ।
ભુક્તપીતરસાન્સમ્યગાનયન્દેહપુષ્ટિકૃત્
ઉદાનઃ પાદયોરાસ્તે હસ્તયોરઙ્ગસન્ધિષુ ।
કર્માસ્ય દેહોન્નયનોત્ક્રમણાદિ પ્રકીર્તિતમ્
ત્વગાદિધાતૂનાશ્રિત્ય પઞ્ચ નાગાદયઃ સ્થિતાઃ ।
ઉદ્ગારાદિ નિમેષાદિ ક્ષુતપ્રભૃતિ ચ ક્રમાત્
તન્દ્રાપ્રભૃતિ શોફાદિ તેષાં કર્મ પ્રકીર્તિતમ્ ।
અગ્નેસ્તુ લોચનં રૂપં પિત્તં પાકં પ્રકાશતામ્
અમર્ષં તૈક્ષ્ણ્યમૂષ્માણમોજસ્તૈજશ્ચ શૂરતામ્ ।
મેધાવિતાં તથાદત્તે જલાત્તુ રસનં રસમ્
શૈત્યં સ્નેહં દ્રવં સ્વેદં મૂત્રાદિ મૃદુતામપિ ।
ભૂમેર્ઘ્રાણેન્દ્રિયં ગન્ધં સ્થૈર્યં ધૈર્યં ચ ગૌરવમ્
શ્મશ્રુકેશાનખં દન્તાનસ્થ્યાદ્યન્યચ્ચ કર્કશમ્ ।
વાતાદિધાતુપ્રકૃતિર્વ્યોમાદિપ્રકૃતિસ્તથા
સપ્તધા સાત્ત્વિકો યશ્ચ બ્રહ્મેન્દ્રયમવિગ્રહઃ ।
વારુણશ્ચાથ કૌબેર આર્ષો ગાન્ધર્વવિગ્રહઃ
રાજસઃ ષડ્વિધો યશ્ચ પૈશાચો રાક્ષસસ્તથા ।
આસુરઃ શાકુનઃ સાર્પઃ પ્રેતદેહસ્તથા પરઃ
તામસસ્ત્રિવિધો યશ્ચ પશુમત્સ્યાઙ્ઘ્રિપાકૃતિઃ ।
તેષાં લક્ષ્માણિ ન બ્રૂમો ગ્રન્થવિસ્તરકાતરાઃ
પિણ્ડસ્યાહુઃ ષડઙ્ગાનિ શિરઃ પાદૌ કરૌ તથા ।
મધ્યં ચેતિ અથ વક્ષ્યન્તે પ્રત્યઙ્ગાન્યખિલાન્યપિ
ત્વચઃ સપ્ત કલાઃ સપ્ત સ્નાયુશ્લેષ્મજરાયુભિઃ ।
છન્નાઃ કોશાગ્નિભિઃ પક્વાસ્તા ધાતૂનન્તરાન્તરા
સીમભૂતાશ્ચ ધાતૂનાં કાષ્ઠસારોપમા મતાઃ ।
આદ્યા માંસધરા માંસે સિરા ધમનયસ્તથા
સ્નાયુસ્રોતાંસિ રોહન્તિ પઙ્કે પઙ્કજકન્દવત્ ।
અસૃઙ્મેદઃ શ્લેષ્મશકૃત્પિત્તશુક્લધરાઃ પરાઃ
ત્વગસૃઙ્માંસમેદોઽસ્થિમજ્જશુક્રાણિ ધાતવઃ ।
સપ્ત સ્યુસ્તત્ર ચોક્તા ત્વગ્રક્તં જાઠરવહ્નિના
પક્વાદ્ભવેદન્નરસાદેવં રક્તાદિભિઃ પરે ।
સ્વસ્વકોશાગ્નિના પક્વૈર્જન્યન્તે ધાતવઃ ક્રમાત્
રક્તશ્લેષ્મામપિત્તાનાં પક્વસ્ય મરુતસ્તથા ।
મૂત્રસ્ય ચાશ્રયાઃ સપ્ત ક્રમાદાશયસંજ્ઞકાઃ
ગર્ભાશયોઽષ્ટમઃ સ્ત્રીણાં પિત્તપક્વાશયાન્તરે ।
પ્રસન્નાભ્યાં કફાસૃગ્ભ્યાં હૃદયં પઙ્કજાકૃતિ
સુષિરં સ્યાદધોવક્ત્રં યકૃત્પ્લીહાન્તરસ્થિતમ્ ।
એતચ્ચ ચેતનસ્થાનં તદસ્મિંસ્તમસાવૃતે
નિમીલતિ સ્વપિત્યાત્મા જાગર્તિ વિકસત્યપિ ।
દ્વેધા સ્વપ્નસુષુપ્તિભ્યાં સ્વાપો બાહ્યેન્દ્રિયાણિ ચેત્
લીયન્તે હૃદિ જાગર્તિ ચિત્તં સ્વપ્નસ્તદોચ્યતે ।
મનશ્ચેલ્લીયતે પ્રાણે સુષુપ્તિઃ સ્યાત્તદાત્મનઃ
સ્વમપીતઃ પરાત્માનં સ્વપિત્યાત્મેત્યતો મતઃ ।
શ્રવણે નયને નાસે વદનં ગુદશેફસી
બહિર્મલવહાનિ સ્યુર્નવ સ્રોતાંસિ દેહિનામ્ ।
સ્ત્રીણાં ત્રીણ્યધિકાનિ સ્યુઃ સ્તનયોર્દ્વે ભગેઽસૃજઃ
અસ્થિસ્નાયુસિરામાંસસ્થાનિ જાલાનિ ષોડશ ।
ષટ્ કૂર્ચાઃ કરયોરઙ્ઘ્ર્યોઃ કન્ધરાયાં ચ મેહને
પાર્શ્વયોઃ પૃષ્ઠવંશસ્ય ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ ।
સીવન્યઃ પઞ્ચ શિરસિ દ્વે જિહ્વાલિઙ્ગયોર્મતે
ચતુર્દશાષ્ટાદશ વા સંમતા અસ્થિરાશયઃ ।
અસ્થ્નાં શરીરે સંખ્યા સ્યાત્ષષ્ટિયુક્તં શતત્રયમ્
વલયાનિ કપાલાનિ રુચકાસ્તરુણાનિ ચ ।
નલકાનીતિ તાન્યાહુઃ પઞ્ચધાસ્થીનિ સૂરયઃ
ત્રીણ્યેવાસ્થિશતાન્યત્ર ધન્વન્તરિરભાષત ।
દ્વે શતે ત્વસ્થિસન્ધીનાં સ્યાતામત્ર દશોત્તરે
કોરકાઃ પ્રતરાસ્તુન્નાઃ સીવન્યઃ સ્યુરુલૂખલાઃ ।
સામુદ્ગા મણ્ડલાઃ શઙ્ખાવર્તા વાયસતુણ્ડકાઃ
ઇત્યષ્ટધા સમુદ્દિષ્ટા મુનીન્દ્રૈરસ્થિસન્ધયઃ ।
પેશીસ્નાયુસિરાસન્ધિસહસ્રદ્વિતયં મતમ્
નવ સ્નાયુશતાનિ સ્યુશ્ચતુર્ધા સ્નાયવો મતાઃ ।
પ્રતાનવત્યઃ સુષિરાઃ કણ્ડરાઃ પૃથુલાસ્તથા
બન્ધનૈર્બહુભિર્બદ્ધા ભૂરિભારક્ષમા ભવેત્ ।
નૌરમ્ભસિ યથા સ્નાયુશતબદ્ધા તનુસ્તથા
પઞ્ચ પેશીશતાન્યાહુઃ શરીરસ્થાનિ સૂરયઃ ।
અધિકા વિંશતિઃ સ્ત્રીણાં તત્ર સ્યુઃ સ્તનયોર્દશ
યૌવને તાઃ પ્રવર્ધન્તે દશ યોનૌ તુ તત્ર ચ ।
દ્વે અન્તઃ પ્રસૃતે બાહ્યે દ્વે તિસ્રો ગર્ભમાર્ગગાઃ
શઙ્ખનાભ્યાકૃતિર્યોનિસ્ત્ર્યાવર્તાઽત્ર તૃતીયકે ।
આવર્તે ગર્ભશય્યાઽસ્તિ પિત્તપક્વાશયાન્તરે
રોહિતાભિધમત્સ્યસ્ય સદૃશી તત્ર પેશિકા ।
શુક્રાર્તવપ્રવેશિન્યસ્તિસ્રઃ પ્રચ્છાદિકા મતાઃ
સિરાધમનિકાનાં તુ લક્ષાણિ નવવિંશતિઃ ।
સાર્ધાનિ સ્યુર્નવશતી ષટ્પઞ્ચાશદ્યુતા તથા
દશ મૂલસિરા ઓજોવાહિન્યો હૃદયાશ્રયાઃ ।
દ્વ્યઙ્ગુલં ચાઙ્ગુલદલં યવં યવદલં તથા
ગત્વા દ્રુમદલસ્યેવ સીવન્યઃ પ્રતતા યદા ।
ભિદ્યન્તે તાસ્તદા સપ્ત શતાનિ પરિસંખ્યયા
તાસુ જિહ્વાસ્થિતે દ્વે દ્વે વાગ્રસજ્ઞાનકારણે ।
ઘ્રાણે ગન્ધવહે દ્વે દ્વે મેષોન્મેષકૃતૌ દૃશોઃ
શ્રોત્રયોઃ શબ્દવાહિન્યૌ તાસુ દ્વે શાર્ઙ્ગિણોદિતે ।
ધમન્યો રસવાહિન્યશ્ચતુર્વિંશતિરીરિતાઃ
કુલ્યાભિરિવ કેદારાસ્તાભિર્દેહોઽભિવર્ધતે ।
એતાઃ પ્રતિષ્ઠિતા નાભ્યાં ચક્રનાભાવરા ઇવ
ઊર્ધ્વં દશ દશાધસ્તાચ્ચતસ્રસ્તિર્યગાયતાઃ ।
ઊર્ધ્વગા હૃદયં પ્રાપ્તાઃ પ્રતાયન્તે પૃથક્ ત્રિધા
વાતં પિત્તં કફં રક્તં રસં દ્વે દ્વે વિમુઞ્ચતઃ ।
શબ્દં રૂપં રસં ગન્ધં દ્વે દ્વે તત્રાવગચ્છતઃ
દ્વે દ્વે ચ ભાષણં ઘોષં સ્વાપં બોધં ચ રોદનમ્ ।
કુર્વાતે દ્વે નરે શુક્લં સ્તન્યં તુ સ્રવતઃ સ્ત્રિયામ્
અધોગતા અપિ ત્રેધા પૃથક્પક્વાશયસ્થિતાઃ ।
પ્રવર્તયન્તિ તત્રાદ્યા દશ વાતાદિ પૂર્વવત્
અન્નં ભુક્તં ધમન્યૌ દ્વે વહતોઽમ્બુસમાશ્રયાત્ ।
તોયં મૂત્રં બલં દ્વે દ્વે નારીણામાર્તવં ત્વિમે
વિમુઞ્ચતો દ્વે સ્રોતાંસિ દ્વે સ્થૂલાન્ત્રાન્વિતે શકૃત્ ।
સ્વેદં સમર્પયન્ત્યષ્ટૌ તિરશ્ચ્યો બહુધા મતાઃ
રોમકૂપેષુ સન્ત્યાસાં મુખાનિ સ્વેદમુક્તયે ।
પ્રવેશયન્તિ ચાભ્યઙ્ગલેપાદિપ્રભવાન્રસાન્
જીવસ્થાનાનિ મર્માણિ શતં સપ્તોત્તરં વિદુઃ ।
સાર્ધકોટિત્રયં રોમ્ણાં શ્મશ્રુકેશાસ્ત્રિલક્ષકાઃ
સ્રોતઃસિરાશ્મશ્રુકેશૈઃ સહ રોમ્ણાં તુ કોટયઃ ।
ચતુઃપઞ્ચાશદાખ્યાતાઃ સપ્તષષ્ટ્યા ચ સાર્ધયા
લક્ષાણાં સંહિતામાનં જલાદેરધુનોચ્યતે ।
દશાઞ્જલિ જલં જ્ઞેયં રસસ્યાઞ્જલયો નવ
રક્તસ્યાષ્ટૌ પુરીષસ્ય સપ્ત સ્યુઃ શ્લેષ્મણસ્તુ ષટ્ ।
પિત્તસ્ય પઞ્ચ ચત્વારો મૂત્રસ્યાઞ્જલયસ્ત્રયઃ
વસાયા મેદસો દ્વૌ તુ મજ્જ્ઞ એકોઽઞ્જલિર્મતઃ ।
અર્ધાઞ્જલિઃ શિરોમજ્જા શ્લેષ્મસારો બલં તથા
ઇતિ પ્રત્યઙ્ગસંક્ષેપો વિસ્તરસ્ત્વિહ તત્ત્વતઃ ।
અસ્મદ્વિરચિતેઽધ્યાત્મવિવેકે વીક્ષ્યતાં બુધૈઃ
ગુદલિઙ્ગાન્તરે ચક્રમાધારાખ્યં ચતુર્દલમ્ ।
પરમઃ સહજસ્તદ્વદાનન્દો વીરપૂર્વકઃ
યોગાનન્દશ્ચ તત્ર સ્યાદૈશાનાદિવલે ફલમ્ ।
અસ્તિ કુણ્ડલિની બ્રહ્મશક્તિરાધારપઙ્કજે
આબ્રહ્મરન્ધ્રમૃજુતાં નીતેયમમૃતપ્રદા ।
સ્વાષિષ્ઠાનં લિઙ્ગમૂલે ષટ્પત્રં ચક્રમસ્ય ચ
પૂર્વાદિષુ દલેષ્વાહુઃ ફલાન્યેતાન્યનુક્રમાત્ ।
પ્રશ્રયઃ ક્રૂરતા ગર્વનાશો મૂર્ચ્છા તતઃ પરમ્
અવજ્ઞા સ્યાદવિશ્વાસઃ કામશક્તેરિદં ગૃહમ્ ।
નાભૌ દશદલં ચક્રં મણિપૂરકસંજ્ઞિતમ્
સુષુપ્તિરત્ર તૃષ્ણા સ્યાદીર્ષ્યા પિશુનતા તથા ।
લજ્જા ભયં ઘૃણા મોહઃ કષાયોઽથ વિષાદિતા
ક્રમાત્પૂર્વાદિપત્રે તુ સ્યાદ્ભાનુભવનં ચ તત્ ।
હૃદયેઽનાહતં ચક્રં શિવસ્ય પ્રણવાકૃતેઃ
પૂજાસ્થાનં તદિચ્છન્તિ દલૈર્દ્વાદશભિર્યુતમ્ ।
લૌલ્યપ્રણાશઃ પ્રકટો વિતર્કોઽપ્યનુતાપિતા
આશા પ્રકાશશ્ચિન્તા ચ સમીહા સમતા તતઃ ।
ક્રમેણ દમ્ભો વૈકલ્યં વિવેકોઽહંકૃતિસ્તથા
ફલાન્યેતાનિ પૂર્વાદિદલસ્થસ્યાત્મનો જગુઃ ।
કણ્ઠેઽસ્તિ ભારતીસ્થાનં વિશુદ્ધિઃ ષોડશચ્છદમ્
તત્ર પ્રણવ ઉદ્ગીથો હુંફડ્ વષડથ સ્વધા ।
સ્વાહા નમોઽમૃતં સપ્ત સ્વરાઃ ષડ્જાદયો વિષમ્
ઇતિ પૂર્વાદિપત્રસ્થે ફલાન્યાત્મનિ ષોડશ ।
લલનાખ્યં ઘણ્ટિકાયાં ચક્રં દ્વાદશપત્રકમ્
મદો માનસ્તતઃ સ્નેહઃ શોકઃ સ્વેદશ્ચ લુબ્ધતા ।
અરતિઃ સંભ્રમશ્ચોર્મિઃ શ્રદ્ધાતોષોપરોધિતાઃ
ફલાનિ લલનાચક્રે સ્યુઃ પૂર્વાદિદલેષ્વિતિ ।
ભ્રૂમધ્યે ત્રિદલં ચક્રમાજ્ઞાસંજ્ઞં ફલાનિ તુ
આવિર્ભાવાઃ સત્ત્વરજસ્તમસાં ક્રમતો મતાઃ ।
તતોઽપ્યસ્તિ મનશ્ચક્રં ષડ્દલં તત્ફલાનિ તુ
સ્વપ્નો રસોપભોગશ્ચ ઘ્રાણં રૂપોપલમ્ભનમ્ ।
સ્પર્શનં શબ્દબોધશ્ચ પૂર્વાદિષુ દલેષ્વિતિ
તતોઽપિ ષોડશદલં સોમચક્રમિતીરિતમ્ ।
દલેષુ ષોડશસ્વસ્ય કલાઃ ષોડશ સંસ્થિતાઃ
કૃપા ક્ષમાર્જવં ધૈર્યં વૈરાગ્યં ધૃતિસંમદૌ ।
હાસ્યં રોમાઞ્ચનિચયો ધ્યાનાશ્રુ સ્થિરતા તતઃ
ગામ્ભીર્યમુદ્યમોઽચ્છત્વમૌદાર્યૈકાગ્રતે ક્રમાત્ ।
ફલાન્યુદ્યન્તિ જીવસ્ય પૂર્વાદિદલગામિનઃ
ચક્રં સહસ્રપત્રં તુ બ્રહ્મરન્ધ્રે સુધાધરમ્ ।
તત્સુધાસારધારાભિરભિવર્ધયતે તનુમ્
અનાહતદલે પૂર્વેઽષ્ટમે ચૈકાદશે તથા ।
દ્વાદશે ચ સ્થિતો જીવો ગીતાદેઃ સિદ્ધિમૃચ્છતિ
ચતુર્થષષ્ઠદશમૈર્દલૈર્ગીતાદિ નશ્યતિ ।
વિશુદ્ધેરષ્ટમાદીનિ દલાન્યષ્ટૌ શ્રિતાનિ તુ
દદ્યુર્ગીતાદિસંસિદ્ધિં ષોડશં તદ્વિનાશકમ્ ।
દશમૈકાદશે પત્રે લલનાયાં તુ સિદ્ધિદે
નાશકં પ્રથમં તુર્યં પઞ્ચમં ચ દલં વિદુઃ ।
બ્રહ્મરન્ધ્રસ્થિતો જીવઃ સુધયા સંપ્લુતો યથા
તુષ્ટો ગીતાદિકાર્યાણિ સપ્રકર્ષાણિ સાધયેત્ ।
એષાં શેષેષુ પત્રેષુ ચક્રેષ્વન્યેષુ ચ સ્થિતઃ
જીવો ગીતાદિસંસિદ્ધિં ન કદાચિદવાપ્નુયાત્ ।
આધારાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલાદૂર્ધ્વ મેહનાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલાદધઃ
એકાઙ્ગુલં દેહમધ્યં તપ્તજામ્બૂનદપ્રભમ્ ।
તત્રાસ્તેઽગ્નિશિખા તન્વી ચક્રાત્તસ્માન્નવાઙ્ગુલે
દેહસ્ય કન્દોઽસ્ત્યુત્સેધાયામાભ્યાં ચતુરઙ્ગુલઃ ।
બ્રહ્મગ્રન્થિરિતિ પ્રોક્તં તસ્ય નામ પુરાતનૈઃ
તન્મધ્યે નાભિચક્રં તુ દ્વાદશારમવસ્થિતમ્ ।
લૂતેવ તન્તુજાલસ્થા તત્ર જીવો ભ્રમત્યયમ્
સુષુમ્ણયા બ્રહ્મરન્ધ્રમારોહત્યવરોહતિ ।
જીવઃ પ્રાણસમારૂઢો રજ્જ્વાં કોહ્લાટિકો યથા
સુષુમ્ણાં પરિતો નાડ્યઃ કન્દાદાબ્રહ્મરન્ધ્રતઃ ।
કન્દીકૃત્ય સ્થિતાઃ કન્દં શાખાભિસ્તન્વતે તનુમ્
તાશ્ચ ભૂરિતરાસ્તાસુ મુખ્યાઃ પ્રોક્તાશ્ચતુર્દશ ।
સુષુમ્ણેડા પિઙ્ગલા ચ કુહૂરથ સરસ્વતી
ગાન્ધારી હસ્તિજિહ્વા ચ વારુણી ચ યશસ્વિની ।
વિશ્વોદરા શઙ્ખિની ચ તતઃ પૂષા પયસ્વિની
અલમ્બુસેતિ તત્રાદ્યાસ્તિસ્રો મુખ્યતમા મતાઃ ।
સુષુમ્ણા તિસૃષુ શ્રેષ્ઠા વૈષ્ણવી મુક્તિમાર્ગગા
કન્દમધ્યે સ્થિતા તસ્યા ઇડા સવ્યેઽથ દક્ષિણે ।
પિઙ્ગલેડાપિઙ્ગલયોશ્ચરતશ્ચન્દ્રભાસ્કરૌ
ક્રમાત્કાલગતેર્હેતૂ સુષુમ્ણા કાલશોષિણી ।
સરસ્વતી કુહૂશ્ચાસ્તે સુષુમ્ણાયાસ્તુ પાર્શ્વયોઃ
ઇડાયાઃ પૃષ્ઠપૂર્વસ્થે ગાન્ધારીહસ્તિજિહ્વિકે ।
ક્રમાત્પૂષાયશસ્વિન્યૌ પિઙ્ગલાપૃષ્ઠપૂર્વયોઃ
વિશ્વોદરા મધ્યદેશે સ્યાત્કુહૂહસ્તિજિહ્વયોઃ ।
મધ્યે કુહૂયશસ્વિન્યોર્વારુણી સસ્થિતા મતા
પૂષાસરસ્વતીમધ્યમધિશેતે પયસ્વિની ।
ગાન્ધારિકાસરસ્વત્યોર્મધ્યે વસતિ શઙ્ખિની
અલમ્બુસા કન્દમધ્યે તત્રેડાપિઙ્ગલે ક્રમાત્ ।
સવ્યદક્ષિણનાસાઽન્તં કુહૂરામેહનં પુરઃ
સરસ્વત્યૂર્ધ્વમાજિહ્વં ગાન્ધાર્યાઃ પૃષ્ઠતઃ સ્થિતા ।
આવામનેત્રમાસવ્યપાદાઙ્ગુષ્ઠં તુ સંસ્થિતા
હસ્તિજિહ્વા સર્વગા તુ વારુણ્યથ યશસ્વિની ।
આઙ્ગુષ્ઠાદ્દક્ષિણાઙ્ઘ્રિસ્થા દેહે વિશ્વોદરાઽખિલે
શઙ્ખિની સવ્યકર્ણાન્તં પૂષા ત્વાયામ્યનેત્રતઃ ।
પયસ્વિની તુ વિતતા દક્ષિણશ્રવણાવધિ
અલમ્બુસા પાયુમૂલમવષ્ટભ્ય વ્યવસ્થિતા ।
એવંવિધે તુ દેહેઽસ્મિન્મલસંચયસંવૃતે
પ્રસાધયન્તિ ધીમન્તો ભુક્તિં મુક્તિમુપાયતઃ ।
તત્ર સ્યાત્સગુણાદ્ધ્યાનાદ્ભુક્તિર્મુક્તિસ્તુ નિર્ગુણાત્
ધ્યાનમેકાગ્રચિત્તૈકસાધ્યં ન સુકરં નૃણામ્ ।
તસ્માદત્ર સુખોપાયં શ્રીમન્નાદમનાહતમ્
ગુરૂપદિષ્ટમાર્ગેણ મુનયઃ સમુપાસતે ।
સોઽપિ રક્તિવિહીનત્વાન્ન મનોરઞ્જકો નૃણામ્
તસ્માદાહતનાદસ્ય શ્રુત્યાદિદ્વારતોઽખિલમ્ ।
ગેયં વિતન્વતો લોકરઞ્જનં ભવભઞ્જનમ્
ઉત્પત્તિમભિઘાસ્યામસ્તથા શ્રુત્યાદિહેતુતામ્ ।
ઇતિ પ્રથમે સ્વરાધ્યાયે દ્વિતીયં પિણ્ડોત્પત્તિપ્રકરણમ્
અથ તૃતીયં નાદસ્થાનશ્રુતિસ્વરજાતિકુલદૈવતર્ષિચ્છન્દોરસપ્રકરણમ્
ચૈતન્યં સર્વભૂતાનાં વિવૃત્તં જગદાત્મના ।
નાદબ્રહ્મ તદાનન્દમદ્વિતીયમુપાસ્મહે
નાદોપાસનયા દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ।
ભવન્ત્યુપાસિતા નૂનં યસ્માદેતે તદાત્મકાઃ
આત્મા વિવક્ષમાણોઽયં મનઃ પ્રેરયતે મનઃ ।
દેહસ્થં વહ્નિમાહન્તિ સ પ્રેરયતિ મારુતમ્
બ્રહ્મગ્રન્થિસ્થિતઃ સોઽથ ક્રમાદૂર્ધ્વપથે ચરન્ ।
નાભિહૃત્કણ્ઠમૂર્ધાસ્યેષ્વાવિર્ભાવયતિ ધ્વનિમ્
નાદોઽતિસૂક્ષ્મઃ સૂક્ષ્મશ્ચ પુષ્ટોઽપુષ્ટશ્ચ કૃત્રિમઃ ।
ઇતિ પઞ્ચાભિધા ધત્તે પઞ્ચસ્થાનસ્થિતઃ ક્રમાત્
નકારં પ્રાણનામાનં દકારમનલં વિદુઃ ।
જાતઃ પ્રાણાગ્નિસંયોગાત્તેન નાદોઽભિધીયતે
વ્યવહારે ત્વસૌ ત્રેધા હૃદિ મન્દ્રોઽભિધીયતે ।
કણ્ઠે મધ્યો મૂર્ધ્નિ તારો દ્વિગુણશ્ચોત્તરોત્તરઃ
તસ્ય દ્વાવિંશતિર્ભેદાઃ શ્રવણાચ્છ્રુતયો મતાઃ ।
હૃદ્યૂર્ધ્વનાડીસંલગ્ના લાડ્યો દ્વાવિંશતિર્મતાઃ
તિરશ્ચ્યસ્તાસુ તાવત્યઃ શ્રુતયો મારુતાહતેઃ ।
ઉચ્ચોચ્ચતરતાયુક્તાઃ પ્રભવન્ત્યુત્તરોત્તરમ્
એવં કણ્ઠે તથા શીર્ષે શ્રુતિદ્વાવિંશતિર્મતા ।
વ્યક્તયે કુર્મહે તાસાં વીણાદ્વન્દ્વે નિદર્શનમ્
દ્વે વીણે સદૃશૌ કાર્યે યથા નાદઃ સમો ભવેત્ ।
તયોર્દ્વાવિંશતિસ્તન્ત્ર્યઃ પ્રત્યેકં તાસુ ચાદિમા
કાર્યા મન્દ્રતમધ્વાના દ્વિતીયોચ્ચધ્વનિર્મનાક્ ।
સ્યાન્નિરન્તરતા શ્રુત્યોર્મધ્યે ધ્વન્યન્તરાશ્રુતેઃ
અધરાધરતીવ્રાસ્તાસ્તજ્જો નાદઃ શ્રુતિર્મતઃ ।
વીણાદ્વયે સ્વરાઃ સ્થાપ્યાસ્તત્ર ષડ્જશ્ચતુઃશ્રુતિઃ
સ્થાપ્યસ્તન્ત્ર્યાં તુરીયાયામૃષભસ્ત્રિશ્રુતિસ્તતઃ ।
પઞ્ચમીતસ્તૃતીયાયાં ગાન્ધારો દ્વિશ્રુતિસ્તતઃ
અષ્ટમીતો દ્વિતીયાયાં મધ્યમોઽથ ચતુઃશ્રુતિઃ ।
દશમીતશ્ચતુર્થ્યાં સ્યાત્પઞ્ચમોઽથ ચતુઃશ્રુતિઃ
ચતુર્દશીતસ્તુર્યાયાં ધૈવતસ્ત્રિશ્રુતિસ્તતઃ ।
અષ્ટાદશ્યસ્તૃતીયાયાં નિષાદો દ્વિશ્રુતિસ્તતઃ
એકવિંશ્યા દ્વિતીયાયાં વીણૈકાઽત્ર ધ્રુવા ભવેત્ ।
ચલવીણા દ્વિતીયા તુ તસ્યાં તન્ત્રીસ્તુ સારયેત્
સ્વોપાન્ત્યતન્ત્રીમાનેયાસ્તસ્યાં સપ્ત સ્વરા બુધૈઃ ।
ધ્રુવવીણાસ્વરેભ્યોઽસ્યાં ચલાયાં તે સ્વરાસ્તદા
એકશ્રુત્યપકૃષ્ટાઃ સ્યુરેવમન્યાઽપિ સારણા ।
શ્રુતિદ્વયલયાદસ્યાં ચલવીણાગતૌ ગની
ધ્રુવવીણોપગતયો રિધયોર્વિશતઃ ક્રમાત્ ।
તૃતીયસ્યાં સારણાયાં વિશતઃ સપયો રિધૌ
નિગમેષુ ચતુર્થ્યાં તુ વિશન્તિ સમપાઃ ક્રમાત્ ।
શ્રુતિદ્વાવિંશતાવેવં સારણાનાં ચતુષ્ટ્યાત્
ધ્રુવાશ્રુતિષુ લીનાયામિયત્તા જ્ઞાયતે સ્ફુટમ્ ।
અતઃ પરમ્ તુ રક્તિધ્નં ન કાર્યમપકર્ષણમ્
શ્રુતિભ્યઃ સ્યુઃ સ્વરાઃ ષડ્જર્ષભગાન્ધારમધ્યમાઃ ।
પઞ્ચમો ધૈવતશ્ચાથ નિષાદ ઇતિ સપ્ત તે
તેષાં સંજ્ઞાઃ સરિગમપધનીત્યપરા મતાઃ ।
શ્રુત્યનન્તરભાવી યઃ સ્નિગ્ધોઽનુરણનાત્મકઃ
સ્વતો રઞ્જયતિ શ્રોતૃચિત્તં સ સ્વર ઉચ્યતે ।
નનુ શ્રુતિશ્ચાતુર્થ્યાદિરસ્ત્વેવં સ્વરકારણમ્
ત્ર્યાદીનાં તત્ર પૂર્વાસાં શ્રુતીનાં હેતુતા કથમ્ ।
બ્રૂમસ્તુર્યાતૃતીયાદિઃ શ્રુતિઃ પૂર્વાઽભિકાઙ્ક્ષયા
નિર્ધાર્યતેઽતઃ શ્રુતયઃ પૂર્વા અપ્યત્ર હેતવઃ ।
દીપ્તાયતા ચ કરુણા મૃદુર્મધ્યેતિ જાતયઃ
શ્રુતીનાં પઞ્ચ તાસાં ચ સ્વરેષ્વેવં વ્યવસ્થિતિઃ ।
દીપ્તાયતા મૃદુર્મધ્યા ષડ્જે સ્યાદૃષભે પુનઃ
સંસ્થિતા કરુણા મધ્યા મૃદુર્ગાન્ધારકે પુનઃ ।
દીપ્તાયતે મધ્યમે તે મૃદુમધ્યે ચ સંસ્થિતે
મૃદુર્મધ્યાયતાખ્યા ચ કરુણા પઞ્ચમે સ્થિતા ।
કરુણા ચાયતા મધ્યા ધૈવતે સપ્તમે પુનઃ
દીપ્તા મધ્યેતિ તાસાં ચ જાતીનાં બ્રૂમહે ભિદાઃ ।
તીવ્રા રૌદ્રી વ્રજિકોગ્નેત્યુક્તા દીપ્તા ચતુર્વિધા
કુમુદ્વત્યાયતા યાઽસ્યાઃ ક્રોધા ચાથ પ્રસારિણી ।
સંદીપની રોહિણી ચ ભેદાઃ પઞ્ચેતિ કીર્તિતાઃ
દયાવતી તથાલાપિન્યથ પ્રોક્તા મદન્તિકા ।
ત્રયસ્તે કરુણાભેદા મૃદોર્ભેદચતુષ્ટયમ્
મન્દા ચ રતિકા પ્રીતિઃ ક્ષિતિર્મધ્યા તુ ષડ્વિધા ।
છન્દોવતી રઞ્જની ચ માર્જની રક્તિકા તથા
રમ્યા ચ ક્ષોભિણીત્યાસામથ બ્રૂમઃ સ્વરસ્થિતિમ્ ।
તીવ્રાકુમુદ્વતીમન્દાચ્છન્દોવત્યસ્તુ ષડ્જગાઃ
દયાવતી રઞ્જની ચ રક્તિકા ચર્ષભે સ્થિતાઃ ।
રૌદ્રી ક્રોધા ચ ગાન્ધારે વજ્રિકાઽથ પ્રસારિણી
પ્રીતિશ્ચ માર્જનીત્યેતાઃ શ્રુતયો મધ્યમાશ્રિતાઃ ।
ક્ષિતી રક્તા ચ સંદીપન્યાલાપિન્યપિ પઞ્ચમે
મદન્તી રોહિણી રમ્યેત્યેતાસ્તિસ્રસ્તુ ધૈવતે ।
ઉગ્રા ચ ક્ષોભિણીતિ દ્વે નિષાદે વસતઃ શ્રુતી
તે મન્દ્રમધ્યતારાખ્યસ્થાનભેદાત્ત્રિધા મતાઃ ।
ત એવ વિકૃતાવસ્થા દ્વાદશ પ્રતિપાદિતાઃ
ચ્યુતોઽચ્યુતો દ્વિધા ષડ્જો દ્વિશ્રુતિવિકૃતો ભવેત્ ।
સાધારણે કાકલીત્વે નિષાદસ્ય ચ દૃશ્યતે
સાધારણે શ્રુતિં ષાડ્જીમૃષભઃ સંશ્રિતો યદા ।
ચતુઃશ્રુતિત્વમાયાતિ તદૈકો વિકૃતો ભવેત્
સાધારણે ત્રિશ્રુતિઃ સ્યાદન્તરત્વે ચતુઃશ્રુતિઃ ।
ગાન્ધાર ઇતિ તદ્ભેદૌ દ્વૌ નિઃશઙ્કેન કીર્તિતૌ
મધ્યમઃ ષડ્જવદ્દ્વેધાઽન્તરસાધારણાશ્રયાત્ ।
પઞ્ચમો મધ્યમગ્રામે ત્રિશ્રુતિઃ કૈશિકે પુનઃ
મધ્યમસ્ય શ્રુતિં પ્રાપ્ય ચતુઃશ્રુતિરિતિ દ્વિધા ।
ધૈવતો મધ્યમગ્રામે વિકૃતઃ સ્યાચ્ચતુઃશ્રુતિઃ
કૈશિકે કાકલીત્વે ચ નિષાદસ્ત્રિચતુઃશ્રુતિઃ ।
પ્રાપ્નોતિ વિકૃતૌ ભેદૌ દ્વાવિતિ દ્વાદશ સ્મૃતાઃ
તૈઃ શુદ્ધૈઃ સપ્તભિઃ સાર્ધં ભવન્ત્યેકોનવિંશતિઃ ।
મયૂરચાતકચ્છાગક્રૌઞ્ચકોકિલદર્દુરાઃ
ગજશ્ચ સપ્ત ષડ્જાદીન્ક્રમાદુચ્ચારયન્ત્યમી ।
ચતુર્વિધાઃ સ્વરા વાદી સંવાદી ચ વિવાદ્યપિ
અનુવાદી ચ વાદી તુ પ્રયોગે બહુલઃ સ્વરઃ ।
શ્રુતયો દ્વાદશાષ્ટૌ વા યયોરન્તરગોચરાઃ
મિથઃ સંવાદિનૌ તૌ સ્તો નિગાવન્યવિવાદિનૌ ।
રિધયોરેવ વા સ્યાતાં તૌ તયોર્વા રિધાવપિ
શેષાણામનુવાદિત્વં વાદી રાજાઽત્ર ગીયતે ।
સંવાદી ત્વનુસારિત્વાદસ્યામાત્યોઽભિધીયતે
વિવાદી વિપરીતત્વાદ્ધીરૈરુક્તૌ રિપૂપમઃ ।
ગીવણિકુલસંભૂતાઃ ષડ્જગાન્ધરમધ્યમાઃ ।
પઞ્ચમઃ પિતૃવંશોત્થો રિધાવૃષિકુલોદ્ભવૌ
નિષાદોઽસુરવંશોત્થો બ્રાહ્મણાઃ સમપઞ્ચમાઃ ।
રિધૌ તુ ક્ષત્ત્રિયૌ જ્ઞેયૌ વૈશ્યજાતી નિગૌ મતૌ
શૂદ્રાવન્તરકાકલ્યૌ સ્વરૌ વર્ણાસ્ત્વિમે ક્રમાત્ ।
પદ્માભઃ પિઞ્જરઃ સ્વર્ણવર્ણઃ કુન્દપ્રભોઽસિતઃ
પીતઃ કર્વુર ઇત્યેષાં જન્મભૂમીરથ બ્રુવે ।
જમ્બૂશાકકુશક્રૌઞ્ચ શાલ્મલીશ્વેતનામસુ
દ્વીપેષુ પુષ્કરે ચૈતે જાતાઃ ષડ્જાદયઃ ક્રમાત્ ।
બહ્નિર્વેધાઃ શશાઙ્કશ્ચ લક્ષ્મીકાન્તશ્ચ નારદઃ
ઋષયો દદૃશુઃ પઞ્ચ ષડ્જાદીંસ્તુમ્બુરુર્ધની ।
બહ્નિબ્રહ્મસરસ્વત્યઃ શર્વશ્રીશગણેશ્વરાઃ
સહસ્રાંશુરિતિ પ્રોક્તાઃ ક્રમાત્ષડ્જાદિદેવતાઃ ।
ક્રમાદનુષ્ટુબ્ગાયત્ત્રી ત્રિષ્ટુપ્ચ બૃહતી તતઃ
પઙ્ક્તિરુષ્ણિક્ચ જગતીત્યાહુશ્છન્દાંસિ સાદિષુ ।
સરી વીરેઽદ્ભુતે રૌદ્રે ધો બીભત્સે ભયાનકે
કાયૌ ગની તૂ કરુણે હાસ્યશૃઙ્ગારયોર્મપૌ ।
ઇતિ પ્રથમે સ્વરાધ્યાયે તૃતીયં નાદસ્થાનશ્રુતિસ્વરપ્રકરણમ્
અથ ચતુર્થં ગ્રામમૂર્ચ્છનાક્રમતાનપ્રકરણમ્
ગ્રામઃ સ્વરસમૂહઃ સ્યાન્મૂર્ચ્છનાઽઽદેઃ સમાશ્રયઃ ।
તૌ દ્વૌ ધરાતલે તત્ર સ્યાત્ષડ્જગ્રામ આદિમઃ
દ્વિતીયો મધ્યમગ્રામસ્તયોર્લક્ષણમુચ્યતે ।
ષડ્જગ્રામઃ પઞ્ચમે સ્વચતુર્થશ્રુતિસંસ્થિતે
સ્વોપાન્ત્યશ્રુતિસંસ્થેઽસ્મિન્મધ્યમગ્રામ ઇષ્યતે ।
યદ્વા ધસ્ત્રિશ્રુતિઃ ષડ્જે મધ્યમે તુ ચતુઃશ્રુતિઃ
રિમયોઃ શ્રુતિમેકૈકાં ગાન્ધારશ્ચેત્સમાશ્રિતઃ ।
પશ્રુતિં ધો નિષાદસ્તુ ધશ્રુતિં સશ્રુતિં શ્રિતઃ
ગાન્ધારગ્રામમાચષ્ટ તદા તં નારદો મુનિઃ ।
પ્રવર્તતે સ્વર્ગલોકે ગ્રામોઽસૌ ન મહીતલે
ષડ્જઃ પ્રધાનમાદ્યત્વાદમાત્યાધિક્યતસ્તથા ।
ગ્રામે સ્યાદવિલોપિત્વાન્મધ્યમસ્તુ પુરઃસરઃ
એતત્કુલપ્રસૂતત્વાદ્ ગન્ધારોઽપ્યગ્રણીર્દિવિ ।
ક્રમાદ્ ગ્રામત્રયે દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ
હેમન્તગ્રીષ્મવર્ષાસુ ગાતવ્યાસ્તે યથાક્રમમ્ ।
પૂર્વાહ્ણકાલે મધ્યાહ્નેઽપરાહ્ણેઽભ્યુદયાર્થિભિઃ
ક્રમાત્સ્વરાણાં સપ્તાનામારોહશ્ચાવરોહણમ્ ।
મૂર્ચ્છનેત્યુચ્યતે ગ્રામદ્વયે તાઃ સપ્ત સપ્ત ચ
ષડ્જે તૂત્તરમન્દ્રાદૌ રજની ચોત્તરાયતા ।
શુદ્ધષડ્જા મત્સરીકૃદશ્વક્રાન્તાભિરુદ્ગતા
મધ્યમે સ્યાત્તુ સૌવીરી હારિણાશ્વા તતઃ પરમ્ ।
સ્યાત્કલોપનતા શુદ્ધમધ્યા માર્ગો ચ પૌરવી
હૃષ્યકેતિ
અથ તાસાં તુ લક્ષણં પ્રતિપાદ્યતે ।
મધ્યસ્થાનસ્થષડ્જેન મૂર્ચ્છનારભ્યતેઽગ્રિમા
અધસ્તનૈનિષાદાદ્યૈઃ ષડન્યા મૂર્ચ્છનાઃ ક્રમાત્ ।
મધ્યમધ્યમમારભ્ય સૌવીરી મૂર્ચ્છના ભવેત્
ષડન્યાસ્તદધોઽધઃસ્થસ્વરાનારભ્ય તુ ક્રમાત્ ।
ષડ્જસ્થાનસ્થિતૈર્ન્યાદ્યૈરજન્યાદ્યાઃ પરે વિદુઃ
હારિણાશ્વાદિકા ગાદ્યૈર્મધ્યમસ્થાનસંસ્થિતૈઃ ।
ષડ્જાદીન્મધ્યમાદીંશ્ચ તદૂર્ધ્વં સારયેત્ક્રમાત્
ચતુર્ધા તાઃ પૃથક્ શુદ્ધાહ્ કાકલીકલિતાસ્તથા ।
સાન્તરાસ્તદ્દ્વયોપેતાઃ ષટ્પઞ્ચાશદિતીરિતાઃ
શ્રુતિદ્વયં ચેત્ષડ્જસ્ય નિષાદઃ સંશ્રયેત્તદા ।
સ કાકલી મધ્યમસ્ય ગાન્ધારસ્ત્વન્તરઃ સ્વરઃ
યસ્યાં યાવતિથૌ ષડ્જમધ્યમૌ ગ્રામયોઃ ક્રમાત્ ।
મૂર્ચ્છના તાવતિથ્યેવ સા નિઃશઙ્કેન કીર્તિતા
પ્રથમાદિસ્વરારમ્ભાદેકૈકા સપ્તધા ભવેત્ ।
તાસૂચ્ચાર્યાન્ત્યસ્વરાંસ્તાન્પૂર્વાનુચ્ચારયેત્ક્રમાત્
તે ક્રમાસ્તેષુ સંખ્યા સ્યાદ્ દ્વાનવત્યા શતત્રયમ્ ।
યક્ષરક્ષોનારદાબ્જભવનાગાશ્વિપાશિનઃ
ષડ્જગ્રામે મૂર્ચ્છનાનામેતાઃ સ્યુર્દેવતાઃ ક્રમાત્ ।
બ્રહ્મેન્દ્રવાયુગન્ધર્વસિદ્ધદ્રુહિણભાનવઃ
સ્યુરિમા મધ્યમગ્રામમૂર્ચ્છનાદેવતાઃ ક્રમાત્ ।
તાસામન્યાનિ નામાનિ નારદો મુનિરબ્રવીત્
મુર્ચ્છનોત્તરવર્ણાઽઽદ્યા ષડ્જગ્રામેઽભિરુદ્ગતા ।
અશ્વક્રાન્તા ચ સૌવીરી હૃષ્યકા ચોત્તરાયતા
રજનીતિ સમાખ્યાતા ઋષીણાં સપ્ત મૂર્ચ્છનાઃ ।
આપ્યાયની વિશ્વકૃતા ચન્દ્રા હેમા કપર્દિની
મૈત્રી ચાન્દ્રમસી પિત્ર્યા મધ્યમે મૂર્ચ્છના ઇમાઃ ।
નન્દા વિશાલા સુમુખી ચિત્રા ચિત્રવતી સુખા
આલાપા ચેતિ ગાન્ધારગ્રામે સ્યુઃ સપ્ત મૂર્ચ્છનાઃ ।
તાશ્ચ સ્વર્ગે પ્રયોક્તવ્યા વિશેષાત્તેન નોદિતાઃ
તાનાઃ સ્યુર્મૂર્ચ્છનાઃ શુદ્ધાઃ ષાડવૌડુવિતીકૃતાઃ ।
ષડ્જગાઃ સપ્ત હીનાશ્ચેત્ક્રમાત્સરિપસપ્તમૈઃ
તદાઽષ્ટાવિંશતિસ્તાના મધ્યમે સરિગોજ્ઝિતાઃ ।
સપ્ત ક્રમાદ્યદા તાનાઃ સ્યુસ્તદા ત્વેકવિંશતિઃ
એતે ચૈકોનપઞ્ચાશદુભયે ષડવા મતાઃ ।
સપાભ્યાં દ્વિશ્રુતિભ્યાં ચ રિપાભ્યાં સપ્ત વર્જિતાઃ
ષડ્જગ્રામે પૃથક્તાના એકવિંશતિરૌડુવાઃ ।
રિધાભ્યાં દ્વિશ્રુતિભ્યામ્ ચ મધ્યમગ્રામગાસ્તુ તે
હીનાશ્ચતુર્દશૈવ સ્યુઃ પઞ્ચત્રિંશત્તુ તે યુતાઃ ।
સર્વે ચતુરશીતિઃ સ્યુર્મિલિતાઃ ષાડવૌડુવાઃ
અસમ્પૂર્ણાશ્ચ સમ્પૂર્ણા વ્યુત્ક્રમોચ્ચારિતસ્વરાઃ ।
મૂર્ચ્છનાઃ કૂટતાનાઃ સ્યુઃ તત્સઙ્ખ્યામભિદધ્મહે
પૂર્ણાઃ પઞ્ચ સહસ્રાણિ ચત્વારિંશદ્યુતાનિ તુ ।
એકૈકસ્યાં મૂર્ચ્છનાયાં કૂટતાનાઃ સહ ક્રમૈઃ
ષટ્પઞ્ચાશન્મૂર્ચ્છનાસ્થાઃ પૂર્ણાઃ કૂટાસ્તુ યોજિતાઃ ।
લક્ષદ્વયં સહસ્રાણિ દ્વ્યશીતિર્દ્વે શતે તથા
ચત્વારિંશચ્ચ સઙ્ખ્યાતા અથાપૂર્ણાન્પ્રચક્ષ્મહે ।
એકૈકાન્ત્યાન્ત્યવિરહાદ્ભેદાઃ ષટ્ ષટ્સ્વરાદયઃ
એકસ્વરોઽત્ર નિર્ભેદોઽપ્યુક્તો નષ્ટાદિસિદ્ધયે ।
ક્રમા અકૂટતાનત્વેઽપ્યુક્તાસ્તેષૂપયોગિનઃ
સ્યુઃ ષાડવાનાં વિંશત્યા સહ સપ્ત શતાનિ તુ ।
ઔડુવાનાં તુ વિંશત્યા સહિતં શતમિષ્યતે
ચતુઃસ્વરાણાં કૂટાનાં ચતુર્વિશતિરીરિતાઃ ।
ત્રિસ્વરાઃ ષડ્ દ્વિસ્વરૌ દ્વાવેકસ્ત્વેકસ્વરો મતઃ
આર્ચિકો ગાથિકશ્ચાથ સામિકોઽથ સ્વરાન્તરઃ ।
એકસ્વરાદિતાનાનાં ચતુર્ણામભિધા ઇમાઃ
ઉક્તાઃ શુદ્ધાદિભેદેન નિગયુક્તાશ્ચતુર્વિધાઃ ।
તયોરેકૈકહીનાસ્તુ દ્વેધા મૂલક્રમા મતાઃ
ષડ્જાદ્યૌ મધ્યમાદ્યૌ ચ ચત્વારઃ સ્યુર્દ્વિધા દ્વિધા ।
ચતુર્ધાન્યે દશેત્યષ્ટાચત્વારિંશદમી ક્રમાઃ
સંવિશતિઃ સપ્તશતી પ્રાગુક્તા ગુણિતા ક્રમૈઃ ।
ચતુસ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ ષષ્ટ્યા પઞ્ચ શતાનિ ચ
ઇતિ ષાડવસઙ્ખ્યા સ્યાત્ અથ પઞ્ચસ્વરાન્બ્રુવે ।
ગાદ્યૌ ધાદ્યૌ નિષાદાદ્યૌ ચતુર્ભેદાઃ ષડૌડુવાઃ
આષ્ટાવન્યે દ્વિધેત્યેવં ચત્વારિંશદિમે ક્રમાઃ ।
સવિંશતૌ શતે તૈશ્ચ ગુણિતેઽષ્ટૌ શતાનિ તુ
ચત્વારિ ચ સહસ્રાણિ સઙ્ખ્યા પઞ્ચસ્વરેષ્વિતિ ।
ચતુઃસ્વરેષુ ન્યાદ્યૌ દ્વૌ ચતુર્ધા દ્વાદશાપરે
ક્રમા દ્વિધેતિ દ્વાત્રિંશચ્ચતુર્વિંશતિતાડિતા ।
શતાનિ સપ્તાષ્ટષષ્ટ્યા સ્યાચ્ચતુઃસ્વરસંમિતિઃ
ત્રિસ્વરેષુ તુ માદ્યૌ દ્વાવભેદૌ દ્વાદશાપરે ।
દ્વિધા ષડ્વિંશતિરિતિ ક્રમાસ્તે ષડ્ભિરાહતાઃ
ષટ્પઞ્ચાશચ્છતં ચ સ્યુઃ દ્વિસ્વરેષુ પુનર્દ્વિધા ।
રિગધન્યાદયોઽષ્ટૌ સ્યુઃ શુદ્ધાસ્તદિતરે ક્રમાઃ
દ્વાવિંશતિસ્તે તુ ચતુશ્ચત્વારિંશદ્ દ્વિતાડિતાઃ ।
એકસ્વરાસ્ત્વભેદત્વાન્મૌલા એવ ચતુર્દશ
ષડ્જાદેઃ શુદ્ધમધ્યાયા ભેદકં પઞ્ચમં વિના ।
ચતુઃસ્વરે ક્રમદ્વન્દ્વેઽષ્ટાચત્વારિંશદીરિતાઃ
તાનાસ્ત્રિસ્વરયોસ્ત્વેતે દ્વાદશ દ્વસ્વરે દ્વયમ્ ।
એક એકસ્વરસ્તે ત્રિષષ્ટિરૌત્તરમન્દ્રકૈઃ
પુનરુક્તા મતાસ્તાનૈર્ન્યાદિમાર્ગીક્રમાઃ પુનઃ ।
પઞ્ચસ્વરા યે ચત્વારસ્તત્તાનાનાં ચતુઃશતી
અશીત્યભ્યધિકા ચાતુઃસ્વરી ષણ્ણવતિર્ભવેત્ ।
દ્વાદશ ત્રિસ્વરદ્વન્દ્વે ચત્વારો દ્વિસ્વરદ્વયે
એક એકસ્વરસ્તાનસ્તેષાં પઞ્ચશતી ત્વિયમ્ ।
ત્રિનવત્યા યુતા તાનૈરભિન્ના રજનીગતૈઃ
ધૈવતાદેસ્તુ પૌરવ્યાશ્ચત્વારહ્ ષટ્સ્વરાઃ ક્રમાત્ ।
તત્તાનાનાં તુ સાશીતિઃ શતાષ્ટાવિંશતિર્મતા
ઔડુવાનાં ચતુર્ણાં પ્રાગુક્તા સઙ્ખ્યા ચતુઃસ્વરૌ ।
ત્રિસ્વરૌ દ્વિસ્વરાવેકસ્વરઃ પ્રાગુક્તસઙ્ખ્યકાઃ
પઞ્ચવિંશતિસંયુક્તા ચતુસ્ત્રિંશચ્છતી ત્વિયમ્ ।
તાનાનાં સદૃશાકારા સ્યાત્તાનૈરૌત્તરાયતૈઃ
ઇત્યેકાશીતિસંયુક્તં સહસ્રાણાં ચતુષ્ટયમ્ ।
તાનાનાં પુનરુક્તાનાં પૂર્ણાપૂર્ણૈઃ સહ ક્રમૈઃ
અપનીયેત ચેદેષા કૂટતાનમિતિર્ભવેત્ ।
લક્ષત્રયં સપ્તદશ સહસ્રાણિ શતાનિ ચ
નવત્રિંશદ્યુતાનીતિ જ્ઞાનોપાયોઽત્ર કથ્યતે ।
અઙ્કાનેકાદિસપ્તાન્તાનૂર્ધ્વમૂર્ધ્વં લિખેત્ક્રમાત્
હતે પૂર્વેણ પૂર્વેણ તેષુ ચાઙ્કે પરે પરે ।
એકસ્વરાદિસઙ્ખ્યા સ્યાત્ક્રમેણ પ્રતિમૂર્ચ્છનમ્
ક્રમં ન્યસ્ય સ્વરઃ સ્થાપ્યઃ પૂર્વઃ પૂર્વઃ પરાદધઃ ।
સ ચેદુપરિ તત્પૂર્વઃ પુરસ્તૂપરિવર્તિનઃ
મૂલક્રમક્રમાત્પૃષ્ઠે શેષાઃ પ્રસ્તાર ઈદૃશઃ ।
સપ્તાદ્યેકાન્તકોષ્ઠાનામધોઽધઃ સપ્ત પઙ્ક્તયઃ
તાસ્વાદ્યાયામાદ્યકોષ્ઠે લિખેદેકં પરેષુ ખમ્ ।
વેદ્યતાનસ્વરમિતાન્ન્યસ્યેત્તેષ્વેવ લોષ્ટકાન્
પ્રાક્પઙ્ક્ત્યન્ત્યાઙ્કસંયોગમૂર્ધ્વાધઃસ્થિતપઙ્ક્તિષુ ।
શૂન્યાદધો લિખેદેકં તં ચાધોઽધઃ સ્વકોષ્ઠકાન્
કોષ્ઠસઙ્ખ્યાગુણં ન્યસ્યેત્ખણ્ડમેરુરયં મતઃ ।
સ્વરાન્મૂલક્રમસ્યાન્ત્યાત્પૂર્વં યાવતિથઃ સ્વરઃ
ઉદ્દિષ્ટાન્ત્યસ્તાવતિથે કોષ્ઠેઽધો લોષ્ટકં ક્ષિપેત્ ।
લોષ્ટચાલનમન્ત્યાત્સ્યાત્ત્યક્ત્વા લબ્ધં ક્રમો ભવેત્
લોષ્ટાક્રાન્તાઙ્કસંયોગાદુદ્દિષ્ટસ્ય મિતિર્ભવેત્ ।
યૈરઙ્કૈર્નષ્ટસંખ્યા સ્યાન્મૌલૈકાઙ્કસમન્વિતૈઃ
તેષુ લોષ્ટં ક્ષિપેન્મૂલે લોષ્ટસ્થાનમિતં ભવેત્ ।
નષ્ટતાનસ્વરસ્થાનમ્ તતો યાવતિથે પદે
અધઃક્રમાદસ્તિ લોષ્ટઃ સ્વરસ્તાવતિથો ભવેત્ ।
ક્રમાન્તિમસ્વરાત્પૂર્વો લબ્ધત્યાગાદિ પૂર્વવત્
તાનસ્વરમિતોર્ધ્વાધઃપઙ્ક્તિગાન્ત્યાઙ્કમિશ્રણાત્ ।
એકસ્વરાદિતાનાનાં સંખ્યા સંજાયતે ક્રમાત્
અથાત્ર શુદ્ધતાનાનાં નામાનિ વ્યાહરામહે ।
અગ્નિષ્ટોમોઽત્યગ્નિષ્ટોમો વાજપેયશ્ચ ષોડશી
પુણ્ડરીકોઽશ્વમેધશ્ચ રાજસૂયસ્તતઃ પરઃ ।
ઇતિ સ્યુઃ ષડ્જહીનાનાં સપ્ત નામાન્યનુક્રમાત્
સ્વિષ્ટકૃદ્બહુસૌવર્ણો ગોસવશ્ચ મહાવ્રતઃ ।
વિશ્વજિદ્બ્રહ્મયજ્ઞશ્ચ પ્રાજાપત્યસ્તુ સપ્તમઃ
ક્રમાદ્ષભહીનાનાં તાનાનામભિધા ઇમાઃ ।
અશ્વક્રાન્તો રથક્રાન્તો વિષ્ણુક્રાન્તસ્તતઃ પરઃ
સૂર્યક્રાન્તો ગજક્રાન્તો વલભિન્નાગપક્ષકઃ ।
ઇતિ પઞ્ચમહીનાનાં સંજ્ઞાઃ સપ્ત ક્રમાન્મતાઃ
ચાતુર્માસ્યોઽથ સંસ્થાઽઽખ્યઃ શસ્ત્રશ્ચોક્થશ્ચતુર્થકઃ ।
સૌત્રામણી તથા ચિત્રા સપ્તમસ્તૂદ્ભિદાહ્વયઃ
સંજ્ઞા નિષાદહીનાનાં ષાડવાનામિમાઃ ક્રમાત્ ।
સાવિત્રી ચાર્ધસાવિત્રી સર્વતોભદ્રસંજ્ઞકઃ
આદિત્યાનામયનશ્ચ ગવામયનનામકઃ ।
સર્પાણામયનઃ ષષ્ઠઃ સપ્તમઃ કૌણપાયનઃ ।
નામાનિ ષડ્જહીનાનાં તાનાનામિતિ મેનિરે
અગ્નિચિદ્ દ્વાદશાહશ્ચોપાંશુઃ સોમાભિધસ્તતઃ ।
અશ્વપ્રતિગ્રહો વર્હિરથાભ્યુદયસંજ્ઞકઃ
ઋષભેણ વિહીનાનામિતિ નામાનિ મન્વતે ।
સર્વસ્વદક્ષિણો દીક્ષા સોમાખ્યઃ સમિદાહ્વયઃ
સ્વાહાકારસ્તનૂનપાત્તતો ગોદોહનો મતઃ ।
ઇતિ ગાન્ધારહીનાનાં ક્રમાત્સંજ્ઞાઃ પ્રચક્ષતે
ઇડા પુરુષમેધશ્ચ શ્યેનો વજ્ર ઇષુસ્તતઃ ।
અઙ્ગિરાઃ કઙ્ક ઇત્યેતાઃ સપહીનાભિધાઃ ક્રમાત્
જ્યોતિષ્ટોમસ્તતો દર્શો નાન્દ્યાખ્યઃ પૌર્ણમાસકઃ ।
અશ્વપ્રતિગ્રહો રાત્રિઃ સૌભરઃ સપ્તમઃ સ્મૃતઃ
એતા નિષાદગાન્ધારહીનાનામભિધાઃ ક્રમાત્ ।
સૌભાગ્યકૃચ્ચ કારીરી શાન્તિકૃત્પુષ્ટિકૃત્તથા
વૈનતેયોચ્ચાટનૌ ચ વશીકરણસંજ્ઞકઃ ।
પઞ્ચમર્ષભહીનાનાં તાનાનામભિધા ઇમાઃ
ત્રૈલોક્યમોહનો વીરઃ કન્દર્પબલશાતનઃ
શઙ્ખચૂડો ગજચ્છાયો રૌદ્રાખ્યો વિષ્ણુવિક્રમઃ ।
તાનાનાં રિધહીનાનાં નામાન્યેતાન્યનુક્રમાત્
ભૈરવઃ કામદાખ્યશ્ચાવભૃથોઽષ્ટકપાલકઃ ।
સ્વિષ્ટકૃચ્ચ વષટ્કારો મોક્ષદઃ સપ્તમો મતઃ
સંજ્ઞા નિષાદગાન્ધારહીનાનામિતિ સંમતાઃ ।
યદ્યજ્ઞનામા યસ્તાનસ્તસ્ય તત્ફલમિષ્યતે
ગાન્ધર્વે મૂર્ચ્છનાસ્તાનાઃ શ્રેયસે શ્રુતિચોદિતાઃ ।
ગાને સ્થાનસ્ય લાભેન તે કૂટાશ્ચોપયોગિનઃ
સાધારણં ભવેદ્ દ્વેધા સ્વરજાતિવિશેષણાત્ ।
સ્વરસાધારણં તત્ર ચતુર્ધા પરિકીર્તિતમ્
કાકલ્યન્તરષડ્જૈશ્ચ મધ્યમેન વિશેષણાત્ ।
સાધારણઃ કાકલી હિ ભવેત્ષડ્જનિષાદયોઃ
સાધારણ્યમતસ્તસ્ય યત્તત્સાધારણં વિદુઃ ।
અન્તરસ્યાપિ ગમયોરેવં સાધારણં મતમ્
પ્રયોજ્યૌ ષડ્જમુચ્ચાર્ય કાકલીધૈવતૌ ક્રમાત્ ।
એવમ્ મધ્યમમુચ્ચાર્ય પ્રયુઞ્જીતાન્તરર્ષભૌ
ષડ્જકાકલિનૌ યદ્વોચ્ચાર્ય ષડ્જં પુનર્વ્રજેત્ ।
તત્પરાન્યતમં ચૈવં મધ્યમં ચાન્તરસ્વરમ્
પ્રયુજ્ય મધ્યમો ગ્રાહ્યસ્તત્પરાન્યતમોઽથ વા ।
અલ્પપ્રયોગઃ સર્વત્ર કાકલી ચાન્તરઃ સ્વરઃ
નિષાદો યદિ ષડ્જસ્ય શ્રુતિમાદ્યાં સમાશ્રયેત્ ।
ઋષભસ્ત્વન્તિમાં પ્રોક્તં ષડ્જસાધારણં તદા
મધ્યમસ્યાપિ ગપયોરેવં સાધારણં મતમ્ ।
સાધારણં મધ્યમસ્ય મધ્યમગ્રામગં ધ્રુવમ્
સાધારણે કૈશિકે તે કેશાગ્રવદણુત્વતઃ ।
તે એવ કૈશ્ચદુચ્યેતે ગ્રામસાધારણે બુધૈઃ
એકગ્રામોદ્ભવાસ્વેકાંશાસુ જાતિષુ યદ્ભવેત્ ।
સમાનં ગાનમાર્યાસ્તજ્જાતિસાધારણં જગુઃ
જાતિસાધારણં કેચિદ્રાગાનેવ પ્રચક્ષતે ।
ગાનક્રિયોચ્યતે વર્ણઃ સ ચતુર્ધા નિરૂપિતઃ ।
સ્થાય્યારોહ્યવરોહી ચ સંચારીત્યથ લક્ષણમ્
સ્થિત્વા સ્થિત્વા પ્રયોગઃ સ્યાદેકસ્યૈવ સ્વરસ્ય યઃ ।
સ્થાયી વર્ણઃ સ વિજ્ઞેયઃ પરાવન્વર્થનામકૌ
એતત્સંમિશ્રણાદ્વર્ણઃ સંચારી પરિકીર્તિતઃ ।
વિશિષ્ટં વર્ણસન્દર્ભમલઙ્કારં પ્રચક્ષતે
તસ્ય ભેદાસ્તુ બહવસ્તત્ર સ્થાયિગતાન્બ્રુવે ।
યેષામાદ્યન્તયોરેકઃ સ્વરસ્તે સ્થાયિવર્ણગાઃ
પ્રસન્નાદિઃ પ્રસન્નાન્તઃ પ્રસન્નાદ્યન્તસંજ્ઞકઃ ।
તતઃ પ્રસન્નમધ્યઃ સ્યાત્પઞ્ચમઃ ક્રમરેચિતઃ
પ્રસ્તારોઽથ પ્રસાદઃ સ્યાત્સપ્તૈતે સ્થાયિનિ સ્થિતાઃ ।
મન્દ્રઃ પ્રકરણેઽત્રે સ્યાન્મૂર્ચ્છનાપ્રથમઃ સ્વરઃ
સ એવ દ્વિગુણસ્તારઃ પૂર્વઃ પૂર્વોઽથ વા ભવેત્ ।
મન્દ્રઃ પરસ્તતસ્તારઃ પ્રસન્નો મૃદુરિત્યપિ
મન્દ્રસ્તારસ્તુ દીપ્તઃ સ્યાન્મન્દ્રો બિન્દુશિરા ભવેત્ ।
ઊર્ધ્વરેખાશિરસ્તારો લિપૌ ત્રિર્વચનાત્પ્લુતઃ
મન્દ્રદ્વયાત્પરે તારે પ્રસન્નાદિરુદીરિતઃ ।
સં સં સ
તદ્વૈલોમ્ય પ્રસન્નાન્તઃ
સ સં સં
પ્રસન્નદ્વયમધ્યગે
દીપ્તે પ્રસન્નાદ્યન્તઃ સ્યાત્
સં સ સં
તારયોર્મધ્યગે પુનઃ ।
મન્દ્રે પ્રસન્નમધ્યાખ્યમલઙ્કારં વિદો વિદુઃ
સ સં સ
આદ્યન્તયોર્મૂર્ચ્છનાદિશ્ચેત્સ્વરોઽન્તર્દ્વિતીયકઃ ।
સૈકા કલાઽથ ચેન્મધ્યે સ્તસ્તૃતીયચતુર્થકૌ
સા દ્વિતીયા પઞ્ચમાદ્યાસ્ત્રયોઽન્તશ્ચેત્કલા પરા ।
એવં કલાત્રયેણોક્તોઽલઙ્કારઃ ક્રમરેચિતઃ
સંરિસં સંગમસં સંપધનિસં
દીપ્તાન્તશ્ચેત્પ્રતિકલં પ્રસ્તારઃ સોઽભિધીયતે ।
સંરિસ સંગમસ સંપધનિસ
તારમન્દ્રવિપર્યાસાત્તં પ્રસાદં પ્રચક્ષતે
સરિસં સગમસં સપધનિસં
સ્યાતાં વિસ્તીર્ણનિષ્કષૌ બિન્દુરભ્યુચ્ચયઃ પરઃ ।
હસિતપ્રેઙ્ખિતાક્ષિપ્તસન્ધિપ્રચ્છાદનાસ્તથા
ઉદ્ગીતોદ્વાહિતૌ તદ્વત્ત્રિવર્ણો વેણિરિત્યમી ।
દ્વાદશારોહિવર્ણસ્થાલઙ્કારાઃ પરિકીર્તિતાઃ
મૂર્ચ્છનાદેઃ સ્વરાદ્યત્ર ક્રમેણારોહણં ભવેત્ ।
સ્થિત્વા સ્થિત્વા સ્વરૈર્દીર્ઘૈઃ સ વિસ્તીર્ણોઽભિધીયતે
સા રી ગા મા પા ધા ની
હ્રસ્વૈઃ સ્વરૈઃ સ નિષ્કર્ષો દ્વિર્દ્વિરુક્તૈર્નિરન્તરૈઃ ।
સસ રિરિ ગગ મમ પપ ધધ નિનિ
ત્રિશ્ચતુર્વા સ્વરોચ્ચારે ગાત્રવર્ણમિમં વિદુઃ
સસસ રિરિરિ ગગગ મમમ ધધધ નિનિનિ ।
સસસસ રિરિરિરિ ગગગગ મમમમ પપપપ ધધધધ નિનિનિનિ
નિષ્કર્ષસ્યૈવ ભેદૌ દ્વૌ કેચિદેતૌ બભાષિરે ।
પ્લુતં હ્રસ્વં પ્લુતં હ્રસ્વં પ્લુતં હ્રસ્વં પ્લુતં સ્વરમ્
કુર્વન્ક્રમાદ્યદારોહેત્તદા વિન્દુરર્યં મતઃ ।
સ
રિ ગ
મ્ પ
ધ નિ
એકાન્તરસ્વરારોહમાહુરભ્યુચ્ચયં બુધાઃ
સગપનિ
યત્રૈકોત્તરવૃદ્ધાભિરાવૃત્તિભિરુદીરિતાઃ ।
આરુહ્યન્તે સ્વરાઃ પ્રાહ હસિતં તં શિવપ્રિયઃ
સ રિરિ ગગગ મમમમ પપપપપ ધધધધધધ નિનિનિનિનિનિનિ
સ્વરદ્વયં સમુચ્ચાર્ય પૂર્વં પૂર્વયુતં પરમ્ ।
યદાન્દોલિતમારોહેત્પ્રેઙ્ખિતોઽસૌ ક્રમોઽથ વા
સરિ રિગ ગમ મપ પધ ધનિ
એકાન્તરં સ્વરયુગં તાદૃક્પૂર્વયુતં પરમ્ ।
ક્રમાદારોહતિ યદા તદાક્ષિપ્તં પ્રચક્ષતે
સગ ગપ પનિ
ત્રિસ્વરાદ્યા કલાન્યે ચ પૂર્વપૂર્વાનિત્માદિમે ।
કલે સ્તસ્ત્રિસ્વરે યત્ર સન્ધિપ્રચ્છાદનસ્તુ સઃ
સરિગ ગમપ પધનિ ।
યદાદ્યાદ્યસ્ત્રિરાવૃત્તઃ કલયોસ્ત્રિસ્વરાત્મનોઃ ।
તદોદ્ગીતઃ
સસસરિગ મમમપધ
મધ્યમેન તાદૃશોદ્વાહિતો મતઃ
સરિરિરિગ મપપપધ
અન્ત્યસ્ય તુ ત્રિરાવૃત્તૌ ત્રિવર્ણં વર્ણયન્ત્યમુમ્ ।
સરિગગગ મપધધધ
ત્રયાણાં તુ ત્રિરાવૃત્તૌ પૃથગ્વેણિરુદીરિતઃ
સસસ રિરિરિ ગગગ મમમ પપપ ધધધ
અવરોહક્રમાદેતે દ્વાદશાપ્યવરોહિણિ ।
મન્દ્રાદિર્મન્દ્રમધ્યશ્ચ મન્દ્રાન્તઃ સ્યાદતઃ પરમ્
પ્રસ્તારશ્ચ પ્રસાદોઽથ વ્યાવૃત્તસ્ખલિતાવપિ ।
પરિવર્તાક્ષેપબિન્દૂદ્વાહિતોર્મિસમાસ્તથા
પ્રેઙ્ખનિષ્કૂજિતશ્યેનક્રમોદ્ઘટ્ટિતરઞ્જિતાઃ ।
સંનિવૃત્તપ્રવૃત્તોઽથ વેણુશ્ચ લલિતસ્વરઃ
હુઙ્કારો હ્રાદમાનશ્ચ તતઃ સ્યાદવલોકિતઃ ।
સ્યુઃ સઞ્ચારિણ્યલઙ્કારાઃ પઞ્ચવિંશતિરિત્યમી
ત્રિસ્વરાઽદ્યા કલૈકૈકમન્દ્રત્યાગેન ચાપરાઃ ।
ત્રિસ્વરાશ્ચેત્કલા મન્દ્રાદ્યા મન્દ્રાદિસ્તદા ભવેત્
સગરિ રિમગ ગપમ મધપ પનિધ
તાઃ કલા મન્દ્રમધ્યાન્તાઃ ક્રમાચ્ચેદપરૌ તદા ।
મન્દ્રમધ્યો યથા
ગસરિ મરિગ પગમ ધમપ નિપધ
મન્દ્રાન્તો યથા
રિગસ ગમરિ મપગ પધમ ધનિપ
ત્યાક્તાન્તરં સ્વરયુગં ત્યાક્તાદારભ્યતે પુનઃ
યુગં તાદૃક્સમારોહેત્તયા પ્રસ્તાર ઉચ્યતે ।
સગ રિમ ગપ મધ પનિ
પૂર્વઃ પૂર્વઃ પરસ્યોર્ધ્વાધોવર્તી ક્રિયતે સ્વરઃ
યદા તદા પ્રસાદં તમાહ શ્રીકરણેશ્વરઃ ।
સરિસ રિગરિ ગમગ મગમ પધપ ધનિધ ।
ચતુઃસ્વરા કલા તત્રાદ્યાત્તૃતીયં દ્વિતીયકાત્
તુર્યં ગત્વાઽદિમં ગચ્છેદેવમેકૈકહાનતઃ ।
ચતુઃસ્વરાઃ પરા યત્ર સ વ્યાવૃત્તઃ સ્મૃતો બુધૈઃ
સગરિમસ રિમગપરિ મપમધગ મધપનિમ્
કલાં પ્રયુજ્ય મન્દ્રાદેર્દ્વિરુક્તોર્ધ્વસ્વરાન્વિતામ્ ।
અવરુહ્યેત ચેદેષ સ્ખલિતાખ્યસ્તદા ભવેત્
સગરિમમરિગસ રિમગપપગમરિ ગપમધધમપગ
મધપનિનિપધમ
સ્વરં દ્વિતીયમુજ્ઝિત્વા ત્રિસ્વરાઽઽદ્યા કલા યદિ ।
ત્યક્તાદારભ્ય તાદૃશ્યોઽન્યાસ્તદા પરિવર્તકઃ
સગમ રિમપ ગપધ મધનિ
ત્રિસ્વરાશ્ચેત્કલાઃ પૂર્વપૂર્વત્યાગોર્ધ્વસંક્રૈઃ ।
તદાઽઽક્ષેપઃ
સરિગ રિગમ ગમપ મપદ્ય પદ્યનિ ।
અથ બિન્દુઃ સ યત્ર પ્લુતમધઃ સ્વરમ્
કૃત્વાગ્નિવત્પરં સ્પૃષ્ટ્વાધઃ સ્પર્શેનાખિલાઃ કલાઃ ।
સ
રિસ રિ
ગરિ ગ
મગ મ
પમ પ
ધપ ધ
નિધ
કલાયાં ત્રીન્સ્વરાન્ગીત્વાઽવરુહ્યૈકં પરાઃ કલાઃ
યત્રૈકૈકોજ્ઝિતા ગીતાસ્તદ્વદુદ્વાહિતસ્તુ સઃ ।
સરિગરિ રિગમગ ગમપમ મપધપ પધનિ
મૂર્ચ્છનાદેઃ સ્વરાત્તુર્યં પ્લુતીકૃત્યાદ્યમેત્ય ચ
તુર્યગાને કલૈકૈકહાનાદ્યત્રાપરાસ્તથા ।
સ ઊર્મિઃ સ્યાત્
સમ
સમ રિપ
રિપ ગધ
ગધ મનિ
મનિ ।
સ તુ સમઃ કલા યત્ર ચતુઃ સ્વરાઃ
તુલ્યારોહાવરોહૈકૈકહાનાદપરાસ્તથા ।
સરિગમમગરિસ રિગમપપમગરિ ગમપધધપમગ
મપધનિનિધપમ
કલા ગતાગતવતી દ્વિસ્વરૈકૈકહાનતઃ
યત્રાન્યાસ્તાદૃશઃ સ સ્યાત્પ્રેઙ્ખઃ
સરિરિસ રિગગરિ ગમમગ મપપમ પધધપ ધનિનિધ
નિષ્કૂજિતઃ પુનઃ ।
પ્રસાદસ્ય કલાં ગીત્વા તત્કલાદેસ્તૃતીયકમ્
ગત્વાદ્યગાનાદ્ભવતિ
સરિસગસ રિગરિમરિ ગમગપગ મપમધમ વધપનિપ
શ્યેનઃ સંવાદિયુગ્મકૈઃ
ક્રમાત્સરિગમાદ્યૈઃ સ્યાત્
સપ રિધ ગનિ મસ ।
કલા દ્વિત્રિચતુઃસ્વરાઃ ।
આદ્યસ્વરાદ્યાસ્તિસ્રઃ સ્યુર્દ્વિતીયાદ્યાદયસ્તથા
યત્રાસૌ ક્રમ ઇત્યુક્તઃ
સરિસરિગસરિગમ રિગરિગમરિગમપ ગમગમપગમપધ
મપમપધમપધનિ
સ તૂદ્ઘટ્ટિત ઉચ્યતે ।
યત્ર સ્વરદ્વયં ગીત્વા પઞ્ચમાચ્ચુતરઃ સ્વરાન્
અવરોહેત્કલા ગાયેત્તથૈકૈકોજ્ઝનાત્પરાઃ ।
સરિપમગરિ રિગધપમગ ગમનિધપમ
દિરુક્તા યદિ મન્દ્રાન્તા મન્દ્રાદેઃ સ્યુઃ કલાસ્તદા
રઞ્જિતઃ
સગરિસગરિસ રિમગરિમગરિ ગપમગપમગ મધપમધપમ
પનિધપનિધપ
અથ ભવેદેષ સંનિવૃત્તપ્રવૃત્તકઃ ।
યત્રાદ્યપઞ્ચમૌ ગીત્વા તુર્યાત્ત્રીનવરોહતિ
ક્રમાત્કલા સા યત્રાન્યાસ્તદ્વદેકૈકહાનતઃ ।
સપમગરિ રિધપમગ ગનિધપમ
યત્રાદ્યઃ સ્યાદ્ દ્વિર્દ્વિતીયચતુર્થકતૃતીયકાઃ
સકૃત્કલાન્યાશ્ચૈકૈકહાનાદ્વેણુરસૌ મતઃ ।
સસરિમગ રિરિગપમ ગગમધપ મમપનિધ
ગીત્વાદ્યૌ દ્વૌ ચતુર્થં ચ યસ્યાં તાવવરોહતિ
સા કલાન્યાશ્ચ તાદૃશ્યો યત્રાસૌ લલિતસ્વરઃ ।
સરિમરિસ રિગપગરિ ગમધમગ મપનિપમ
આદિમેન કલા યત્ર દ્વિસ્વરાદ્યા ગતાગતૈઃ
સ્વરૈરેકોત્તરં વૃદ્ધૈઃ સ હુઙ્કારો નિગદ્યતે ।
સરિસ સરિગરિસ સરિગમગરિસ સરિગમપમગરિસ
સરિગમપધપમગરિસ સરિગમપધનિધપમગરિસ
હ્રાદમાને પ્રસન્નાન્તા મન્દ્રાદેસ્તુ કલા મતાઃ
સગરિસ રિમગરિ ગપમગ મધપમ પનિધપ
યદારોહેઽવરોહે ચ સ્વદ્વિતીયં પરિત્યજેત્ ।
ચતુઃસ્વરા સમાલા તદા સ્યાદવલોકિતઃ
સગમમરિસ રિમપપગરિ ગપધધમગ મધનિનપમ
એવં સઞ્ચાર્યલઙ્કારા આરોહેણ પ્રદર્શિતાઃ ।
એતાનેવાવરોહેણ પ્રાહ શ્રીકરણાગ્રણીઃ
અન્યેઽપિ સપ્તાલંકારા ગીતજ્ઞૈરુપદર્શિતાઃ ।
તારમન્દ્રપ્રસન્નશ્ચ મન્દ્રતારપ્રસન્નકઃ
આવર્તકઃ સમ્પ્રદાનો વિધૂતોઽપ્યુપલોલકઃ ।
ઉલ્લાસિતશ્ચેતિ તેષામધુના લક્ષ્મ કથ્યતે
કલાસ્તેષાં દ્વિતીયાદ્યાઃ પૂર્વૈકૈકપ્રહાણતઃ ।
અષ્ટમસ્વરપર્યન્તમારુહ્યાદ્યં વ્રજેદ્યદિ
તારમન્દ્રપ્રસન્નોઽયમલઙ્કારસ્તદોચ્યતે ।
સંરિગમપધનિસસં
મન્દ્રાદષ્ટમમુત્પ્લુત્ય સપ્તકસ્યાવરોહણે
મન્દ્રતારપ્રશન્નાખ્યમાહ માહેશ્વરોત્તમઃ ।
સંસનિધપમગરિસં
આદ્યં દ્વિતીયમાદ્યં ચ દ્વિર્દ્વિર્ગીત્વા દ્વિતીયકમ્
સકૃદાદ્યં યત્કલાયાં ગાયેદાવર્તકસ્તુ સઃ ।
સસરિરિસસરિસ રિરિગગરિરિગરિ ગગમમગગમગ
મમપપમમપમ પપધધપપધપ ધધનિનિધધનિધ
એતસ્યૈવ કલાઽન્ત્યૌ દ્વૌ સ્વરૌ સંત્યજ્ય ગીયતે
યદા તદા સમ્પ્રદાનમલંકારં વિદુર્દુધાઃ ।
સસરિરિસસ રિરિગગરિરિ ગગમમગગ મમપપમમ પપધધપપ
ધધનિનિધધ
યુગ્મમેકાન્તરિતયોસ્ત્યક્તાદપ્યેવમેવ ચેત્
દ્વિર્દ્વિઃ પ્રયુજ્યેત તદા વિધૂતો બુધસંમતઃ ।
સગસગ રિમરિમ ગપગપ મધમધ પનિપનિ
કલાયામાદ્યયોર્યુગ્મં ચેત્તૃતીયદ્વિતીયયોઃ
દ્વિર્દ્વિઃ પ્રયુજ્યતે તજ્જ્ઞૈરુપલોલસ્તદોચ્યતે ।
સરિસરિગરિગરિ રિગરિગમગમગ ગમગમપમપમ
મપમપધપધપ પધપધનિધનિધ
દ્વિર્ગીત્વાઽઽદ્યં તૃતીયં ચ પ્રથમં ચ તૃતીયકમ્
સકૃદ્ગાયેદ્યત્કલાયાં તમુલ્લાસિતમૂચિરે ।
સસગસગ રિરિમરિમ ગગપગપ મમધમધ પપનિપનિ
ઇતિ પ્રસિદ્ધાલઙ્કારાસ્ત્રિષષ્ટિરુદિતા મયા
અનન્તત્વાત્તુ તે શાસ્ત્રે ન સામસ્ત્યેન કીર્તિતાઃ ।
રક્તિલાભઃ સ્વરજ્ઞાનં વર્ણાઙ્ગાનાં વિચિત્રતા
ઇતિ પ્રયોજનાન્યાહુરલઙ્કારનિરૂપણે ।
ઇતિ પ્રથમે સ્વરગતાધ્યાયે ષષ્ઠં વર્ણાલઙ્કારપ્રકરણમ્
અથ સપ્તમં જાતિપ્રકરણમ્
શુદ્ધાઃ સ્યુર્જાતયઃ સપ્ત તાઃ ષડ્જાદિસ્વરાભિધાઃ ।
ષડ્જ્યાર્ષભી ચ ગાન્ધારી મધ્યમા પઞ્ચમી તથા
ધૈવતી ચાથ નૈષાદી શુદ્ધતાલક્ષ્મ કથ્યતે ।
યાસામ્ નામસ્વરો ન્યાસોઽપન્યાસોઽશો ગ્રહસ્તથા
તારન્યાસવિહીનાસ્તાઃ પૂર્ણાઃ શુદ્ધાભિધા મતાઃ ।
વિકૃતા ન્યાસવર્જૈતલ્લક્ષ્મહીના ભવન્ત્યભૂઃ
સમ્પૂર્ણત્વગ્રહાંશાપન્યાસેષ્વેકૈકવર્જનાત્ ।
ભવન્તિ ભેદાશ્ચત્વારો દ્વયોસ્ત્યાગે તુ ષણ્મતાઃ
ત્યાગે ત્રયાણાં ચત્વાર એકસ્ત્યક્તે ચતુષ્ટયે ।
ભેદાઃ પઞ્ચદશૈવેતે ષડ્જ્યાઃ સદ્ભિર્નિરૂપિતાઃ
તત્રાષ્ટૌ પૂર્ણતાહીનાઃ સપ્ત ત્વિતરવર્જિતાઃ ।
દ્વિધા સ્યુઃ પૂર્ણતાહીનાઃ ષડવૌડુવભેદતઃ
અતોઽષ્ટાવધિકા આર્ષભ્યાદિષ્વૌડુવજાતિષુ ।
અતસ્ત્રયોવિંશતિધા ષટ્સુ પ્રત્યેકમીરિતાઃ
વિકૃતાનાં તુ સંસર્ગાજ્જાતા એકાદશ સ્મૃતાઃ ।
સ્યાત્ષડ્જકૈશિકી ષડ્જોદીચ્યવાષડ્જમધ્યમા
ગાન્ધારોદીચ્યવા રક્તગાન્ધારી કૈશિકી તથા ।
મધ્યમોદીચ્યવા કાર્મારવી ગાન્ધારપઞ્ચમી
તથાઽઽન્ધ્રી નન્દયન્તીતિ તદ્ધેતૂનધુના બ્રુવે ।
ષાડ્જીગાન્ધારિકાયોગાજ્જાયતે ષડ્જકૈશિકી
ષાડ્જિકામધ્યમાભ્યાં તુ જાયતે ષડ્જમધ્યમા ।
ગાન્ધારીપઞ્ચમીભ્યાં તુ જાતા ગાન્ધારપઞ્ચમી
ગાન્ધાર્યાર્ષભિકાભ્યાં તુ જાતિરાન્ધ્રી પ્રજાયતે ।
ષાડ્જી ગાન્ધારિકા તદ્વદ્ધૈવતી મિલિતાસ્ત્વિમાઃ
ષડ્જોદીચ્યવતીં જાતિં કુર્યુઃ કાર્મારવીં પુનઃ ।
ઉત્પાદયન્તિ નૈષાદીપઞ્ચમ્યાર્ષભિકા યુતાઃ
નન્દયન્તીં તુ ગાન્ધારીપઞ્ચમ્યાર્ષભિકા યુતાઃ ।
ગાન્ધારી ધૈવતી ષડ્જી મધ્યમેતિ યુતાસ્ત્વિમાઃ
ગાન્ધારોદીચ્યવાં કુર્યુર્મધ્યમોદીચ્યવાં પુનઃ ।
એતા એવ વિના ષડ્જ્યા પઞ્ચમ્યા સહ કુર્વતે
કુર્યુસ્તા રક્તગાન્ધારૐ નૈષાદી ચ ન ધૈવતી ।
આર્ષભીં ધૈવતીં ત્યક્ત્વા પઞ્ચભ્યઃ કૈશિકી ભવેત્
ચતસ્રઃ ષડ્જશબ્દિન્યો નૈષાદી ધૈવતી તથા ।
આર્ષભો ચેતિ સપ્તૈતાઃ ષડ્જગ્રામસ્ય જાતયઃ
શેષાઃ સ્યુર્મધ્યમગ્રામે પૂર્ણત્વાદ્યધુનોચ્યતે ।
કાર્મારવ્યથ ગાન્ધારપઞ્ચમી ષડ્જકૈશિકી
મધ્યમોદીચ્યવેત્યેતા નિત્યપૂર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
ષડ્જી ચ નન્દયન્ત્યાન્ધ્રી ગાન્ધારોદીચ્યવેત્યમૂઃ
સમ્પૂર્ણષાડવાઃ પ્રાહ ચતસ્રઃ કાશ્યપો મુનિઃ ।
દશાવશિષ્ટાઃ સમ્પૂર્ણષાડવૌડુવિતા મતાઃ
પઞ્ચમીમધ્યમાષડ્જમધ્યમાખ્યાસુ જાતિષુ ।
સ્વરસાધારણં પ્રોક્તં મુનિભિર્ભરતાદિભિઃ
અંશેષુ સમપેષ્વેતદ્યથાસ્વનિયમાદ્ભવેત્ ।
એતદલ્પનિગાસ્વાહુઃ કમ્બલાશ્ચતરાદયઃ
અલ્પદ્વિશ્રુતિકે રાગભાષાદાવપિ તન્મતમ્ ।
નિગયોરંશયોઃ ષડ્જમધ્યમાયાં ન તદ્ભવેત્
વિકૃતા એવ તત્રાપિ સ્વરસાધારણાશ્રયાઃ ।
એકાંશા નન્દયન્તી ચ મધ્યમોદીચ્યવા તથા
ગાન્ધારપઞ્ચમીત્યેતાસ્તિસ્રો દ્વ્યંશાસ્તુ ધૈવતી ।
ગાન્ધારોદીચ્યવા વાથ પઞ્ચમીત્યુદિતા ઇમાઃ
નૈષાદ્યાર્ષભિકાષડ્જકૈશિક્યસ્ત્ર્યંશિકા મતાઃ ।
આન્ધ્રોકાર્મારવીષડ્જોદીચ્યવાશ્ચતુરંશિકાઃ
પઞ્ચાંશા રક્તગાન્ધારી ગાન્ધારી મધ્યમા તથા ।
ષાડ્જીત્યેતાશ્ચતસ્રઃ સ્યુઃ ષડંશૈકૈવ કૈશિકી
સપ્તાંશા સૂરિભિઃ ષડ્જમધ્યમા પરિકીર્તિતા ।
ઇતિ ત્રિષષ્ટિરંશાઃ સ્યુર્જાતિષ્વષ્ટાદશસ્વિમે
ગ્રહાંશતારમન્દ્રાશ્ચ ન્યાસાપન્યાસકૌ તથા ।
અપિ સંન્યાસવિન્યાસૌ બહુત્વં ચાલ્પતા તતઃ
એતાન્યન્તરમાર્ગેણ સહ લક્ષ્માણિ જાતિષુ ।
ષાડવોડુવિતે ક્વાપીત્યેવમાહુસ્ત્રયોદશ
ગીતાદિનિહિતસ્તત્ર સ્વરો ગ્રહ ઇતીરિતઃ ।
તત્રાંશગ્રહયોરન્યતરોક્તાવુભયગ્રહઃ
યો રક્તિવ્યઞ્જકો ગેયે યત્સંવાદ્યનુવાદિનૌ ।
વિદાર્યાં બહુલૌ યસ્માત્તારમન્દ્રવ્યવસ્થિતિઃ
યઃ સ્વયં યસ્ય સંવાદી ચાનુવાદી સ્વરોઽપરઃ ।
ન્યાસાપન્યાસવિન્યાસસંન્યાસગ્રહતાં ગતઃ
પ્રયોગે બહુલઃ સ સ્યાદ્વાદ્યંશો યોગ્યતાવશાત્ ।
બહુલત્વં પ્રયોગેષુ વ્યાપકં ત્વંશલક્ષણમ્
મધ્યમે સપ્તકેંઽશઃ સ્યાત્તસ્માત્તારસ્થિતાત્પરાન્ ।
સ્વરાંશ્ચતુર આરોહેદેષ તારાવધિઃ પરઃ
અર્વાક્તુ કામચારઃ સ્યાત્તારે લુપ્તોઽપિ ગણ્યતે ।
આતારષડ્જમારોહો નન્દયન્ત્યાં પ્રકીર્તિતઃ
મધ્યસ્થાનસ્થિતાદંશાદામન્દ્રસ્થાંશમાવ્રજેત્ ।
આમન્દ્રન્યાસમથવા તદધઃસ્થરિધાવપિ
એષા મન્દ્રગતેઃ સીમા તતોઽર્વાક્કામચારિતા ।
ગીતે સમાપ્તિકૃન્ન્યાસ એકવિંશતિધા ચ સઃ
ષાડ્જ્યાદીનાં તુ સપ્તાનાં ન્યાસઃ સ્યાન્નામકૃત્સ્વરઃ ।
દ્વૌ નામકારિણૌ ષડ્જમધ્યમાયાં તુ તૌ મતૌ
ઉદીચ્યવાત્રયં માન્તં નિપગાન્તા તુ કૈશિકી ।
કાર્મારવી પઞ્ચમાન્તા ગાન્તાઃ પઞ્ચાપરાઃ સ્મૃતાઃ
અપન્યાસસ્વરઃ સ સ્યાદ્યો વિદારીસમાપકઃ ।
કાર્મારવ્યાં ચ નૈષાદ્યામાન્ધ્રીમધ્યમયોસ્તથા
આર્ષભ્યાં ચ સ્વરા યેંઽશાસ્તેઽપન્યાસાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
ઉદીચ્યવાનાં ત્રિતયેઽપન્યાસૌ ષડ્જધૈવતૌ
મધ્યમો રક્તગાન્ધાર્યાં ગાન્ધાર્યાં ષડ્જપઞ્ચમૌ ।
સનિપાઃ ષડ્જકૈશિક્યાં પઞ્ચમ્યાં નિરિપાઃ સ્મૃતાઃ
રિપૌ ગાન્ધારપઞ્ચમ્યાં ષડ્જ્યાં ગાન્ધારપઞ્ચમૌ ।
ધૈવત્યાં રિમધાઃ પ્રોક્તા નન્દયન્ત્યાં મપૌ મતૌ
રિવર્જ્યાઃ ષટ્ ચ કૈશિક્યાં સપ્તાપીત્યૂચિરે પરે ।
સપ્તસ્વરાપન્યાસાં તુ ભાષન્તે ષડ્જમધ્યમામ્
અત્ર યેંઽશા અપન્યાસાસ્તે સ્યુરેકોનવિંશતિઃ ।
સપ્તત્રિંશત્પરે તે ચ ષટ્પઞ્ચાશત્તુ સંયુતાઃ
કૈશિક્યાં સપ્તપક્ષે તાન્સપ્તપઞ્ચાશતં વિદુઃ ।
અંશાવિવાદી ગીતસ્યાદ્યવિદારીસમાપ્તિકૃત્
સંન્યાસૐઽશાવિવાદ્યેવ વિન્યાસઃ સ તુ કથ્યતે ।
યો વિદારીભાગરૂપપદપ્રાન્તેઽવતિષ્ઠતે
અલઙ્ઘનાત્તથાઽભ્યાસાદ્બહુત્વં દ્વિવિધં મતમ્ ।
પર્યાયાંશે સ્થિતં તચ્ચ વાદિસંવાદિનોરપિ
અલ્પત્વં ચ દ્વિધા પ્રોક્તમનભ્યાસાચ્ચ લઙ્ખનાત્ ।
અનભ્યાસસ્ત્વનંશેષુ પ્રાયો લોપ્યેષ્વપોષ્યતે
ઈષત્સ્પર્શો લઙ્ઘને સ્યાત્પ્રાયસ્તલ્લોપ્યગોચરમ્ ।
ઉશન્તિ તદનંશેઽપિ ક્વચિદ્ગીતવિશારદાઃ
ન્યાસાદિસ્થાનમુજ્ઝિત્વા મધ્યે મધ્યેઽલ્પતાયુજામ્ ।
સ્વરાણાં યા વિચિત્રસ્વકારિણ્યંશાદિસંગતિઃ
અનભ્યાસૈઃ ક્વચિત્ક્વાપિ લઙ્ઘનૈરેવ કેવલૈઃ ।
કૃતા સાઽન્તરમાર્ગઃ સ્યાત્પ્રાયો વિકૃતજાતિષુ
ષડવન્તિ પ્રયોગં યે સ્વરાસ્તે ષડવા મતાઃ ।
ષટ્સ્વરં તેષુ જાતત્વાદ્ગીતં ષાડવમુચ્યતે
વાન્તિ યાન્ત્યુડવોઽત્રેતિ વ્યોમોક્તમુડુવં બુધૈઃ ।
પઞ્ચમં તચ્ચ ભૂતેષુ પઞ્ચસંખ્યા તદુદ્ભવા
ઔડુવી સાઽસ્તિ યેષાં ચ સ્વરાસ્તે ત્વૌડુવા મતાઃ ।
તે સંજાતા યત્ર ગીતે તદૌડુવિતમુચ્યતે
તત્સમ્બન્ધાદૌડુવં ચ પઞ્ચસ્વરમિદં વિદુઃ ।
ક્રમાદલ્પાલ્પતરતે ષાડવૌડુવકારિણોઃ
સમ્પૂર્ણત્વદશાયાં સ્તઃ પઞ્ચમ્યાં તુ વિપર્યયઃ ।
વચનં વિધિરપ્રાપ્તાવિહાલ્પત્વબહુત્વયોઃ
પરિસંખ્યા દ્વયોઃ પ્રાપ્તાવેકસ્યાતિશયાય યત્ ।
અથ પ્રત્યેકમેતાસાં જાતીનાં લક્ષ્મ કથ્યતે
ષાડ્જ્યામંશાઃ સ્વરાઃ પઞ્ચ નિષાદર્ષભવર્જિતાઃ ।
નિલોપાત્ષાડવં સોઽત્ર પૂર્ણત્વે કાકલી ક્વચિત્
સગયોઃ સધયોશ્ચાત્ર સંગતિર્બહુલસ્તુ ગઃ ।
ગાન્ધારેંઽશે ન નેર્લોપો મૂર્ચ્છના ધૈવતાદિકા
ત્રિધા તાલઃ પઞ્ચપાણિરત્ર ચૈકકલાદિકઃ ।
ક્રમાન્માર્ગાશ્ચિત્રવૃત્તિદક્ષિણા ગીતયઃ પુનઃ
માગધી સંભાવિતા ચ પૃથુલેતિ ક્રમાદિમાઃ ।
નૈષ્ક્રામિકધ્રુવાયાં ચ પ્રથમે પ્રેક્ષણે સ્મૃતઃ
વિનિયોગો દ્વાદશાત્ર કલા અષ્ટલઘુઃ કલા ।
અસ્યાં ષાડ્જ્યાં ષડ્જો ન્યાસઃ । ગાન્ધારપઞ્ચમાવપન્યાસૌ ।
વરાટી દૃશ્યતે । અસ્યાઃ પ્રસ્તારઃ
ષાડ્જી
તં ભવલલાટનયનામ્બુજાધિકં નગસૂનુપ્રણયકેલિસમુદ્ભવમ્ ।
સરસકૃતતિલકપઙ્કાનુલેપનં પ્રણમામિ કામદેહેન્ધનાનલમ્ ॥
આર્ષભ્યાં તુ ત્રયૐઽશાઃ સ્યુર્નિષાદર્ષભધૈવતાઃ
દ્વિશ્રુત્યોઃ સંગતિઃ શેષૈર્લઙ્ઘનં પઞ્ચમસ્ય ચ ।
ષાડવં ષડ્જલોપેન સપલોપાદિહૌડુવમ્
મૂર્ચ્છના પઞ્ચમાદિશ્ચ તાલશ્ચચ્ચત્પુટો મતઃ ।
અષ્ટૌ કલા ભવન્તીહ વિનિયોગસ્તુ પૂર્વવત્
અસ્યામાર્ષભ્યામૃષભો ન્યાસઃ । અંશા એવાપન્યાસાઃ । દેશોમધુકયૌ
દૃશ્યેતે । અસ્યાઃ પ્રસ્તારઃ
આર્ષભી
રી ગા સા રિગ મા રિમ ગા રિરિ
ગુ ણ લો
ચ ના
ધિ
રી રી નિધ નિધ ગા રિમ મા પનિ
ક મ ન
ન્ત મ મ ર
મા ધા ની ધા પા પા સા ગા
મ જ ર મ
ક્ષ ય
ની ધનિ રી ગરિ સધ ગરિ રી રી
મ જે
યં
રી મા ગરિ સધં સસ રિ રિગ મમ
પ્ર ણ
મા
મિ દિવ્ય
નિધ પા રી રી રિપ ગરિ સધં સા
મ ણિ દ
ર્પ ણા
મ
રિસ રિસ રિગ રિગ મા મા મા ગરિ
લ નિ કે
તં
પા નિ રી મા ગરિ તધં ગરિ ગરિ
ભ વ મ મે
યં
મુણલોચનાધિકમનન્તમમરમજરમક્ષયમજેયમ્ ।
પ્રણમામિ દિવ્યમણિદર્પણામલનિકેતં ભવમમેયમ્ ॥
પઞ્ચાંશા રિધવર્જ્યાઃ સ્યુર્ગાન્ધાર્યાં સંગતિઃ પુનઃ ।
ન્યાસાંશામ્યાં તદન્યેષાં ત્રૈદતાદૃષભં વ્રજેત્
રિલોપરિધલોપાભ્યાં ષાડવૌડુવિતે ક્રમાત્ ।
પઞ્ચમઃ ષાડવદ્વેષી નિસમધ્યમપઞ્ચમાઃ
અંશા દ્વિષન્ત્યૌડુવિતં કલાઃ ષોડશ કીર્તિતાઃ ।
મૂર્ચ્છના ધૈવતાદિઃ સ્યાત્તાલશ્ચચ્ચત્પુટો મતઃ
વિનિયોગો ધ્રુવાગાને તૃતીયપ્રેક્ષણે ભવેત્ ।
અસ્યાં ગાન્ધાર્યાં ગાન્ધારો ન્યાસઃ । પડ્જપઞ્ચમાવપન્યાસૌ ।
ગાન્ધારપઞ્ચમદેશીવેલાવલ્યો દૃશ્યન્તે । અસ્યાઃ પ્રસ્તારઃ --
ગાન્ધારી
ગા ગા સા નીં સા ગા ગા ગા
એ
તં
ગા ગમ પા પા ધપ મા નિધ નિસ
ર જ નિ વ ધૂ
મુ ખ
નિધ પનિ મા મપરિ ગા ગા ગા ગા
વિ
ભ્ર મ
દં
ગા ગમ પા પા ધપ મા નિધ નિસ
નિ શા મ ય વ રો
રુ
નિધ પનિ મા મપરિ મા ગા મા સા
ત વ મુ ખ વિ લા
સ
ગા સા ગા ગા ગા ગમ ગા ગા
વ પુ શ્ચા રુ
મ મ લ
ગા ગમ પા પા ધપ મા નિધ નિસ
મૃ દુ કિ ર ણ
નિધ પનિ મા મપરિ ગા ગા ગા ગા
મ મૃ ત ભ વં
રી ગા મા પધ રી ગા સા સા
ર જ ત ગિ રિ શિ ખ ર
નીં નીં નીં નીં નીં નીં નીં નીં
મ ણિ શ ક લ શં
ખ
ગા ગમ પા પા ધપ મા નિધ નિસ
વ ર યુ વ તિ દં
ત
નિધ પનિ મા મપરિ ગા ગા ગા ગા
પં
ક્તિ નિ ભં
ની ની પા નો ગા મા ગા સા
પ્ર ણ મા
મિ પ્ર ણ ય
ગા સા ગા ગા ગા ગમ ગા ગા
ર તિ ક લ હ ર વ નુ
ગા પા મા મા નિધ નિસ નિધ પનિ
દં
મા પરિગ ગા ગા ગા ગા ગા ગા
શ શિ
નં
એતં રજનિવધૂમુખવિભ્રમદં નિશામય વરોરુ
ભવમુસ્રવિલાસવપુશ્ચારુમમલમૃદુકિરણમમૃતભવમ્ ।
રજતગિરિશિખરમણિશકલશઙ્ખવરયુવતિદન્તપઙ્ક્તિનિભં
પ્રણમામિ પ્રણયરતિકલહરવનુદં શશિનમ્ ॥
પઞ્ચાંશા મધ્યમાયાં સ્યુરગાન્ધારનિષાદકાઃ
ષડ્જમધ્યમબાહુલ્યં ગાન્ધારોઽલ્પોઽત્ર ષાડવમ્ ।
ગલોપાન્નિગલોપેન ત્વૌડુવં સ્યાત્કલાષ્ટકમ્
ઋષભાદિર્મૂર્ચ્છના સ્યાત્તાલશ્ચચ્ચત્પુટો મતઃ ।
વિનિયોગો ધ્રુવાગાને દ્વિતીયપ્રેક્ષણે ભવેત્
અસ્યાં મધ્યમાયાં મધ્યમો ન્યાસઃ । અંશા એવાપન્યાસાઃ ।
ચોક્ષષાડવદેશ્યાન્ધાલ્યો દૃશ્યન્તે । અસ્યાઃ પ્રસ્તારઃ--
મધ્યમા
મા મા મા મા પા ધનિ ની ધપ
પા
તુ ભ વ મૂ
મા પમ મા સા મા ગા રી રી
ર્ધ જા
ન ન
પા મા રિમ ગમ મા મા મા મા
કિ રી ટ
મા નિષ નિસ નિધ પમ પઘ મા મા
મ ણિ દ
ર્પ
ણં
નીં નીં રી રી નીં રી રી પા
ગૌ ં! રી
ક ર પ
નીં મપ મા મા સા સા સા સા
લ્લ વાં
ગુ લિ
સુ
ગ ની સા ગા ધપ મા ધનિ સા
તે
જિ તં
પા સા પા નિધપ મા મા મા મા
સુ કિ ર
ણં
પાતુ ભવમૂર્ધજાનનકિરીટમણિદર્પણમ્ ।
ગૌરીકરપલ્લવાઙ્ગુલિસુતેજિતં સુકિરનમ્
રિપાવંશૌ તુ પઞ્ચમ્યાં સગમાઃ સ્વલ્પકા મતાઃ ।
રિમયોઃ સંગતિર્ગચ્છેત્પૂર્ણત્વે ગાન્નિષાદકમ્
ક્રમાદ્ગેન નિગાભ્યાં ચ ષાડવૌડુવતા મતા ।
ઋષભૐઽશસ્ત્વૌડુવિતં દ્વેષ્ટ્યષ્ટૌ ચ કલા મતાઃ
મુર્ચ્છનાદિ તુ પૂર્વાવત્પ્રેક્ષણં તુ તૃતીયકમ્ ।
અસ્યાં પઞ્ચમ્યાં પઞ્ચમો ન્યાસઃ । ઋષભપઞ્ચમમિષાદા
અપન્પાસાઃ । ચોક્ષપઞ્ચમદેશ્યાન્ષાલ્યો દૃશ્યન્તે । અસ્યાઃ પ્રસ્તારઃ--
પઞ્ચમી
પા ધનિ ની ની મા ની મા પા
હ રં મૂ
ર્ઘ જા
ન
ગા ગા સા સા માં માં પાં પાં
નં મ હે
શ મ મ ર
પાં પાં ધાં નીં નીં ની ગા સા
પ તિ બા
હુ સ્તં
ભ
પા મા ધા ની નિધ પા પા પા
ન મ નં
તં
પા પા રી રી રી રી રી રી
પ્ર ણ મા
મિ પુ રુ ષ
માં નિંગ સા સધ ની નીં ની ની
મુ ખ પ દ્મ
લ
ક્ષ્મી
સા સા સા મા પા પા પા પા
હ ર મં
બિ કા
પ
ધા મા ધા ની પા પા પા પા
તિ મ જે
યં
હરં મૂર્ધજાનનં મહેશમમરપતિબાહુસ્તમ્ભનમનન્તમ્ ।
તં પ્રણમામિ પુરુષમુખપદ્મલક્ષ્મીહરમમ્બિકાપતિમજેમમ્ ॥
સ્તો ધૈવત્યાં રિધાવંશૌ લઙ્ઘ્યાવારોહિણૌ સપૌ
પલોપાત્ષાડવં પ્રોક્તમૌડુવં સપલોપતઃ ।
ઋષભાદિર્મૂર્ચ્છના સ્યાત્તાલો માર્ગશ્ચ ગીતયઃ
વિનિયોગશ્ચ ષાડ્જીવત્કલા દ્વાદશ કીર્તિતાઃ ।
અસ્યાં ધૈવત્યાં ધૈવતો ન્યાસઃ । ઋષભમધ્યમધૈવતા અપન્યાસાઃ ।
ચોક્ષકૈશિકદેશીસિંહલ્યો દૃશ્યન્તે । અસ્યાઃ પ્રસ્તારઃ--
ધૈવતી
ધા ધા નિધ પધ મા મા મા મા
ત રુ ણા
મ લેં
દુ
ધા ધા નિધ નિસ સા સા સા સા
મ ણિ ભૂ
ષિ તા
મ
સધ ધા પા મધ ધા નિધ ધનિ ધા
લ શિ રો
જં
સા સા રિગ રિગ સા રિગ સા સા
ભુ જ ગા
ધિ પૈ
ક
ધાં ધાં નીં પાં ધાં પાં માં માં
કું
ડ લ વિ લા
સ
ઘાં ધાં પાં મંધં ધાં નિંધં ધંનિં ધાં
કૃ ત શો
ભં
ધા ધા નિસ નિસ નિધ પા પા પા
ન ગ સૂ
નુ લ
ક્ષ્મી
રિગ સા સા સા નીં નીં નીં નીં
દે હા
ર્ધ મિ
શ્રિ
સા રિગ રિગ સા નીં સા ધાં ધાં
ત શ રી
રં
રીં ગંરિં મંગં માં માં માં માં માં
પ્ર ણ મા
મિ ભૂ
ત
ની ની ધા ધા પા રિગ સા રિગ
ગી
તો
પ હા
ર
પા ધા સા મા ધા ની ધા ધા
પ રિ તુ
ષ્ટં
તરુણામલેન્દુમણિભૂષિતામલશિરોજં
ભુજગાધિપૈકકુણ્ડલવિલાસકૃતશોભમ્ ।
નગસૂનુલક્ષ્મીદેહાર્ધમિશ્રિતશરીરં
પ્રણમામિ ભૂતગીતોપહારપરિતુષ્ટમ્ ॥
નૈષાદ્યાં નિરિગા અંશા અનંશાબહુલાઃ સ્મૃતાઃ
ષાડવૌડુવલઙ્ઘ્યાઃ સ્યુઃ પૂર્વાવદ્વિનિયોજનમ્ ।
ચચ્ચત્પુટઃ ષોડશાત્ર કલા ગાદિશ્ચ મૂર્ચ્છના
અસ્યાં નૈષાદ્યાં નિષાદો ન્યાસઃ । અંશા એવાપન્યાસાઃ । ચોક્ષ-
સાધારિતદેશીવેલાવલ્યો દૃશ્યન્તે । અસ્યાઃ પ્રસ્તારઃ--
નૈષાદી
ની ની ની ની સા ધા ની ની
તં
સુ ર વં
દિ ત
પા મા સા ધાં નીં નીં નીં નીં
મ હિ ષ મ હા
સુ ર
સા સા ગા ગા ની ની ધા ની
મ થ ન મુ મા
પ તિં
સા સા ધા ની ની ની ની ની
ભો
ગ યુ તં
સા સા ગા ગા માં માં માં માં
ન ગ સુ ત કા
મિ ની
નીં પાં ધાં પાં માં માં માં માં
દિ
વ્ય વિ શે
ષ ક
રી ગા સા સા રી ગા ની ની
સૂ
ચ ક શુ ભ ન ખ
ની ની પા ધનિ ની ની ની ની
દ
ર્પ ણ કં
સા સા ગા સા મા મા મા મા
અ હિ મુ ખ મ ણિ ખ ચિ
માં માં માં માં નીં ધાં માં માં
તો
જ્જ્વ લ નૂ
પુ ર
ધા ધા ની ની રી ગા માં માં
બા લ
ભુ જં ગ
મ
માં માં પાં ધાં નીં નીં નીં નીં
ર વ ક લિ તં
પાં પાં નીં નીં રી રી રી રી
દ્રુ ત મ ભિ વ્ર જા
મિ
રી મા મા મા રી ગા સા સા
શ ર ણ મ નિં
દિ ત
ધા મા રી ગા સા ધા ની ની
પા
દ યુ ગ પં
ક
પા મા રી ગા ની ની ની ની
જ વિ લા
સં
તં સુરવન્દિતમહિષમહાસુરમથનમુમાપતિં ભોગયુતં
નગસુતકામિનીદિવ્યવિશેષકસૂચકશુભનખદર્પણકમ્ ।
અહિમુખમણિખચિતોજ્જ્વલનૂપુરબાલભુજંગમરવકલિતં
દ્રુતમભિવ્રજામિ શરણમનિન્દિતપાદયુગપઙ્કજવિલાસમ્
અંશાઃ સ્યુઃ ષડ્જકૈશિક્યાં ષડ્જગાન્ધારપઞ્ચમાઃ ।
ઋષભે મધ્યમેઽલ્પત્વં ધનિષાદૌ મનાગ્બહૂ
ચચ્ચત્પુટઃ ષોડશાસ્યાં કલાઃ સ્યુર્વિનિયોજનમ્ ।
પ્રાવેશિક્યાં ધ્રુવાયાં સ્યાત્પ્રેક્ષણે તુ દ્વિતીયકે
અસ્યાં ષડ્જકૈશિક્યાં ગાન્ધારો ન્યાસઃ । ષડ્જનિષાદપઞ્ચમા
અપન્યાસાઃ । પ્રાગુક્તા ગાન્ધારપઞ્ચમહિન્દોલકદેશીવેલાવલ્યો દૃશ્યન્તે ।
અસ્યાઃ પ્રસ્તારઃ --
ષડ્જકૈશિકી
સા સા માં પાં ગરિ મગ મા મા
દે
મા મા મા મા સાં સાં સાં સાં
વં
ધા ધા પા પા ધા ધા રી રિમ
અ સ ક લ શ શિ તિ લ
રી રી નીં નીં નીં નીં નીં નીં
કં
ધા ધા પા ધનિ મા મા પા પા
દ્વિ ર દ ગ તિં
ધા ધા પા ધનિ ધા ધા પા પા
નિ પુ ણ પ્ર તિં
સા સા સા સા સા સા સા સા
મુ
ગ્ધ
મુ ખાં
બુ
ધા ધા પા ધા ધનિ ધા ધા ધા
રુ હ દિ
વ્ય કાં
તિં
સા સા સા રિગ સા રિગ ધા ધા
હ ર મં
બુ દો
દ
મા ધા પા પા ધા ધા ની ની
ધિ નિ ના
દં
રી રી ગા સા સાં સાં સાં ગાં
અ ચ લ વ ર સૂ
નુ
ધાં રિંસં રીં સંરિં રીં સાં સાં સાં
દે
હા
ર્ધ મિ
શ્રિ
સા સરિ રી સરિ રી સા સા સા
ત શ રી
રં
મા મા મા મા નિધ પધ મા મા
પ્ર ણ મા
મિ તમ હં
ની ની પા પમ પા પમ પધ રિગ
અ નુ પ મ મુ ખ ક મ
ગા ગા ગા ગા ગા ગા ગા ગા
લં
દેવમસકલશશિતિલકં દ્વિરદગતિં
નિપુણમતિં મુગ્ધમુખામ્બુરુહદિવ્યકાન્તિમ્ ।
હરમમ્બુદોદધિનિનાદમચલવરસૂનુદેહાર્ધમિશ્રિતશરીરં
પ્રણમામિ તમહમનુપમમુખકમલમ્ ॥
અંશાઃ સમનિધાઃ ષડ્જોદીચ્યવાયાં પ્રકીર્તિતાઃ ।
મિથશ્ચ સંગતાસ્તે સ્યુર્મન્દ્રગાન્ધારભૂરિતા
ષડ્જર્ષભૌ ભૂરિતારૌ રિલોપાત્ષાડવં મતમ્ ।
ઔડુવં રિપલોપેન ધૈવતેંઽશે ન ષાડવમ્
ષાડ્જીવદ્ગીતિતાલાદિ ગાન્ધારાદિશ્ચ મૂર્ચ્છના ।
દ્વિતીયે પ્રેક્ષણે ગાને ધ્રુવાયાં વિનિયોજનમ્
અસ્યાં ષડ્જોદીચ્યવાયાં મધ્યમો ન્યાસઃ । ષડ્જધૈવતાવપન્યાસૌ ।
અસ્યાઃ પ્રસ્તારઃ--
ષડ્જોદીચ્યવા
સા સા સા સા માં માં ગાં ગાં
શૈ
લે
ગા મા પા મા ગા મા મા ધા
શ
સૂ
નુ
સા સા મા ગા પા પા ની ધા
શૈ
લે
શ સૂ
નુ
ધા ની સા સા ધા ની પા મા
પ્ર ણ ય
પ્ર સં
ગ
ગાં સા સા સા સા સા સા ગાં
સ વિ લા
સ ખે
લ
ધા ધા પા ધા પા ની ધા ધા
ન વિ નો
દં
સા ગાં ગાં ગાં ગાં ગાં સા સા
અ
ધિ
ક
ની ધા પા ધા પા ધા ધા ધા
મુ
ર્ખે
દુ
સા સા મા ગા પા પા ની ધા
અ ધિ ક
મુ ર્ખે
દુ
ધા ની સા સા ધા ની પા મા
ન ય નં
ન મા
મિ
ગાં સા સા સા સા સા સા ગાં
દે
વા
સુ રે
શ
ધા ધા પા ધા મા મા મા મા
ત વ રુ ચિ રં
શૈલેઽક્ષરાભ્યાં પ્રથમા દ્વિતીયા તુ શસૂનુના ।
તૈઃ પઞ્ચભિસ્તૃતીયા સ્યાત્સપ્તમી ત્વધિકાક્ષરૈઃ
મુખેન્દુનાઽષ્ટમી ત્વસ્યાં ષડ્ભિસ્તૈર્નવમી કલા ।
શૈલેશસૂનુપ્રણયપ્રસઙ્ગસવિલાસખેલનવિનોદમ્ ।
અધિકમુખેન્દુનયનં નમામિ દેવાસુરેશ તવ રુચિરમ્ ॥
અંશાઃ સપ્ત સ્વરાઃ ષડ્જમધ્યમાયાં મિથશ્ચ તે
સંગચ્છન્તે નિરલ્પૐઽશાદ્ગાદૃતે વાદિતાં વિના ।
નિલોપનિગલોપાભ્યાં ષાડવૌડુવિતે મતે
ષાડવૌડુવયોઃ સ્યાતાં દિશ્રુતી તુ વિરોધિનૌ ।
ગીતિતાલકલાઽઽદીનિ ષાડ્જીવન્મૂર્ચ્છના પુનઃ
મધ્યમાદિરિહ જ્ઞેયા પૂર્વાવદ્વિનિયોજનમ્ ।
અસ્યાં ષડ્જમધ્યમાયાં ષડ્જમધ્યમૌ ન્યાસૌ । સપ્ત સ્વરા
અપન્યાસાઃ । અસ્યાઃ પ્રસ્તારઃ--
ષડ્જમઘ્યમા
મા ગા સગ પા ધપ મા નિધ નિમ
ર જ નિ વ ધૂ
મુ ખ
મા મા સા રિંગ મગ નિધ પધ પા
વિ લા
સ લો
ચ
મા ગા રી ગા મા મા સા સા
નં
મા મગમ મા મા નિધ પધ પમ ગમમ
પ્ર વિ ક સિ ત કુ મુ દ
ધા પધ પરિ રિગ મગ રિગ સધસ સા
દ લ ફે ન સં
નિ
નિધ સા રી મગમ મા મા મા મા
ભં
માં માં મંગંમં મંધં ધંપં પંધં પંમં ગંમંગં
કા
મિ જ ન ન ય ન
ધા પધ પરિ રિગ મગ રિગ સધસ તા
હૃ દ યા ભિ નં
દિ
મા મા ધનિ ધસ ધપ મપ પા પા
નં
માં મંગંમં માં નિંધં પંધં પંમંગં ગાં માં
પ્ર ણ મા
મિ દે વં
ધા પધ પરિ રિગ મગ રિગ સધસ સા
કુ મુ દા ધિ વા
સિ
નિધ સા રી મગમ મા મા મા મા
નં
રજનિવધૂમુખવિલાસલોચનં
પ્રવિકસિતકુમુદદલફેનસંનિભમ્ ।
કામિજનનયનહૃદયાભિનન્દિનં
પ્રણમામિ દેવં કુમુદાધિવાસિનમ્ ॥
ગાન્ધારોદીચ્યવાયાં તુ દ્વાવંશૌ ષડ્જમધ્યમૌ
રિલોપાત્ષાડવં જ્ઞેયં પૂર્ણત્વેંઽશેતરાલ્પતા ।
અલ્પા નિધપગાન્ધારાઃ ષાડવત્વે પ્રકીર્તિતાઃ
રિધયોઃ સંગતિર્જ્ઞેયા ધૈવતાદિશ્ચ મૂર્ચ્છના ।
તાલશ્ચચ્ચત્પુટો જ્ઞેયઃ કલાઃ ષોડશ કીર્તિતાઃ
વિનિયોગો ધ્રુવાગાને ચતુર્થપ્રેક્ષણે મતઃ ।
અસ્યાં ગાન્ધારોદીચ્યવાયાં મધ્યમો ન્યાસઃ । ષડ્જધૈવતાવ-
પન્યાસૌ । અસ્યાઃ પ્રસ્તારઃ--
ગાન્ધારોદીચ્યવા
સા સા પા મા પા ધપ પા મા
સૌ
ધા પા મા મા સા સા સા સા
ભ્ય
ધા ની સા સા મા મા પા પા
ગૌ
રી
મુ ખાં
બુ
ની ની ની ની ની ની ની ની
રુ હ દિ
વ્ય તિ લ ક
મા મા ધા નિસ ની ની ની ની
પ રિ ચું
બિ તા
ર્ચિ
મા પા મા પરિગ ગા ગા સા સા
ત સુ પા
દં
ગા ભગ પા પધ મા ધનિ પા પા
પ્ર વિ ક સિ ત હે
મ
રી ગા સા સધ ની ની ધા ધા
ક મ લ નિ ભં
ગા રિગ સા સનિ ગા રિગ સા સા
અ તિ રુ ચિ ર કાં
તિ
સા સા સા મા મનિ ધનિ ની ની
ન ખ દ
ર્પ ણા
મ
મા પા મા પરિગ ગા ગા સા સા
લ નિ કે
તં
ગા સા ગા સા મા પા મા પરિગ
ભ ન સિ જ શ રી ર
ગા મા ગા સા ગા ગા ગા સા
તા
ડ નં
ની ની પા ધા ની ગા ગા ગા
પ્ર ણ મા
મિ ગૌ
રી
ની ની ધા પા ધા પા મા પા
ચ ર ણ યુ ગ મ નુ પ
ધા પા સા સા મા મા મા મા
મં
સૌમ્યગૌરીમુખામ્બુરુહદિવ્યતિલકપરિચુમ્બિતાર્ચિતસુપાદં
પ્રવિકસિતહેમકમલનિભમ્ ।
અતિરુચિરકાન્તિનખદર્પણામલનિકેતં
મનસિજશરીરતાડનં પ્રણમામિ ગૌરીચરણયુગમનુપમમ્ ॥
અંશાઃ સ્યૂ રક્તગાન્ધાર્યાં પઞ્ચ ધર્ષભવર્જિતાઃ
રિમતિક્રમ્ય સગયોઃ કાર્યે સંનિધિમેલને ।
રિલોપરિધલોપાભ્યાં ષાડવૌડુવમિષ્યતે
બહુત્વં નિધયોરંશઃ પઞ્ચમો દ્વેષ્ટિ ષાડવમ્ ।
દ્વિષન્ત્યૌડુવિતં ષડ્જનિમપાઃ સંગતૌ સગૌ
પઞ્ચપાણ્યાદિ ષાડ્જીવદૃષભાદિસ્તુ મૂર્ચ્છના ।
તૃતીયપ્રેક્ષણગતધ્રુવાયાં વિનિયોજનમ્
અસ્યાં રક્તગાન્ધાર્યાં ગાન્ધારો ન્યાસઃ । મધ્યમોઽપન્યાસઃ । અસ્યાઃ
પ્રસ્તારઃ
રક્તગાન્ધારી
પા ની સા સા ગા સા પા ની
તં
બા
લ ર જ નિ
સા સા પા પા મા મા ગા ગા
ક ર તિ લ ક ભૂ
ષ
મા પા ધા પા મા પા ધપ મગ
ણ વિ ભૂ
મા મા મા મા મા મા મા મા
તિં
ધાં નીં પાં મંપં ધાં નીં પાં પાં
માં પાં માં ધંનિં પાં પાં પાં પાં
રી ગા મા પા પા પા મા પા
પ્ર ણ મા
મિ ગૌ
રી
રી ગા મા પા પા પા મા પા
વ દ ના
ર વિં
પા પા પા પા શા પા પા પા
દ
રી ગા સા સા રી ગા ગા ગા
પ્રી
તિ ક રં
ગા ગા પા ધમ ધા નિધ પા પા
મા પા મા પરિગ ગા ગ ગા ગા
તં બાલરજનિકરતિલકભૂષણવિભૂતિમ્ ।
પ્રણમામિ ગૌરીવદનારવિન્દપ્રીતિકરમ્ ॥
કૈશિક્યામૃષભાન્યેંઽશા નિધાવંશૌ યદા તદા ।
ન્યાસઃ પઞ્ચમ એવ સ્યાદન્યદા દ્વિશ્રુતી મતૌ
અન્યે તુ નિગપાન્ન્યાસાન્નિધયોરંશયોર્વિદુઃ ।
રિલોપરિધલોપેન ષાડવૌડુવિતં મતમ્
રિરલ્પો નિપબાહુલ્યમંશાનાં સંગતિર્મિથઃ ।
ષાડવૌડુવિતે દ્વિષ્ટઃ ક્રમાત્પઞ્ચમધૈવતૌ
ષાડ્જીવત્પઞ્ચપાણ્યાદિ ગાન્ધારાદિસ્તુ મુર્ચ્છના ।
પઞ્ચમપ્રેક્ષણગતધ્રુવાયાં વિનિયોજનમ્
અસ્યાં કૈશિક્યાં ગાન્ધારપઞ્ચમનિષાદા ન્યાસાઃ । રિવર્જ્યાઃ ષટ્
સપ્ત વા સ્વરા અપન્યાસાઃ । અસ્યાઃ પ્રસ્તારઃ--
કૈશિકી
પા ધનિ પા ધનિ ગા ગા ગા ગા
કે
લી
હ
ત
પા પા મા નિધ નિધ પા પા પા
કા
મ ત નુ
ધા ની સા સા રી રી રી રી
વિ
ભ્ર મ વિ લા
સં
સા સા સા રી ગા મા મા મા
તિ લ ક યુ તં
માં ધાં નીં ધાં માં ધાં માં પાં
મૂ
ર્ધો
ર્ધ્વ વા
લ
ગા રી સા ધનિ રી રી રી રી
સો
મ નિ ભં
ગા રી સા સા ધા ધા મા મા
મુ ખ ક મ લં
ગા ગા ગા મા મા નિધનિ ની ની
અ સ મ
હા
ટ
ગા ગા ની ની ગા ગા ગા ગા
ક સ રો
જં
ગા ગા ની ની નીધ પા પા પા
હૃ દિ સુ ખ દં
મા પા મા પા પા પા મા મા
પ્ર ણ મા
મિ લો ચ
સા મા ગા નિધનિ ની ની મા ગા
ન વિ શે
ષં
કેલીહતકામતનુવિભ્રમવિલાસં તિલકયુતં મૂર્ધોર્ધ્વબાલસોમનિભમ્ ।
મુખકમલમસમહાટકસરોજં હૃદિ સુખદં પ્રણમામિ લોચનવિશેષમ્ ॥
પઞ્ચમાંશા સદા પૂર્ણા મધ્યમોદીચ્યવા મતા ।
લક્ષ્મ શેષં વિજાનીયાદ્ ગાન્ધારોદીચ્યવાગતમ્
મૂર્ચ્છના મધ્યમાદિઃ સ્યાત્તાલશ્ચચ્ચત્પુટો મતઃ ।
ચતુર્થસ્ય પ્રેક્ષણસ્ય ધ્રુવાયાં વિનિયોજનમ્
અસ્યાં મધ્યમોદીચ્યવાયાં મધ્યમો ન્યાસઃ । અસ્યાઃ પ્રસ્તારઃ --
મધ્યમોદીચ્યવા
પા ધનિ ની ની મા પા ની પા
દે
હા
ર્ધ રૂ
પ
રી રી રી ગા સા રિગ ગા ગા
મ તિ કાં
તિ મ મ લ
ની ની ની ની ની ની ની ની
મ મ લેં
દુ કં
દ
ની ની ઘપ મા નિધ નિધ પા પા
કુ મુ દ નિ ભં
પા પા રી રી રી રી રી રી
ચા
મી
ક રાં
બુ
મા રિગ સા સધં નીં નીં નીં નીં
રુ હ દિ
વ્ય કાં તિ
મા પા ની સા પા પા ગા ગા
પ્ર વ ર ગ ણ પૂ
જિ
ગા પાં માં નિંધં નીં નીં સા સા
ત મ જે
યં
પાં પાં માં ધંનિં પાં પાં પાં પાં
સુ રા ભિ ષ્ટુ ત મ નિ લ
માં પાં માં રિગ ગા ગા ગા ગા
મ નો જ
વ
મં બુ
ગા પા મા પા ની ની ની ની
દો
દ ધિ નિ ના
દ
મા પા મા પરિગ ગા ગા ગા ગા
મ તિ હા
સં
ગા ગા ગા ગા મા નિધ ની ની
શિ વં શાં
ત મ સુ ર
ની ની ધપ મા નિધ નિધ પા પા
ચ મૂ મ થ નં
રી ગા સા સા મા નિધનિ ની ની
વં
દે
ત્રૈ લો ક્ય
ની ની ધા પા ધા પા મા મા
ન ત ચ ર ણં
દેહાર્ધરૂપમતિકાન્તિમમલમમલેન્દુકુન્દકુમુદનિભં
ચામીકરામ્બુરુહદિવ્યકાન્તિપ્રવરગણપૂજિતમજેયમ્ ।
સુરાભિષ્ટુતમનિલમનોજવમમ્બુદોદધિનિનાદમતિહાસં
શિવં શાન્તમસુરચમૂમથનં વન્દે ત્રૈલોક્યનતચરણમ્ ॥
કાર્મારવ્યાં ભવન્ત્યંશા નિષાદરિપધૈવતાઃ ।
બહવોઽન્તરમાર્ગત્વાદનંશાઃ પરિકીર્તિતાઃ
ગાન્ધારોઽત્યન્તબહુલઃ સર્વાંશસ્વરસંગતિઃ ।
ચચ્ચત્પુટઃ ષોડશાત્ર કલાઃ ષડ્જાદિમૂર્ચ્છના
પઞ્ચમસ્ય પ્રેક્ષણસ્ય ધ્રુવાયાં વિનિયોજનમ્ ।
અસ્યાં કાર્મારવ્યાં પઞ્ચમો ન્યાસઃ । અંશા એવાપન્યાસાઃ । અસ્યાઃ
પ્રસ્તારઃ--
કાર્મારવી
રી રી રી રી રી રી રી રી
તં
સ્થા
ણુ લ લિ ત
મા ગા સા ગા સા ની ની ની
વા
માં
ગ સ
ક્ત
નીં માં નીં માં પાં પાં ગા ગા
મ તિ તે
જઃ પ્ર સ ર
ગા પા મા પા ની ની ની ની
સૌ
ધાં
શુ કાં
તિ
રી ગા સા ની રી ગા રી મા
ફ ણિ પ તિ મુ ખં
રી ગા રી સા ની ધનિ પા પા
ઉ રો વિ પુ લ સા
ગ
મા પા મા તરિગ ગા ગા ગા ગા
ર નિ કે
તં
રી રી ગા સમ મા મા પા પા
સિ ત પં
ન ગેં
દ્ર
મા પા મા પરિગ ગ ગા ગા ગા
મ તિ કાં
તં
ધા ની પા મા ધા ની સા સા
ષ
ણ્મુ ખ વિ નો
દ
મી ની ની ની ની ની ની ની
ક ર પ
લ્લ વાં
ગુ
માં માં ધાં નીં સનિનિ ધા પા પા
લિ વિ લા
સ કી
ન
મા પા મા પરિગ ગા ગા ગા ગા
ન વિ નો
દં
ની ની પા ધનિ ગા ગા ગા ગા
પ્ર ણ મા
મિ દે
વ
સા રી ગા સા ની ની ની ની
ય
જ્ઞો
પ વી
ત
ની ની ધા ધા પા પા પા પા
કં
તં સ્થાણુલલિતવામાઙ્ગસક્તમતિતેજઃ-પ્રસરસૌધાંશુકાન્તિ-ફણિપતિ-
મુખમુરોવિપુલસાગરનિકેતં સિતપન્નગેન્દ્રમતિકાન્તમ્ ।
ષણ્મુખવિનોદકરપલ્લવાઙ્ગુલિવિલાસકીલનવિનોદં
પ્રણમામિ દેવયજ્ઞોપવીતકમ્ ॥
અંશો ગાન્ધારપઞ્ચમ્યાં પઞ્ચમઃ સંગતિઃ પુનઃ
કર્તવ્યાઽત્રાપિ ગાન્ધારીપઞ્ચમ્યોરિવ ભૂરિભિઃ ।
ચચ્ચત્પુટઃ ષોડશાત્ર કલા ગાદિશ્ચ મૂર્ચ્છના
તુર્યપ્રેક્ષણસમ્બન્ધિધ્રુવાગાને નિયોજનમ્ ।
અસ્યાં ગાન્ધારપઞ્ચમ્યાં ગાન્ધારો ન્યાસઃ । ઋષભપઞ્ચમાવપન્યાસૌ ।
અસ્યાઃ પ્રસ્તારઃ--
ગાન્ધારપઞ્ચમી
પા મપ મધ ની ધપ મા ધા ની
કાં
સનિનિ ધા પા પા પા પા પા પા
તં
ધા ની સા સા મા મા પા પા
વા
મૈ
ક દે
શ
ની ની ની ની ની ની ની ની
પ્રેં
ખો
લ મા
ન
ની ની ધપ મા નિધ નિધ પા પા
ક મ લ નિ ભં
પા પા રી રી રી રી રી રી
વ ર સુ ર ભિ કુ સુ મ
મા રિગ સા સધ ની ની ની ની
ગં
ધા
ધિ વા
સિ
ની ની સા રિસ રી રી। રી રી
ત મ નો
જ્ઞ
ની ગા સા નિગ સા નીં નીં નીં
ન ગ રા
જ સૂ
નુ
નીં માં નીં માં પાં પાં ગા ગા
ર તિ રા
ગ ર ભ સ
ગા પાં માં પાં નીં નીં નીં નીં
કે
લી
કુ ચ
ગ્ર
મા પા મા પરિગ ગા ગા ગા ગા
હ લી લં
તં
નીં નીં પાં ધાં નીં ગા ગા ગા
પ્ર ણ મા
મિ દે
વં
નીં નીં નીં નીં નીં નીં નીં નીં
ચં
દ્રા
ર્ધ મં
ડિ
માં માં ધાં નીં સનિનિ ધા પા પા
ત વિ લા
સકી લ
મા પા મા પરિગ ગા ગા ગા ગા
ન વિ નો
દં
કાન્તં વામૈકદેશપ્રએઙ્ખોલમાનકમલનિભં વરસુરભિકુસુમગન્ધાધિ-
વાસિતમનોજ્ઞનગરાજસૂનુરતિરાગરભસકેલીકુચગ્રહલીલમ્ ।
તં પ્રણમામિ દેવં ચન્દાર્ધમણ્ડિતવિલાસકીલનવિનોદમ્ ॥
આન્ધ્ર્યામંશા નિરિગપા રિગયોર્નિધયોસ્તયા
સંગતિર્ન્યાસપર્યન્તમંશાનુક્રમતો વ્રજેત્ ।
ષાડવં ષડ્જલોપેન મધ્યમાદિસ્તુ મૂર્ચ્છના
પૂર્વાવત્તુ કલાતાલવિનિયોગાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
અસ્યામાન્ધ્ર્યાં ગાન્ધારો ન્યાસઃ । અંશા એવાપન્યાસાઃ । અસ્યાઃ
પ્રસ્તારઃ--
આન્ધ્રી
ગા રી રી રી રી રી રી રી
ત રુ ણેં
દુ કુ સુ મ
રી ગા રી ગા રી રી રી રી
ખ ચિ ત જ ટં
રી રી ગા ગા રી રી મા મા
ત્રિ દિ વ ન દી સ લિ લ
રી ગા સા ધનિ નીં નીં નીં નીં
ધૌ
ત મુ ખં
નીં રી નીં રીં ધંનિં ધંનિં પાં પાં
ન ગ સૂ
નુ પ્ર ણ યં
માં પાં માં રિગ ગા ગા ગા ગા
વે
દ નિ ધિં
રી રી ગા સસ મા મા પા પા
પ રિ ણા
હિ તુ હિ ન
માં પાં માં રિગ ગા ગા ગા ગા
શૈ
લ ગૃ હં
ધાં નીં ગા ગા ગા ગા ગા ગા
અ મૃ ત ભ વં
પા પા મા રિગ ગા ગા ગા ગા
ગુ ણ ર હિ તં
ની ની ની ની રી રી રી રી
ત મ વ નિ ર વિ શ શિ
રી રી ગા ની સા સા ની ની
જ્વ લ ન જ લ પ વ ન
પા પા મા રિગ ગા ગા ગા ગા
ગ ગ ન ત નું
રી રી। ગા સમ મા મા પા પા
શ ર ણં
વ્ર જા
મિ
મા મા નીં નીં સા રી ગા પા
શુ ભ મ તિ કૃ ત નિ લ
રિગ ગા ગા ગા ગા ગા ગા ગા
યં
તરુણેન્દુકુસુમખચિતજટં ત્રિદિવનદીસલિલધૌતમુખં
નગસૂનુપ્રણયં વેદનિધિં પરિણાહિતુહિનશૈલગૃહમ્ ।
અમૃતભવં ગુણરહિતં તમવનિરવિશશિજ્વલનજલપવનગગનતનું
શરણં વ્રજામિ શુભમતિકૃતનિલયમ્ ॥
નન્દયન્ત્યાં પઞ્ચમૐઽશો ગાન્ધારસ્તુ ગ્રહઃ સ્મૃતઃ
કૈશ્ચિત્તુ પઞ્ચમઃ પ્રોક્તો ગ્રહોઽસ્યાં ગીતવેદિભિઃ ।
મન્દ્રર્ષભસ્ય બાહુલ્યં ષાડવં ષડ્જલોપતઃ
હૃષ્યકા મૂર્ચ્છના તાલઃ પૂર્વાવદ્ દ્વિગુણાઃ કલાઃ ।
વિનિયોગો ધ્રુવાગાને પ્રથમપ્રેક્ષણે ભવેત્
અસ્યાં નન્દયન્ત્યાં ગાન્ધારો ન્યાસઃ । મધ્યમપઞ્ચમાવપન્યાસૌ
અસ્યાઃ પ્રસ્તારઃ--
નન્દયન્તી
ગા ગા ગા ગા પા પા ધપ મા
સૌ
ધા ધા ધા ધા ધા ની સનિનિ ધા
પાં પાં પાં પાં પાં પાં પાં પાં
મ્યં
ધાં નીં માં પાં ગાં ગાં ગાં ગાં
વે
દાં
ગ વે
દ
મા રી ગા ગા ગા ગા ગા ગા
ક ર ક મ લ યો
નિં
મા મા પા પા ધા નિધ પા પા
ત મો ર જો વિ વ
ધા ની મા પા ગા ગા ગા ગા
ર્જિ તં
ગમ પા પા પા મા મા ગા ગા
હરં
ધા ની મા પા ગા ગા ગા ગા
ભ વ હ ર ક મ લ ગૃ
મા મા મા મા મા મા મા મા
હં
રી ગા મા પા પમ પા પા ની
શિ વં શાં
તં સં
નિ
રીં રીં રીં રીં પાં પાં માં માં
વે
શ ન મ પૂ
ર્વં
ધાં નીં સનિંનિં ધાં પાં પાં પાં પાં
ભૂ ષ
ણ લી
લં
ધાં નીં માં પાં ગાં ગાં ગાં ગાં
ઉ ર ગે
શ ભો
ગ
ગા પા પા પા ધા મા ગા મા
ભા
સુ ર શુ ભ પૃ થુ
ધા ધા ની ધા પા પા પા પા
લં
રી ગા મા પા પમ પા પા ની
અ ચ લ પ તિ સૂ નુ
રીં રીં રીં રીં પાં પાં પાં પાં
ક ર પં
ક જા
મ
પા પા પા પા ધા મા મા મા
લ વિ લા
સ કી
લ
નીં પાં ગાં ગમં ગાં ગાં ગાં ગાં
ન વિ નો
દં
રીં રીં ગાં ગાં માં માં માં માં
સ્ફ ટિ ક મ ણિ ર જ ત
ની પા ની મા ની ધા પા પા
સિ ત ન વ દુ કૂ
લ
સા સા ધનિ ધા પા પા પા પા
ક્ષી
રોદ
સા
ગ
મા પા મા પરિગ ગા ગા સા સા
ર નિ કા
શં
રી રી ગા ગા મા મા પા પા
અ જ શિ રઃ ક પા
લ
રી રી રી ગા મા રિગ મા મા
પૃ થુ ભા
જ
નં
મા ની પા ની ગા ગા ગા ગા
વં
દે
સુ ખ
દં
મા મા પા પા ધા ધનિ નિધ મા
હ ર દે
હ મ મ લ
ધા ધા સા ની ધા ની પા પા
મ ધુ સૂ
દ ન
સુ
રી રી રી રી મા પા ધા મા
તે
જો
ધિ ક
સુ
ની ની ની ની ધા પા મા મા
ગ તિ યો
મા પરિગ ગા ગા ગા ગા ગા ગા
નિં
સૌમ્યં વેદાઙ્ગવેદકરકમલયોનિં તમોરજોવિવર્જિતં હરં
ભવહરકમલગૃહં શિવં શાન્તં સન્નિવેશનમપૂર્વં
ભૂષણલીલમુરગેશભોગભાસુરશુભપૃથુલમ્ ।
અચલપતિસૂનુકરપઙ્કજામલવિલાસકીલનવિનોદં
સ્ફટિકમણિરજતસિતનવદુકૂલક્ષીરોદસાગરનિકાશમ્ ।
અજશિરઃકપાલપૃથુભાજનં વન્દે સુખદં
હરવેહમમલમધુસૂદનસુતેજોઽધિકસુગતિયોનિમ્ ॥
અનુક્તાવિહ તાલઃ સ્યાત્ત્રિધૈવૈકકલાદિકઃ ।
માર્ગાઃ ક્રમાચ્ચિત્રવૃત્તિદક્ષિણા ગીતયઃ પુનઃ
માગધી સંભાવિતા ચ પૃથુલેત્યુવિતાઃ ક્રમાત્ ।
યોક્તાસ્માભિઃ કલાસંખ્યા સા દક્ષિણપથે સ્થિતા
વાર્ત્તિકે દ્વિગુણા જ્ઞેયા સૈવ ચિત્રે ચતુર્ગુણા ।
સર્વજાતિષુ જાનીયાદંશસ્વરગતં રસમ્
દૃશ્યન્તે જન્યરાગાંશાસ્તજ્જ્ઞૈર્જનકજાતિષુ ।
બ્રહ્મપ્રોક્તપદૈઃ સમ્યક્પ્રાગુક્તાઃ શઙ્કરસ્તુતો
અપિ બ્રહ્મહણં પાપાજ્જાતયઃ પ્રપુનન્ત્યમૂઃ ।
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ ક્રિયન્તે નાન્યથા યથા
તથા સામસમુદ્ભૂતા જાતયો વેદસંમિતાઃ ।
ઇતિ પ્રથમે સ્વરાધ્યાયે જાતિલક્ષણાખ્યં સપ્તમં પ્રકરણં સમાપ્તમ્
અથાષ્ટમં ગીતિપ્રકરણમ્
શુદ્ધજાતિસમુદ્ભૂતકપાલાન્યધુના બ્રુવે ।
રાગા જનકજાતીનાં તત્કપાલેષુ સંમિતાઃ
ષડ્જો ગ્રહૐઽશોઽપન્યાસો ગો ન્યાસોઽતિબહૂ ગની ।
અલ્પા રિપનિધા લઙ્ઘ્યો રિઃ કલા દ્વાદશોદિતાઃ
યસ્મિન્ષાડ્જીકપાલં તદ્ ગદિતં ગીતવેદિભિઃ ।
યત્રર્ષભૐઽશોઽપન્યાસો મોઽન્તો ગનિપધાલ્પતા
સોઽત્યલ્પોઽષ્ટકલં તત્સ્યાત્કપાલં ત્વાર્ષભીગતમ્ ।
મધ્યમૐઽશો ગ્રહો ન્યાસોઽપન્યાસો ધૈવતો બહુઃ
યત્રાલ્પાઃ સરિગા લોપાદ્રિપયોરૌડુવં ભવેત્ ।
તદ્ગાન્ધારીકપાલં સ્યાત્કલાષ્ટકવિનિર્મિતમ્
મધ્યમૐઽશો નિરિગપાઃ સ્વલ્પા યત્ર કલા નવ ।
તન્મધ્યમાકપાલં સ્યાદિતિ નિઃશઙ્કસમ્મતમ્
ઋષભાંશં સગ્રહં ચ નિધષડ્જગમાલ્પકમ્ ।
કપાલં પઞ્ચમીજાતિજાતમષ્ટકલં વિદુઃ
અત્યલ્પર્ષભગાન્ધારં પન્યાસં મધભૂરિ ચ ।
ષાડ્જ્યા ઇવ કપાલં તદ્ધૈવત્યાઃ સકલાષ્ટકમ્
ગ્રહાંશન્યાસષડ્જં ચ રિગાલ્પમતિભૂરિભિઃ ।
નિધમૈરષ્ટકલકં સ્યાન્નૈષાદીકપાલકમ્
ઇતિ સપ્ત કપાલાનિ ગાયન્બ્રહ્મોદિતૈઃ પદૈઃ ।
સ્વરૈશ્ચ પાર્વતીકાન્તસ્તુતૌ કલ્યાણભાગ્ભવેત્
યત્ર ગ્રહૐઽશોઽપન્યાસઃ પઞ્ચમો બહુલસ્તુ રિઃ ।
સો ન્યાસો મધગાન્ધારાસ્ત્વલ્પાસ્તત્કમ્બલં મતમ્
પઞ્ચમીજાતિસઞ્જાતમલ્પતાબહુતાવશાત્ ।
સ્વરાણાં બહવો ભેદાસ્તસ્ય પૂર્વૈરુદીરિતાઃ
પ્રીતઃ કમ્બલગાનેન કમ્બલાય વરં દદૌ ।
પુરા પુરારિરદ્યાપિ પ્રીયતે તૈરતઃ શિવઃ
કપાલાનાં ક્રમાદ્બ્રૂમો બ્રહ્મપ્રોક્તાં પદાવલીમ્ ।
ઝણ્ટું ઝણ્ટું
ખટ્વાઙ્ગધરં
દંષ્ટ્રાકરાલં
તડિત્સદૃશજિહ્વં
હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ
બહુરૂપવદનં
ધનઘોરનાદં
હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ
ઊઁ ઊઁ હ્રાં
રૌં હૌં હૌં હૌં હૌં
નૃમુણ્ડમણ્ડિતમ્
હૂં હૂં કહ કહ હૂં હૂં
કૃતવિકટમુખમ્
નમામિ દેવં ભૈરવમ્
ઇતિ ષાડ્જીકપાલપદાનિ
ઝણ્ટું ઝણ્ટું ખટ્વાઙ્ગધરમ્
દંષ્ટ્રાકરાલમ્
તડિત્સદૃશજિહ્વમ્
હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ
વરસુરભિકુસુમ
ચર્ચિતગાત્રમ્
કપાલહસ્તમ્
નમામિ દેવમ્
ઇત્યાર્ષભીકપાલપદાનિ
ચલત્તરઙ્ગ
ભઙ્ગુરમ્
અનેકરેણુ
પિઞ્જરંસુ
રાસુરૈઃ સુસેવિતં પુ
નાતુ જાહ્ન
વીજલમ્ માં બિન્દુભિઃ
ઇતિ ગાન્ધારીકપાલપદાનિ
શૂલકપાલઃ
પાણિત્રિપુરવિનાશિ
શશાઙ્કધારિણમ્
ત્રિનયનત્રિશૂલમ્
સતતમુમયા સહિ
તં વરદમ્
હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ
હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ હૌ
નૈમિ મહાદેવમ્
ઇતિ મધ્યમાકપાલપદાનિ
જય વિષમનયન
મદનતનુદહન
વરવૃષભગમન
ત્રિપુરવહન
નતસકલભુવન
સિતકમલવદન
ભવ મે ભયહરણ
ભવશરણમ્
ઇતિ પઞ્ચમીકપાલપદાનિ
અગ્નિજ્વાલા
શિખાવલી
માંસશોણિત
ભોજિનિ । સર્વાહારિ
ણિ નિર્માંસે
ચર્મમુણ્ડે
નમોઽસ્તુ તે
ઇતિ ધૈવતીકપાલપદાનિ
સરસગ ચર્મપટમ્
ભીમભુજંગમાનદ્ધજટમ્
કહ-
કહહુંકૃતિવિકૃતમુખમ્
નમ તં શિવં હરમજિતમ્
ચણ્ડ-
તુણ્ડમજેયમ્
કપાલમણ્ડિતમુકુટમ્
કામદર્પવિધ્વંસકરમ્
નમ તં હરં પરમશિવમ્
ઇતિ નૈષાદીકપાલપદાનિ
ઇતિ સપ્ત કપાલપદાનિ ॥
વર્ણાદ્યલઙ્કૃતા ગાનક્રિયા પદલયાન્વિતા
ગીતિરિત્યુચ્યતે સા ચ બુધૈરુક્તા ચતુર્વિધા ।
માગધી પ્રથમા જ્ઞેયા દ્વિતીયા ચાર્ધમાગધી
સંભાવિતા ચ પૃથુલેત્યેતાસાં લક્ષ્મ ચક્ષ્મહે ।
ગીત્વા કલાયામાદ્યાયાં વિલમ્બિતલયં પદમ્
દ્વિતીયાયાં મધ્યલયં તત્પદાન્તરસંયુતમ્ ।
સતૃતીયપદે તે ચ તૃતીયસ્યાં દ્રુતે લયે
ઇતિ ત્રિરાવૃત્તપદાં માગધૐ જગદુર્બુધાઃ ।
યથા-
મા ગા મા ધા
દે
વં
ધનિ ધનિ સનિ ધા
દે વં રુ દ્રં
રિગ રિગ મગ રિસ
દેવં રુદ્રં વં દે
પૂર્વયોઃ પદયોરર્ધે ચરમે દ્વિર્યદોદિતે
તદાઽર્ધમાગધીં પ્રાહુઃ
યથા--
મા રી ગા સા
દે
વં
સા સા ધા ની
વં રુ દ્રં
પા ધા પા મા
દ્રં વં દે
દ્વિરાવૃત્તપદાં પરે ।
યથા--
મા મા મા મા
દે
વં
ધા સા ધા ની
દે વં રુ દ્રં
પા નિધ મા મા
રુ દ્રં વં દે
સંક્ષેપિતપદા ભૂરિગુરુઃ સંભાવિતા મતા
યથા--
ધા મા મા રિ ગ
ભ
ક્ત્યા
રી ગા સા સા
દે
વં
ની ધા સા ની
રુ
દ્રં
ધા ની મા મા
વં
દે
ભૂરિલઘ્વક્ષરપદા પૃથુલા સંમતા સતામ્ ।
યથા--
મા ગા રી ગા
સુ ર ન ત
સા ધનિ ધા ધા
હ ર પ દ
ધા સા ધા ની
યુ ગ લં
પા નિધપ મા મા
પ્ર ણ મ ત
યદ્વા યથાક્ષરે યુગ્મે ગુર્વોઃ પ્રથમયોર્યદા
એકૈકં ચિત્રમાર્ગાદિ પ્રયુજ્ય ચગણાત્મકમ્ ।
માત્રાભિરષ્ટભિર્યુક્તં દક્ષિણે ધ્રુવકાદિભિઃ
પ્રયુજ્યતે તદા ગીતિર્માગધીત્યભિધીયતે ।
તૃતીયં લઘુ યુગ્મસ્ય ચ્છગણાર્ધયુતં યદા
આદ્યામ્યામન્તિમાભ્યાં ચ માત્રાભ્યાં સંપ્રયુજ્યતે ।
તતઃ પ્લુતં સાર્ધગણયુક્તં કૃત્વા પ્રયુજ્યતે
ધ્રુવકાદિભિરષ્ટાભિર્દ્વિરુક્તાન્ત્યદ્વયેન ચ ।
તદાર્ધમાગધી તે દ્વે તદ્વત્તાલાન્તરેષ્વપિ
સંભાવિતા ભૂરિગુરુર્દ્વિકલે વાર્તિકે પથિ ।
ચતુષ્કલે ભૂરિલઘુર્દક્ષિણે પૃથુલા મતા
ઇતિ પ્રથમે સ્વરગતાધ્યાયેઽષ્ટમં ગીતિપ્રકરણમ્
ઇતિ શ્રીમદનવદ્ય-વિદ્યાવિનોદ-શ્રીકરણાધિપતિ-શ્રીસોઢલદેવનન્દનનિઃશઙ્કશ્રીશાર્ઙ્ગદેવવિરચિતે સંગીતરત્નાકરે સ્વરગતાધ્યાયઃ પ્રથમઃ ।
મૂળ પાઠ: saṅgītaratnākaraḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0