સઙ્ગીતરત્નાકરઃ · અધ્યાય p6

સઙ્ગીતરત્નાકરઃ
અથ ષષ્ઠો વાદ્યાધ્યાયઃ ।
તતં યેનાવનદ્ધં ચ ભુવનં નિજમાયયા
આનન્દઘનમધ્યેમિ તં બ્રહ્મસુષિરે હરમ્

ચિત્રા વાચઃ પ્રવર્તન્તે ધાતુવૃત્તિવિચિત્રિતાઃ
યતસ્તં નૌમિ વિસ્તારતત્ત્વૌઘાનુગતં શિવમ્

ગીતં ચતુર્વિધાદ્વાદ્યાજ્જાયતે ચોપરજ્યતે
મીયતે ચ તતોઽસ્માભિર્વાદ્યમદ્ય નિગદ્યતે
તત્તતં સુષિરં ચાવનદ્ધં ઘનમિતિ સ્મૃતમ્

ચતુર્ધા તત્ર પૂર્વાભ્યાં શ્રુત્યાદિદ્વારતો ભવેત્
ગીતં તતોઽવનદ્ધેન રજ્યતે મીયતે ઘનાત્

વાદ્યતન્ત્રી તતં વાદ્યં સુષિરં સુષિરં મતમ્

ચર્માવનદ્ધવદનમવનદ્ધં તુ વાદ્યતે
ધનો મૂર્તિઃ સાઽભિઘાતાદ્વાદ્યતે યત્ર તદ્ઘનમ્

તતં વીણા દ્વિધા સા ચ શ્રુતિસ્વરવિવેચનાત્
તત્ર શ્રીશાર્ઙ્ગિદેવેન શ્રુતિચીણોદિતા પુરા

વક્ષ્યતે સ્વરવીણાઽત્ર તસ્યામપિ વિચક્ષણાઃ
અઙ્કિત્વા સ્વરદેશાનાં ભાગાનુભિન્દતે શ્રુતીઃ

તદ્ભેદાસ્ત્વેકતન્ત્રી સ્યાન્નકુલશ્ચ ત્રિતન્ત્રિકા
ચિત્રા વીણા વિપઞ્ચી ચ તતઃ સ્યાન્મત્તકોકિલા

આલાપિની કિંનરી ચ પિનાકીસંજ્ઞિતા પરા
નિઃશઙ્કવીણેત્યાદ્યાશ્ચ શાર્ઙ્ગિદેવેન કીર્તિતાઃ

વંશઃ પાવઃ પાવિકા ચ મુરલી મધુકર્યપિ
કાહલાતુણ્ડુકિન્યૌ ચ ચુક્કા શૃઙ્ગમતઃ પરમ્

શઙ્ખાદયશ્ચ વાદ્યસ્ય સુષિરસ્ય ભિદા મતાઃ
પટહો મર્દલશ્ચાથ હુડુક્કા કરટા ઘટઃ

ઘડસો ઢવસો ઢક્કા કુડુક્કા કુડુષા તથા
રુઞ્જા ડમરુકો ડક્કા મણ્ડિડક્કા ચ ડક્કુલી

સેલ્લુકા ઝલ્લરી ભાણસ્ત્રિવલી દુન્દુભિસ્તથા
ભેરીનિઃસાણતુમ્બક્યો ભેદાઃ સ્યુરવનદ્ધગાઃ

તાલોઽથ કાંસ્યતાલઃ સ્યાદ્ઘણ્ટા ચ ક્ષુદ્રઘણ્ટિકા
જયઘણ્ટા તતઃ કેસ્રા શુક્તિપટ્ટાદયસ્તથા
પ્રભેદા ઘનવાદ્યસ્ય પ્રોક્તાઃ સોઢલસૂનુના

શુષ્કં ગીતાનુગં નૃત્તાનુગમન્યદ્દ્વયાનુગમ્
ચતુર્ધેતિ મતં વાદ્યં તત્ર શુષ્કં તદુચ્યતે

યદ્વિના ગીતનૃત્યાભ્યાં તદ્ગોષ્ઠીત્યુચ્યતે બુધૈઃ
તતઃ પરં તુ ત્રિતયં ભવેદન્વર્થનામકમ્

વાદ્યં દક્ષાધ્વરધ્વંસોદ્વેગત્યાગાય શંભુના
ચક્રે કૌતુકતો નન્દિસ્વાતિતુમ્બુરુનારદૈઃ

અભિષેકે નરેન્દ્રાણાં યાત્રાયામુત્સવે તથા

મઙ્ગલેષુ ચ સર્વેષુ વિવાહોપનયાદિષુ
ઉત્પાતે સંભ્રમે યુદ્ધે નાટકે વીરરૌદ્રિણિ

સર્વાતોદ્યાનિ વાદ્યન્તે કાનિચિત્ત્વલ્પમઙ્ગલે
વિશ્રાન્તૌ રઙ્ગસંસ્થાનાં ગાયતાં નૃત્યતામપિ

એતાન્યુત્સાહકારીણિ વીરાણાં મઙ્ગલાય ચ
કુર્વન્તિ હૃદયસ્ફૂર્તિં દુઃખમુન્મૂલયન્તિ ચ

ગીતનૃત્યગતન્યૂનપ્રચ્છાદનપટૂન્યપિ
વાદ્યાન્યતસ્તતાદીનિ તત્રાઽઽદૌ બ્રૂમહે તતમ્

તસ્ય વાદનભેદાંશ્ચ વિવિધાઃ કરસારણાઃ
સુષિરં પટહં તસ્ય પાટાંસ્તદ્રચનાસ્તથા

પાટપ્રભવવાદ્યાનિ પ્રબન્ધાન્વાદ્યસંશ્રયાન્
મર્દલાખ્યં તતો વાદ્યં ભેદાન્માર્દલિકસ્ય ચ

ગુણદોષાંશ્ચ તદ્વૃન્દં સ્વરૂપસ્ય ચ લક્ષણમ્
હુડુક્કાદ્યવનદ્ધાનાં સ્વસ્વપાટસમન્વિતમ્

ઘનસ્ય ચ ગુણાન્દોષાન્વાદ્યવાદકસંગતાન્
હસ્તયોશ્ચ ગુણાનત્ર વાદ્યાધ્યાયે યથાક્રમમ્

અઙ્ગુષ્ઠપર્વદૈર્ઘ્યં સ્યાદઙ્ગુલં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્
વિતસ્તિસ્તદ્દ્વયં હસ્તો વાદ્યભાણ્ડમિતૌ ભવેત્

ગ્રન્થિવ્રણભિદા હીનઃ શ્લક્ષ્ણઃ ખદિરદારુજઃ
સુવૃત્તઃ સરલો દણ્ડો વિતસ્તિપરિધિર્ભવેત્

ત્રિહસ્તદૈર્ઘ્યસ્તાવચ્ચ સુષિરં દધદન્તરા
સાર્ધાઙ્ગુલપરીણાહમૂર્ધ્વાધોવદને તથા

કનિષ્ઠાઙ્ગુલિમાનં વા ગર્ભે રન્ધ્રત્રયં દધત્
ત્રેતાગ્નિસંસ્થિતં યદ્વા દ્વે રન્ધ્રે તર્જનીમિતે

એકમેવ ત્વધઃશઙ્કુસ્થાને સાર્ધાઙ્ગુલાયતમ્
દધાનઃ કકુભં સારં ખાદિરં વાઽન્યદારુજમ્

તિર્યક્સંસ્થેન દૈર્ઘ્યેણાષ્ટાઙ્ગુલત્ર્યઙ્ગુલાયતમ્
અઙ્ગુલાધિકપાર્શ્વં ચ મધ્યે કૂર્મોન્નતાકૃતૌ

સ્થિતેન પત્રિકાધારગર્તેન ચ સમન્વિતમ્
ગર્તમધ્યે ચ રન્ધ્રેણ યોન્યાકારેણ સંયુતમ્

રન્ધ્રે તત્ર નિવિષ્ટેન રન્ધ્રસ્થૌલ્યેન શઙ્કુના
અન્વિતાં પત્રિકાં મિશ્રલોહજાં દ્વ્યઙ્ગુલાયતામ્

ચતુરઙ્ગુલદૈર્ઘ્યાં ચ મધ્યે કૂર્મોન્નતાદ્બહિઃ
નિમ્નમધ્યં મનાગન્તર્ધારયન્તમધઃ પુનઃ

દ્વિદણ્ડિકં શઙ્કુનાઽષ્ટાઙ્ગુલદૈર્ઘ્યયુજા તથા
વૃત્તેન ત્ર્યઙ્ગુલસ્થૂલોત્તરાર્ધશ્લક્ષ્મમૂર્તિના

કૂર્મપૃષ્ઠોન્નતં મધ્યમુત્તરાર્ધસ્ય બિભ્રતા
દણ્ડવત્ક્રમિતસ્થૌલ્યાધરભાગયુતેન ચ

દણ્ડવક્ત્રપ્રવિષ્ટાધોભાગેન ચ વિરાજિતમ્
એવંવિધસ્ય દણ્ડસ્યોર્ધ્વાધઃ સપ્તદશાઙ્ગુલૈઃ

અધોભાગેઽક્ષિસદૃશં વિધાય વિવરદ્વયમ્
એકત્ર દ્વિગુણાં તન્ત્રીં ક્ષિપ્ત્વા રન્ધ્રે પરત્ર ચ

તન્ત્રીપ્રાન્તાન્તરે ક્ષિપ્ત્વા પ્રોતં તદ્દ્વિગુણે તતઃ
દ્વિગુણાત્કર્ષણાત્કર્ષેત્પુનરેવં સમાચરેત્

ષષ્ટ્યઙ્ગુલપરીણાહં સુપક્વં વર્તુલં ચ યત્
તુમ્બસ્યોત્સેધતસ્તસ્ય વદનં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્

વૃત્તસ્થાનસ્થયા નાભ્યાઽધોમુખ્યા મધ્યરન્ધ્રયા
ત્ર્યઙ્ગુલાયતયા યુક્તં પૃષ્ઠસંશ્લિષ્ટપૃષ્ઠયા

તુમ્બકં મધ્યરન્ધ્રં સ્યાત્કર્પરં નાલિકેરજમ્
અન્તસ્થરન્ધ્રસંલગ્નં પૃષ્ઠમધ્યેન રન્ધ્રિણા

તં દધદ્રન્ધ્રમધ્યેઽથ તન્ત્રીપ્રાન્તૌ નિવેશ્ય તૌ
સંવેષ્ટ્ય કીલકેઽન્તસ્થે કીલકં ભ્રામયેન્મુહુઃ

તાવદ્યાવદ્દૃઢો બન્ધસ્તુમ્બકસ્યૈવ જાયતે
એવં તુમ્બકમુત્તાનં દણ્ડે તજ્જ્ઞૈર્નિબધ્યતે

દોરકં નાગપાશેન દ્વિગુણેનાન્વિતં તતઃ
સુબલશ્લક્ષ્ણસૂત્રોત્થં દણ્ડે તુમ્બોર્ધ્વદેશતઃ

સંવેષ્ટ્ય નાગપાશેઽસ્મિન્બદ્ધપ્રાન્તાં દૃઢાં ઘનામ્
શ્લક્ષ્ણાં સ્નાયુમયીં તન્ત્રીં કૃષ્ટ્વા સંપીડ્ય પત્રિકામ્

તન્ત્ર્યા સંવેષ્ટ્ય કકુભં નિબધ્નીયાદ્દૃઢં તતઃ
વૈણવી યવવિસ્તારા તન્વી દ્વ્યઙ્ગુલદૈર્ઘ્યભાક્

તન્ત્રીપત્રિકયોરન્તજીવા નાદસ્ય સિદ્ધયે
સંદિગ્ધપત્રિકા તન્ત્રી શ્લેષં ક્ષેપ્યા કલાવતા

યા પક્વવેણુવલ્કોત્થા દોરિકા ત્રિવૃતા શુભા
કનિષ્ઠા નખવિસ્તારા દ્વાદશાઙ્ગુલદૈર્ઘ્યભાક્

સુવૃત્તા મસૃણા તુમ્બાદધસ્તાદઙ્ગુલત્રયે
દણ્ડે સંવેષ્ટયેન્મન્દ્રસ્વરસ્થાનોપલક્ષિકામ્

યત્રાભિદધિરે ધીરાસ્તાં વીણામેકતન્ત્રિકામ્
પ્રકૃતિઃ સર્વવીણાનામેષા શ્રીશાર્ઙ્ગિણોદિતા

દર્શનસ્પર્શને ચાસ્યા ભોગસ્વર્ગાપવર્ગદે
પુનીતો વિપ્રહત્યાદિપાતકૈઃ પતિતં જનમ્

દણ્ડઃ શંભુરુમા તન્ત્રી કકુઘઃ કમલાપતિઃ
ઇન્દિરા પત્રિકા બ્રહ્મા તુમ્બં નાભિઃ સરસ્વતી

દોરકો વાસુકિર્જીવા સુધાંશુર્દોરિકા રવિઃ
સર્વદેવમયી તસ્માદ્વીણેયં સર્વમઙ્ગલા

અધસ્તુમ્બમધોવક્ત્રમૂર્ધ્વં તન્ત્રીર્યથા ભવેત્
તથાઽસ્યા દ્દોરિકાદેશં વામસ્કન્ધે નિધાય ચ

કકુભં દક્ષિણસ્યાઙ્ઘ્રેઃ પાર્ષ્ણ્યા સંધાય યત્નતઃ
ન્યસ્તાં પૃષ્ઠે કનિષ્ઠાયા વામહસ્તસ્ય કમ્રિકામ્

સારણાસારણેત્યુક્તામનામાઙ્ગુલિવેષ્ટિતામ્
આકુઞ્ચન્મધ્યમાપાર્શ્વલગ્નાં તર્જનિકાગ્રતઃ

નિપીડ્યોરઃસ્થલાસન્નાં તન્ત્રીમધિનિધાય ચ
ઊર્ધ્વાધઃ સારયેન્નાદસિદ્ધ્યૈ હસ્તં તુ દક્ષિણમ્

ત્યક્ત્વા વિતસ્તિં જીવાતસ્તન્ત્ર્યાં વિન્યસ્ય સારયેત્
અન્યત્રોપરિવાદ્યાન્તં નોર્ધ્વં વક્ષઃસ્થલાન્નયેત્

કમ્રિકા તત્ક્રિયા ચોક્તા સારણા સા ચતુર્વિધા
ઉત્ક્ષિપ્તા સંનિવિષ્ટાખ્યોભયી સ્યાત્કમ્પિતેત્યપિ

શ્લિષ્ટા તન્ત્રી યદોત્પ્લુત્ય નિપતેત્સારણાં મુહુઃ
તદોત્ક્ષિપ્તા સંનિવિષ્ટા સ્પૃષ્ટ્વૈવ સરને ભવેત્

ક્રમાદેતદ્દૂયાભ્યાં સ્યાદુભયી સારણા મતા
સ્વરસ્થાને કમ્પનેન કમ્પિતા કમ્રિકોચ્યતે

ઘાતઃ પાતશ્ચ સંલેખસ્તતો લેખાવલેખકૌ
ભ્રમરઃ સંધિતચ્છિન્નૌ નવમી નખકર્તરી

વ્યાપારા દક્ષિણસ્યેતિ પાણેર્વામસ્ય તુ દ્વયમ્
સ્ફુરિતઃ ખસિતશ્ચેતિ કરયોરુભયોસ્ત્વમી

ઘોષો રેફોઽથ બિન્દુઃ સ્યાત્કર્તરી ચાર્ધકર્તરી
નિષ્કોટિતાખ્યઃ સ્ખલિતઃ શુકવક્ત્રશ્ચ મૂર્છના

તલહસ્તોઽર્ધચન્દ્રશ્ચ પ્રસારઃ કુહરોઽપરઃ
ત્રયોદશેતિ સર્વેઽમી સ્યુશ્ચતુર્વિંશતિર્યુતાઃ

કરનામાન્યપીમાનિ મન્વતે વાદ્યવેદિનઃ
ઘાતઃ સ્યાન્મધ્યમાક્રાન્તતર્જન્યા તન્ત્રિકાહતિઃ

ઇતિ ઘાતઃ
ઘાતઃ કેવલયા પાતઃ
ઇતિ પાતઃ
સંલેખોઽન્તસ્તથાઽઽહતિઃ
ઇતિ સંલેખઃ
અન્તર્મધ્યમયા ઘાતમુલ્લેખં સંપ્રચક્ષિરે

ઇત્યુલ્લેખઃ
અવલેખો મધ્યમયા સ્યાત્તન્ત્રીતાડનં બહિઃ
અઙ્ગુલ્યાઽન્યેઽન્યયાઽપ્યાહુઃ સંલેખં ચાવલેખકમ્

સર્વાભિસ્તિસૃભિર્દ્વાભ્યામથવેતિ ચ તે જગુઃ
અન્તર્બહિર્મુખૌ ઘાતૌ તયોસ્તે બ્રુવતે ક્રમાત્

ઇત્યવલેખઃ
ભ્રમરોઽન્તઃક્રમાચ્છીઘ્રં ચતુરઙ્ગુલિતાડનમ્
ઇતિ ભ્રમરઃ
મધ્યમાનામિકાભ્યાં તુ બહિર્ઘાતોઽત્ર સંધિતઃ

ઇતિ સંધિતઃ
તર્જનીપાર્શ્વલગ્નાયાસ્તન્ત્ર્યા બહિરનામયા
હનનં છિન્નમાચષ્ટે શ્રીમત્સોઢલનન્દનઃ

ઇતિ ચ્છિન્નઃ
ક્રમાદ્દ્રુતં નખૈર્ઘાતશ્ચતુર્ભિર્નખકર્તરી
ઇતિ નખકર્તરી
ઇતિ નવ દક્ષિણહસ્તવ્યાપારાઃ
સ્ફુરિતે કમ્પિતા તન્ત્રીઃ પૃષ્ઠલગ્નેવ સારણાઃ

ઇતિ સ્ફુરિતઃ ।
મુહુઃ સારણયા તન્ત્રીઘર્ષણં ખશિતો મતઃ
ઇતિ ખશિતઃ
ઇતિ વામહસ્તવ્યાપારદ્વયમ્
તન્ત્રી લગ્નાઙ્ગુષ્ઠપાર્શ્વા કર્તરીવચ્ચ હન્યતે

કનિષ્ઠાસારણાભ્યાં વા યત્રાસૌ ઘોષ ઉચ્યતે
ઇતિ ઘોષઃ
દક્ષિણાનામયા યઅત્ર તન્ત્રીરન્તર્નિહન્યતે
વામસ્ય મધ્યમાઙ્ગુલ્યા બહિસ્તં રેફમૂચિરે

ઇતિ રેફઃ
અનામયા બહિસ્તન્ત્રીઘાતાજ્જાતો યદા ધ્વનિઃ
તર્જન્યા ધાર્યતે બિન્દુર્નિઃશઙ્કેનોદિતસ્તદા

ઇતિ બિન્દુઃ
અઙ્ગુલીભિશ્ચતસૃભિઃ ક્રમેણ કરયોર્દ્વયોઃ
બહિસ્તન્ત્રીહતિસ્તૂર્ણં કર્તરી કીર્તિતા બુધૈઃ

ઇતિ કર્તરી
દક્ષિણઃ કર્તરીં કુર્યાદ્વામહસ્તસ્તુ તન્ત્રિકામ્
યત્ર સારણયા હન્તિ પ્રાહુસ્તામર્ધકર્તરીમ્

ઇત્યર્ધકર્તરી
ઉત્સૃષ્ટસારણા યત્ર હનિત્ તન્ત્રીં પ્રદેશિની
નિષ્કોટિતાભિધં પાણિમમું વાદ્યવિદો વિદુઃ

ઇતિ નિષ્કોટિતઃ
ઉત્ક્ષિપ્તયા સારણયા વામસ્તન્ત્રીં દ્રુતં યદા
નિહન્તિ કર્તરીતુલ્યો દક્ષિણઃ સ્ખલિતસ્તદા

ઇતિ સ્ખલિતઃ
તન્ત્રીકર્ષોઽઙ્ગુષ્ઠતર્જન્યગ્રાભ્યાં શુકવક્ત્રકઃ

ઇતિ શુકવક્ત્રઃ
ઉદ્વેષ્ટપરિવર્તાભ્યાં તન્ત્ર્યાં ભ્રામ્યતિ દક્ષિણે
સ્વરસ્થાને દ્રુતં કમ્રાસારણં મૂર્છના મતા

ઇતિ મૂર્છના
તલેન દક્ષિણો હસ્તસ્તન્ત્રીં હન્તીતરઃ યુનઃ
પ્રદેશિન્યા સ્પૃશેદ્યત્ર તલહસ્તો ભવેદસૌ

ઇતિ તલહસ્તઃ
સ્પર્શોઽઙ્ગુષ્ઠકનિષ્ઠાભ્યામર્ધચન્દ્રોઽભિધીયતે
ઇત્યર્ધચન્દ્રઃ
ચતુરઙ્ગુલિસંઘાતે કુઞ્ચિતાઙ્ગુષ્ઠકે તલે
કનિષ્ઠાતર્જનીપાર્શ્વસ્પર્શસ્તન્ત્ર્યાઃ પ્રસારકઃ

ઇતિ પ્રસારકઃ
કરસ્ય કિંચિત્સાઙ્ગુષ્ઠસકલાઙ્ગુલિકુઞ્ચને
કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠસંસ્પર્શસ્તન્ત્ર્યાઃ સ્યાત્કુહરઃ કરઃ

ઇતિ કુહરઃ
ઇતિ ત્રયોદશોભયહસ્તવ્યાપારાઃ ।
એતદ્ધસ્તસમાયોગાદ્વાદનં વાદ્યમુચ્યતે
છન્દો ધારા કૈકુટી ચ કઙ્કાલં વસ્તુ ચ દ્રુતમ્

ગજલીલં દણ્ડકં ચોપરિવાદ્યમતઃ પરમ્
વાદ્યં પક્ષિરુતં ચેતિ દશધા પરિકીર્તિતમ્

ખસિતસ્ફુરિતૌ યત્ર ક્રિયેતે બહુધા કરૌ
તારં ચ સ્પૃશ્યતે સ સ્યાચ્છન્દો યતિમનોહરઃ

ઇતિ ચ્છન્દઃ
સ્ખલિતો મૂર્છના ચાથ કર્તરીરેફસંયુતૌ
ઉલ્લેખરેફૌ યત્રાઽઽસ્તાં ધારાં બ્રૂતે હરપ્રિયઃ

ઇતિ ધારા
શુકવક્ત્રઃ સ્ફુરિતકો ઘોષઃ સ્યાદર્ધકર્તરી
ક્રમાદેતે કરા યત્ર તામાહુઃ કૈકુટીં બુધાઃ

ઇતિ કૈકુટી
સ્ફુરિતૈર્મૂર્છનાસંજ્ઞૈઃ કર્તરીત્રિતયેન ચ
યુક્તં કરૈઃ ક્રમાદેભિઃ કઙ્કાલં કથિતં બુધૈઃ

ઇતિ કઙ્કાલમ્
સ્પૃષ્ટતારમુપેતં યત્કર્તર્યા ખસિતેન ચ
કુહરેણાથ તદ્વાદ્યં વસ્તુ વસ્તુવિદો વિદુઃ

ઇતિ વસ્તુ
કર્તરીખસિતૌ યત્ર ક્રમેણ કુહરઃ કરઃ
રેફભ્રમરઘોષાશ્ચ તદ્દ્રુતં બ્રુવતે બુધાઃ

ઇતિ દ્રુતમ્
બહુધા મૂર્છના હસ્તાઃ સ્ફુરિતાઃ કર્તરી તતઃ
ખસિતો યત્ર તત્પ્રાહુર્ગજલીલં કલાવિદઃ

ઇતિ ગજલીલમ્
સ્ખલિતો મૂર્છનાખ્યશ્ચ કર્તરીરેફસંયુતઃ
ખસિતો મૂર્છનાખ્યશ્ચ કર્તરીરેફસંયુતઃ
ખસિતો યત્ર વાદ્યજ્ઞા દણ્ડકં તદ્બભાષિરે

ઇતિ દણ્ડકમ્
ઊર્ધ્વાધોગૌ ક્રમાદ્ધસ્તૌ રેફકર્તરિકાહ્વયૌ
નિષ્કોટિતે તલે હસ્તે દ્વાવપ્યુપરિવાદ્યકે

ઇત્યુપરિવાદ્યકમ્
સમસ્તહસ્તવાદ્યં તુ વાદ્યં પક્ષિરુતં મતમ્
ઇતિ પક્ષિરુતમ્
ઇતિ દશવિધં વાદ્યમ્
સકલં નિષ્કલં ચેતિ દ્વિવિધં વાદ્યમુચ્યતે

તન્ત્રીસંલગ્નજીવાતઃ સ્થૂલો યત્ર ધ્વનિર્ભવેત્
તદુક્તં સકલં વાદ્યમપરે ત્વન્યથા જગુઃ

આદોરિકં પત્રિકં ચેત્તર્જનીસ્પર્શવર્જિતમ્
સાર્યતે કમ્રિકાવાદ્યં તદાહુઃ સકલાભિધમ્

અપનીય કલાં કમ્રામધો નૈષાદદેશતઃ
ન નયેત્તર્જનીસ્પર્શં તન્ત્રયાશ્ચેન્નિષ્કલં તદા

સૂક્ષ્મશ્ચાત્ર ભવેન્નાદઃ સારણામત્ર કેચન
આમધ્યમસ્વરસ્થાનં સારણાયાં પ્રપેદિરે

અવોચદિતિ નિઃશઙ્કઃ શિષ્યાભ્યાસાય વાદનમ્
શ્રુત્યાદિક્રમતો ગીતનિષ્પત્તૌ ત્વિદમાદિશેત્

વક્ષ્યામઃ સ્વરરન્ધ્રાણાં યદ્વંશેઽષ્ટાદશાઙ્ગુલે
પ્રથમે સપ્તકે સ્થાનં વીણાયામપિ તન્મતમ્

સ્વરાણાં કિંતુ વૈણાનામધરાધરતારતા
મધ્યમે સપ્તકે સ્થાનં તતઃ સ્યાદ્દ્વિગુણાન્તરમ્

તૃતીયે સપ્તકે સ્થાનં તતોઽપિ દ્વિગુણાન્તરમ્
અઙ્કેત ચ સ્વરસ્થાનાન્યમૂનિ સુખબુદ્ધયે

યથાસ્વં સ્વરભેદાનાં વિભાગાચ્છ્રુતિદેશધીઃ
સ્યાદ્ગ્રામમૂર્છનાદીનામુદ્બોધઃ સુકરસ્તતઃ
એષા પિઞ્જરકાઃ પ્રોક્તા ઘોષકશ્ચૈકતન્ત્રિકા

ઇત્યેકતન્ત્રીલક્ષણમ્
તન્ત્રીદ્વયેન નકુલઃ સ્યાદન્વર્થા ત્રિતન્ત્રિકા
તન્ત્રીભિઃ સપ્તભિશ્ચિત્રા વિપઞ્ચી નવભિર્મતા

કોણાઙ્ગુલીવાદનીયા ચિત્રા તદ્વદ્વિપઞ્ચિકા
ક્રમાદન્યેઽઙ્ગુલીકોણવ્યવસ્થામૂચિરે તયોઃ

ચિત્રાયામઙ્ગુલીમાત્રં વિપઞ્ચ્યામુભયં પરે
તન્ત્રીણામેકવિંશત્યા કીર્તિતા મત્તકોકિલા

મુખ્યેયં સર્વવીણાનાં ત્રિસ્થાનૈઃ સપ્તભિઃ સ્વરૈઃ
સંપન્નત્વાત્તદન્યાસ્તુ તસ્યાઃ પ્રત્યઙ્ગમીરિતાઃ
કરણૈશ્ચિત્રયન્ત્યસ્તાસ્તસ્યાઃ સ્યુરુપરઞ્જિકાઃ

રૂપં કૃતપ્રતિકૃતં પ્રતિભેદસ્તતઃ પરમ્
સ્યાદ્રૂપશેષમોઘશ્ચ પ્રતિશુષ્કેતિ ષડ્વિધમ્
કરણં તસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષ્મોદાહરણૈઃ સમમ્

મુખ્યવીણાપ્રયુક્તસ્ય ગુર્વાદેર્ભઞ્જનેન યત્
યુગપદ્વાદનં રૂપં વિપઞ્ચ્યાદિષુ તદ્યથા

વાદ્યતે ગુરુમુખ્યાયાં યદા દ્વે લઘુની તદા
વિપઞ્ચ્યાદૌ યદા ત્વસ્યાં લસ્તદન્યાસુ દદ્વયમ્

ઇતિ રૂપમ્
એતત્કૃતપ્રતિકૃતં પશ્ચાત્પ્રત્યઙ્ગવાદને
ઇતિ કૃતપ્રતિકૃતમ્
રૂપક્રિયાવિપર્યાસાત્પ્રતિભેદો ભવેદ્યથા

વાદ્યતે લદ્વયં તજ્જ્ઞૈર્મત્તકોકિલયા યદા
ગુરુસ્તદા વિપઞ્ચ્યાદિવીણાભિરિતિ તદ્વિધિઃ

ઇતિ પ્રતિભેદઃ
યદા વિદારીવિચ્છેદં કુરુતે મુખ્યવૈણિકઃ
તદાઽન્યાસાં વાદનં યદ્રૂપશેષં તદુચ્યતે

ઇતિ રૂપશેષમ્
યદા વિલમ્બિતલયં પ્રયુઙ્ક્તે મુખ્યવૈણિકઃ
તદૈવાતિદ્રુતલયં કરચાતુર્યયોગતઃ
વૈપઞ્ચિકાદ્યાઃ કુર્યુશ્ચેદોઘમાચક્ષતે તદા

ઇત્યોઘઃ
અંશસંવાદ્યન્યતરસ્વરવ્યઞ્જિકયા યદા

તન્ત્ર્યૈકયૈવ કરણં સ્યાન્મુખ્યામુખ્યવીણયોઃ
પ્રતિશુષ્કાં તદાઽઽચષ્ટશાર્ઙ્ગિદેવો વિદાંવરઃ

ઇતિ પ્રતિશુષ્કા
પુષ્ણન્તિ વીણાવાદ્યં યે રક્તિં દધતિ ચાતુલામ્
કુર્વન્ત્યદૃષ્ટપુષ્ટિં ચ તાન્ધાતૂનધુના બ્રુવે

યે પ્રહારવિશેષોત્થાઃ સ્વરાસ્તે ધાતવો મતાઃ
વિસ્તારકરણા વિદ્ધવ્યઞ્જનાશ્ચેતિ ધાતવઃ

ચતુર્ધા તેષુ વિસ્તારશ્ચતુર્ધા બોધિતો બુધૈઃ
વિસ્તારજશ્ચ સંઘાતજોઽથ સ્યાત્સમવાયજઃ

અનુબન્ધશ્ચેતિ ચતુર્ભેદઃ સંઘાતજો ભવેત્
દ્વિરુત્તરો દ્વિરધરોઽપ્યધરાદ્યુત્તરાન્તકઃ

ઉત્તરાદ્યધરાન્તશ્ચેત્યષ્ટધા સમવાયજઃ
ત્રિરુત્તરસ્ત્રિરધરોઽથ દ્વિરુત્તરપૂર્વકઃ

અધરાન્તો દ્વિરધરોત્તરાન્તશ્ચોત્તરાદિકાન્
પરો દ્વિરધરોઽથ સ્યાદધરાદિર્દ્વિરુત્તરઃ

મધ્યોત્તરદ્વિરધરોઽધરમધ્યદ્વિરુત્તરઃ
એવં ચતુર્દશવિધો વિસ્તારઃ શાર્ઙ્ગિણોદિતઃ

કરણસ્ય તુ ભેદાઃ સ્યૂ રિભિતોચ્ચયસંજ્ઞકૌ
તથા નીરટિતો હ્રાદોઽનુબન્ધ ઇતિ પઞ્ચ તે

ક્ષેપઃ પ્લુતોઽતિપાતશ્ચાતિકીર્ણોઽપ્યનુબન્ધકઃ
ઇત્યાવિદ્ધે પઞ્ચ ભેદા દશ તુ વ્યઞ્જને મતાઃ

પુષ્પં કલં તલં બિન્દૂ રેફો નિસ્વનિતં તતઃ
નિષ્કોટિતમથોન્મૃષ્ટમવમૃષ્ટનિબન્ધનૌ
ઇતિ સર્વે ચતુસ્ત્રિંશન્મિલિતા ધાતવો મતાઃ

વિસ્તીર્ણનાદભેદત્વાદ્વિસ્તારો ધાતુરુચ્યતે
પ્રહારલાઘવાત્કૃત્વા સ્વરાન્તિ સ્વરો વિસ્તારજો ભવેત્
એકવિસ્તારસંજ્ઞં તમપરે સૂરયો જગુઃ

અલંકારત્વમપ્યસ્ય નિઃશઙ્કો નિરદીધરત્

ઇતિ વિસ્તારજઃ
અત્રોત્તરાધરૌ જ્ઞેયૌ મન્દ્રતારૌ સ્વરૌ ક્રમાત્
ઉત્તરાધરઘાતૌ હિ તયોર્નિષ્પાદકાવિહ

સંઘાતેજ યે ચત્વારસ્તથાઽષ્ટૌ સમવાયજે
ભેદાસ્તેઽન્વર્થનામાનસ્તલ્લક્ષ્મોક્તિરનર્થિકા

તથાઽપિ વાલબોધાય તાન્વયં વિવૃણીમહે
મન્દ્રસ્વરદ્વિરુચ્ચારાદ્ધાતુરત્ર દ્વિરુત્તરઃ

ઇતિ દ્વિરુત્તરઃ
તારસ્થાને દ્વિરાઘાતાદ્ધાતુર્દ્વિરધરો ભવેત્
ઇતિ દ્વિરધરઃ
યસ્ત્વાદિતારો મન્દ્રાન્તઃ સોઽધરાદ્યુત્તરાન્તકઃ

ઇત્યધરાદ્યુત્તરાન્તકઃ
આદૌ મન્દ્રસ્તતસ્તાર ઉત્તરાદ્યધરાન્તકે
ઇત્યુત્તરાદ્યધરાન્તકઃ
એતે સંઘાતજે ભેદા દ્વિઃપ્રહારભવે મતાઃ

ઇતિ સંઘાતજસ્ય ભેદચતુષ્ટયમ્
મન્દ્રસ્વરત્રિરાઘાતાદ્ધાતુમાહુસ્ત્રિરુત્તરમ્
ઇતિ ત્રિરુત્તરઃ
ત્રિસ્તારસ્વરઘાતેન ધાતુસ્ત્રિરધરો ભવેત્

ઇતિ ત્રિરધરઃ
દ્વિરુત્તરાધરાન્તો દ્વિર્મન્દ્રસ્તારાન્તગો ભવેત્
ઇતિ દ્વિરુત્તરાધરાન્તઃ
તારસ્થાનં દ્વિઃ પ્રહૃત્ય વિદધ્યાન્મન્દ્રમન્તતઃ

આ! તદા દ્વિરધરોત્તરાન્તો ધાતુરુચ્યતે
ઇતિ દ્વિરધરોત્તરાન્તઃ
ઉત્તરાદિદ્વિરધરે મન્દ્રતારો દ્વિરિષ્યતે

ઇત્યુત્તરાદિદ્વિરધરઃ
સકૃત્તારોઽથ મન્દ્રો દ્વિરધરાદિદ્વિરુત્તરે
ઇત્યધરાદિદ્વિરુત્તરઃ
મધ્યોત્તરદ્વિરધરે તારૌ મધ્યસ્થમન્દ્રકૌ

ઇતિ મધ્યોત્તરદ્વિરધરઃ
મન્દ્રાદ્યન્તો ભવેત્તારોઽધરમધ્યદ્વિરુત્તરે
ઇત્યધરમધ્યદ્વિરુત્તરઃ
ત્રિપ્રહારભવે ભેદાઃ સ્યુરિમે સમવાયજે

ઇત્યષ્ટૌ સમવાયજભેદાઃ
સજાતીયવિજાતીયભેદસંમિશ્રણોદ્ભવઃ
અનુબન્ધાભિધો ધાતુઃ શાર્ઙ્ગદેવેન કીર્તિતઃ

ઇત્યનુબન્ધઃ
ઇતિ ચતુર્દશ વિસ્તારધાતુભેદાઃ
લઘુગુર્વાત્મકૈર્ઘાતૈઃ કરણાવિદ્ધયોઃ ક્રિયાઃ
કરણોઽલ્પગુરુસ્તત્ર તદ્ભેદાલ્લઁક્ષયેઽધુના

રિભિતો દ્વૌ લઘૂ ગાન્તૌ
ઇતિ રિભિતઃ ।
ચતુર્લાન્ગગુરૂચ્ચયઃ
ઇત્યુચ્ચયઃ
ષડ્લોઽન્તગુર્નીરટિતઃ
ઇતિ નીરટિતઃ
હ્રાદોઽષ્ટલઘુરન્તગઃ

ઇતિ હાદઃ
કરણસ્યાનુબન્ધસ્તુ સ્યાદ્વિસ્તારાનુબન્ધવત્

ઇત્યનુબન્ધઃ
ભૂરિગુર્ગુરુહીનો વાઽઽવિદ્ધોઽસ્ય વિવૃણે ભિદાઃ
ક્ષેષો લઘુગુરુભ્યાં સ્યાત્
ઇતિ ક્ષેપઃ
પ્લુતો લઘુગુરુર્ભવેત્

ઇતિ પ્લુતઃ
અતિપાતો લગાભ્યાં દ્વિઃ
ઇત્યતિપાતઃ
ચતુર્વારં લગૌ તતઃ
લઘુર્યત્રાતિકીર્ણોઽસૌ
ઇત્યતિકીર્ણઃ
અનુબન્ધસ્તુ પૂર્વવત્

ઇત્યનુબન્ધઃ
દ્વાભ્યાં ત્રિભિશ્ચતુર્ભિશ્ચ નવભિર્લઘુભિઃ ક્રમાત્
ક્ષેપાદયોઽત્ર ચત્વારો ભવન્તીત્યપરેઽબ્રુવન્

ઇતિ પઞ્ચાઽઽવિદ્ધધાતુભેદાઃ
અઙ્ગુલીભેદમાત્રેણ વ્યઞ્જનસ્તદ્ભિદા બ્રુવે

અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં કનીયસ્યા તન્ત્રીરેકા નિહન્યતે
યુગપદ્યત્ર તત્પુષ્પમભિલેખુઃ પુરાતનાઃ

ઇતિ પુષ્પમ્
એકસ્વરં યદા નાનાસ્થાનકં તન્ત્રિકાદ્વયમ્
અઙ્ગુષ્ઠાભ્યામેકકાલે નિહન્તિ સ્યાત્કલં તદા

ઇતિ કલમ્
દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠતો હન્તિ વામાઙ્ગુષ્ઠનિપીડિતામ્
તન્ત્રીં યત્ર તદાઽઽચષ્ટ તલં સોઢલનન્દનઃ

ઇતિ તલમ્
બિન્દુરેકત્ર તન્ત્ર્યાં સ્યાત્પ્રહારો ગુરુનાદકૃત્
ઇતિ બિન્દુઃ
રેફસ્ત્વેકસ્વરો ઘાતઃ ક્રમાત્સર્વાઙ્ગુલીકૃતઃ

ઇતિ રેફઃ
તલં કૃત્વાઽવરોહેણ ઘાતો નિસ્વનિતં મતમ્
ઇતિ નિસ્વનિતમ્
વામાઙ્ગુષ્ઠેન તૂર્ધ્વાધોઘાતો નિષ્કોટિતં મતમ્

ઇતિ નિષ્કોટિતમ્
ઘાતોઽતિમધુરધ્વાનસ્તર્જન્યોન્મૃષ્ટમુચ્યતે
ઇત્યુન્મૃષ્ટમ્
કનિષ્ઠયા દક્ષિણયાઽઙ્ગુષ્ઠાભ્યામપ્યધઃ સરન્

હન્તિ ત્રિસ્થાનકં તન્ત્રીત્રયમેકસ્વરં પૃથક્
યત્રાવમૃષ્ટમાચષ્ટ તદ્યજ્ઞપુરમણ્ડનઃ

ઉક્તાનુબન્ધવદ્વોધ્યમનુબન્ધસ્ય લક્ષણમ્
નન્વેકલક્ષ્મભેદોઽયં ગણ્યતે કિં પૃથક્ પૃથક્

મૈવં તદ્ધાતુભેદાનાં બાહુલ્યં યત્ર દૃશ્યતે
વિશિષ્ટો ધાતુના તેન સોઽનુબન્ધો ભિદાં વ્રજેત્

ઇત્યનુબન્ધઃ
ઇત્યેતે ધાતવઃ પ્રોક્તાઃ સર્વવાદ્યોપયોગિનઃ
યથાસ્થાનં પ્રયોક્તવ્યાસ્તે ચ વૃત્તિસમાશ્રયાઃ

તત્ર જાતિરુદાત્તા સ્યાદ્વિસ્તારે કરુણે ઘના
આવિદ્ધધાતૌ રિભિતા વ્યઞ્જને લલિતા મતા

ઇતિ ચતુસ્ત્રિંશદ્ધાતવઃ
વૃત્તિર્ગુણપ્રધાનત્વરૂપા વ્યવહૃતિર્મતા
ચિત્રા વૃત્તિર્દક્ષિણા ચ તિસ્રઃ સ્યુરિતિ વૃત્તયઃ

ચિત્રા વાદ્યપ્રધાનત્વં ગીતસ્ય ગુણતોચ્યતે
ઉભયોઃ સમભાવેન વૃત્તિર્વૃત્તિરુદાહૃતા
ગીતપ્રધાનતાવાદ્યગુણતા દક્ષિણા મતા

દ્રુતાદિકાલ્લઁયાનાસાં નિયચ્છન્તિ ક્રમાત્પરે
સમાં સ્રોતોગતાં તદ્વદ્ગોપુચ્છાં ચ યતિં ક્રમાત્

માગધીં સંભાવિતાખ્યાં ગીતિં ચ પૃથુલાં ક્રમાત્
ઓઘં ચાનુગતં તત્ત્વં વાદ્યાન્યેતાન્યનુક્રમાત્

માર્ગં ચિત્રં વાર્તિકાખ્યં દક્ષિણાખ્યં યથાક્રમમ્
અનાગતસમાતીતાન્પ્રહાનિહ ચ મન્વતે

ઇતિ વૃત્તિત્રયમ્
તત્ત્વં ભવેદનુગતમોઘશ્ચેતિ નિરૂપિતમ્
ગીતાનુગં ત્રિપ્રકારં વાદ્યં તલ્લક્ષ્મ કથ્યતે

લયં તાલં વિરામં ચ યતિં ગીતિં તથાઽક્ષરમ્
વર્ણગ્રામવિભાગં ચ નાનાજાત્યંશકાદિકમ્

વ્યઞ્જદ્ગીતગતં ગીતમિલિતં તત્ત્વમુચ્યતે
ઇતિ તત્ત્વમ્
કિંચિદ્ગીતાનુહરણાદ્વાદ્યં ત્વનુગતં મતમ્

યથા વિરતિરન્યત્ર સ્થિતિઃ સ્થાનાન્તરેષ્વપિ
વિલમ્બિતે ગીતલયે વૈદગ્ધ્યાદ્દ્રુતવાદનમ્

ઇત્યનુગતમ્
ગીતસ્યાન્તેઽનુકર્તાઽપિ ભાગશશ્ચાતુરીયશાત્
નિરન્તરૈઃ પાણિઘાતૈઃ સમુદાયાનુકારિતમ્
વાદકો દર્શયેદ્વાદ્યે યત્રૌઘં તં પ્રચક્ષતે

ઇત્યોઘઃ
એકવિંશતિતન્ત્રીસ્થમેતદ્ધાત્વાદિવાદનમ્
એકતન્ત્ર્યાદિવીણાસુ યથાયોગં પ્રવર્તયેત્

એકતન્ત્ર્યાં ચ યત્પ્રોક્તં તજ્જ્ઞેયં નકુલાદિષુ
વેણાવપિ તદિચ્છન્તિ વેણુપ્રાવીણ્યશાલિનઃ

ઇતિ ગીતાનુગે વાદ્યમ્
ભેદાન્નિર્ગીતવાદ્યસ્ય વૈણસ્યાથ પ્રચક્ષ્મહે

આશ્રાવણાઽઽરમ્ભવિધિર્વક્ત્રપાણિસ્તતઃ પરમ્
સંખોટના ચતુર્થી ચ પઞ્ચમી પરિઘટ્ટના

માર્ગાસારિતકં લીલાકૃતમાસારિતત્રયમ્
દશેતિ શુષ્કવાદ્યાનિ તલ્લક્ષ્મ વ્યાહરેઽધુના

વિસ્તારધાતુભેદાનામાદિમં દ્વિઃ પ્રયુજ્યતે
દ્વિતીયં ચ પ્રયુજ્ય દ્વિરાદ્યં ભેદં દ્વિતીયકમ્

લીનાકૃતિં દ્વિરુચ્ચાર્ય તદ્વદ્યુગ્માન્તરાણ્યપિ
પ્રાક્પ્રાગ્યુગ્મોત્તરાદીનિ પ્રયુઞ્જીત તદા ભવેત્

આશ્રાવણં શુષ્કવાદ્યમત્ર ત્વાહ વિશાખિલઃ
વિસ્તારધાતુભેદાનાં પ્રયોગે દ્રુતરૂપતામ્

આદ્ય્ખણ્ડે યદાઽઽદ્વૌ દ્વાવેકાદશચતુર્દશૌ
વર્ણઃ પઞ્ચદશસ્તદ્વચ્ચતુર્વિંશો ગુરુર્ભવેત્

લઘવોઽષ્ટાદશાન્યે સ્યુરેવં ખણ્ડે દ્વિતીયકે

તૃતીયે તુ તૃતીયો ગોઽષ્ટમપઞ્ચદશૌ તથા
શેષા દ્વાદશ લાઃ ખણ્ડૈસ્ત્રિભિરેવં ધ્રુવા ભવેત્
આશ્રાવણાયાં ગેયા સા સૂરિભિઃ સિદ્ધિમીસુભિઃ

વક્ષ્યામહે મુનિમતાદસ્યાં પાતકલાવિધિમ્
દ્વાવિંશતિઃ કલા કેચિત્કેઽપ્યષ્ટાવિંશતિઃ કલાઃ

અન્યે દ્વાત્રિંશતિં પ્રાહુસ્તત્રૈવં તાલયોજના

શમ્યાત્રયં તતસ્તાલાસ્ત્રયોઽત્રાનાગતગ્રહે
તતઃ સમગ્રહે શમ્પાદ્વયં તાલદ્વયં તથા

તતોઽતીતગ્રહે શમ્પાતાલૌ દ્વાદશ તાઃ કલાઃ
યથાક્ષરસ્યોત્તરસ્ય ષટ્ચતસ્રસ્તુ યુગ્મજાઃ
કલા દ્વાવિંશતાવેવમથાષ્ટાવિંશતૌ વિધિઃ

દ્વાદશાત્ર કલાઃ પ્રાવદ્દ્વિકલોત્તરવત્તતઃ
કલા દ્વાદશ શેષાસ્તુ સ્યુરેકકલયુગ્મવત્

અથ દ્વાવિંશતિઃ પ્રાચ્યાઃ સ્યુશ્ચતુર્વિંશતિઃ કલાઃ
દ્વિતીયપક્ષવત્પ્રાન્તે ત્વષ્ટૌ દ્વિકલયુગ્મવત્

એષુ ત્રિષ્વપિ પક્ષેષૂત્તરશ્ચચ્ચત્પુટસ્તથા
અતીતેન ગ્રહેણ સ્યાદ્વિદારીરથ કીર્તયે

શમ્પાત્રયેણ પ્રથમા પરા તાલત્રયેણ તુ
શમ્પાદ્વયા તૃતીયા સ્યાત્તુર્યા તાલદ્વયેન તુ

પઞ્ચમી શમ્પાતાલાભ્યાં ષષ્ઠી સ્યાત્પઞ્ચપાણિના
ચચ્ચત્પુટા સપ્તમી સ્યાત્તાસ્તિસ્રો મન્વતે પરે

યથાક્ષરસ્ય યુગ્મસ્ય દ્વિરાવૃત્ત્યા વિદારિકા
આદ્યા તથા દ્વિતીયા સ્યાત્તયોરન્તે કલાદ્વયમ્

એવમષ્ટાદશ કલાસ્તતો યુગ્માદ્યથાક્ષરાત્
વિદારી સ્યાત્તૃતીયાઽન્યે વિદારીરન્યથા જગુઃ

આદ્યા દ્વિકલયુગ્મેન દ્વિતીયા ચ તથા ભવેત્
યથાક્ષરેણોત્તરેણ તૃતીયાઽન્યેઽન્યથા જગુઃ

પૂર્વોક્તા દ્વાદશ કલા વિદાર્યાદ્યા પરા પુનઃ
યથાક્ષરેણોત્તરેણ શેષા યુગ્માદ્યથાક્ષરાત્
એવમાશ્રાવણામાહ શ્રીમાન્યજ્ઞપુરાગ્રણીઃ

ઇત્યાશ્રાવણા
સ્યુરારોહાવરોહાભ્યાં યુક્તા વિસ્તારધાતુજાઃ
ભેદાસ્તલેન રિભિતહ્વાદાભ્યાં મિશ્રિતાઃ ક્રમાત્

તતઃ કરણભેદં દ્વિસ્ત્રિર્વાઽભ્યસ્ય વિલીનવત્

બહુલેન પ્રયુક્તે ચૈકવિસ્તારે પુનસ્તથા
દ્વિરભ્યસ્યેદેવમેવ કરણસ્ય ભિદાઃ પરાઃ

યત્રાઽઽરમ્ભવિધિઃ સ સ્યાદથ તસ્ય ધ્રુવાં બ્રુવે
ગુરવોઽષ્ટૌ દ્વાદશાથ લઘવઃ પઞ્ચ ગા ઇતિ

પઞ્ચવિંશત્યક્ષરં સ્યાદાદ્યખણ્ડં તતઃ પરમ્
લઘવોઽષ્ટૌ ગુરુર્લાશ્ચ ચત્વારો ગશ્ચતુર્લઘુઃ

ગશ્ચેત્યેકોનવિંશત્યા વર્ણૈઃ ખણ્ડં દ્વિતીયકમ્
યસ્યાસ્તૃતીયખણ્ડેઽષ્ટૌ લા ગોઽન્તે સ્યાદ્ધ્રુવાઽત્ર સા

એકવિંશે ગુરૌ કાર્યા વિશ્રાન્તિઃ પૂર્વખણ્ડકે
દ્વિતીયખણ્ડે વિશ્રામ્યેદ્ગુરૌ વર્ણે ચતુર્દશે

સ્યાદ્દ્વાદશકલં ખણ્ડમાદ્યમન્યત્તુ ષટ્કલમ્
ચતુષ્કલં તૃતીયં સ્યાદથ તાલોઽત્ર કથ્યતે

તાલત્રયં ચ શમ્પૈકા તાલૌ દ્વૌ શમ્પયોર્દ્વયમ્
દ્વૌ તાલૌ સંનિપાતૌ દ્વાવિત્યાદ્યે શકલે કલાઃ

યથાક્ષરસ્યોત્તરસ્ય ક્રમાચ્ચચ્ચત્પુટસ્ય ચ
કલા ભવન્તિ શકલે દ્વિતીયે ચ તૃતીયકે

ઇત્યારમ્ભવિધિઃ
બહુલાવિદ્ધકરણસ્તોકવ્યઞ્જનધાતુકઃ
વિસ્તારધાતુના હીનો બક્ત્રપાણિઃ પ્રકીર્તિતઃ

મુખપ્રતિમુખે સ્યાતાં તાલાઙ્ગે દ્વે ચ નાથવા
પ્રવૃત્તં ચૈકકં વર્ણાઙ્ગમત્રાથ બ્રુવે ધ્રુવામ્

ગુરવઃ પઞ્ચ લાઃ ષટ્ચ ગુરવઃ ષડ્લઘુદ્વયમ્

ચત્વારો ગાસ્તથા લાઃ સ્યુસ્ત્રયો ગા લઘવોઽષ્ટ ચ
યત્ર સ્યાદ્ગુરુરન્તે સા વક્ત્રપાણૌ ધ્રુવા ભવેત્

યા માત્રા વસ્તુનોઽન્ત્યા સ્યાદ્વિકલે મદ્રકે સ્થિતા
તસ્યાસ્તાલોઽત્ર કર્તવ્યઃ કલાસ્વષ્ટાસુ તન્મુખમ્

અથ પ્રતિમુખં કાર્યં ચતુરાવૃત્તિયોગિના
ઉત્તરેણાપરેત્યાહુઃ પૂર્વોક્તો યઃ કલાષ્ટકઃ
સોઽત્ર કાર્યસ્ત્રિરાવૃત્તો માત્રયા તુ વિદારિકા
ઇતિ વક્ત્રપાણિઃ
અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં ચ તર્જન્યા તન્ત્રીં નિષ્પીડ્ય વદયન્
બિન્દું મિથો મેલયેત વાદિસંવાદિનૌ સ્વરૌ
બહુધા તદ્ગુણત્વેન પ્રયુઞ્જીતાનુવાદિનઃ

વિવાદિનોઽલ્પકાન્કુર્યાદ્વિસ્તારસ્ય ભિદાસ્તથા

ધાત્વન્તરૈર્મિશ્રયિત્વાઽભ્યસ્યેદ્દ્વિસ્ત્રિઃ પૃથક્તતઃ
કેવલાસ્તાઃ પ્રયુજ્ય દ્વિસ્તાસુ મગ્નાનિવાપરાન્
ધાતૂન્યત્ર પ્રયુઞ્જીત પ્રાહુઃ સંખોટનામમૂમ્

ગુરૂ દ્વૌ લઘવોઽષ્ટૌ ચ દ્વૌ ગુરૂ ચ લઘુર્ગુરુઃ
યત્ર દ્વાદશ લા ગોઽન્તે સા સ્યાત્સંખોટનાધ્રુવા

યથાક્ષરદ્વિકલયોઃ સ્યુરત્રોત્તરયોઃ કલાઃ
નાત્ર સંખ્યા વિદારીણાં ભણિતા ભરતાદિભિઃ

ઇતિ સંખોટના
ભેદા વ્યઞ્જનધાતૂત્થા ભેદૈઃ કરણધાતુજૈઃ

ચિત્રિતા લલિતાઃ સ્નિગ્ધાઃ ક્રિયન્તે કરલાઘવાત્
આરોહબહુલા યસ્યાં તામાહુઃ પરિઘટ્ટનામ્

ગુરૂણ્યષ્ટૌ ચ લઘવઃ સ્યુશ્ચતુર્વિંશતિર્ગુરૂ
દ્વૌ ષોડશ લઘૂન્યન્તે ગુરુર્યત્ર ધ્રુવાઽત્ર સા

સંપકેષ્ટાકવદ્યદ્વા સ્યુઃ સંપિષ્ટકવત્કલાઃ
સંપિષ્ટકે કલાઃ પ્રોક્તા દશ દ્વાદશ વા પુરા

સંપિષ્ટકકલાસ્ત્વત્ર દ્વાદશૈવેતિ સંમતમ્
દ્વાદશાનાં દશાનાં ચ પ્રાહુરન્યે સમુચ્ચયમ્

સંપક્વેષ્ટાકતાલં ચ દ્વિકલીકૃત્ય કેચન
તદ્દ્વાદશકલા તાલયોગમત્ર પ્રચક્ષતે

યથાક્ષરદ્વિકલયોઃ સંપક્વેષ્ટાકયોરિહ
અષ્ટાદશ કલાઃ કેચિદાચક્ષત સમુચ્ચિતાઃ

ઇતિ પરિઘટ્ટના
વિસ્તારાવિદ્ધકરણભેદશ્મિશ્રપ્રયોગતઃ
યથા કલતલાખ્યાભ્યાં માર્ગાસારિતકં ભવેત્
અન્યે કલતલોન્મિશ્રકરણં લક્ષ્મ ચક્ષતે

ગાશ્ચત્વારો લઘૂન્યષ્ટૌ ગૌ દ્વાવષ્ટૌ લઘૂન્યથ

ગૌ લ ઇત્યાદ્યખણ્ડં સ્યાદેવં ખણ્ડદ્વયં પરમ્
યસ્યામસૌ ધ્રુવા જ્ઞેયા માર્ગાસારિતસંશ્રયા

એકં ચચ્ચત્પુટે ખણ્ડમુત્તરે શકલદ્વયમ્
કનિષ્ઠાસારિતોક્તેન કાર્યસ્તાલકલાવિધિઃ

ઇતિ માર્ગાસારિતમ્
પ્રયોગોઽભિસૃતસ્ય સ્યાત્તથા પરિસૃતસ્ય ચેત્
તથા લયાન્તરગતૌ વાદ્યતાલકલાવિધૌ
માધુર્યં સૌકુમાર્યં ચ તદા લીલાકૃતં ભવેત્

ષડ્જગ્રામસ્થજાત્યંશે યદ્ગીતં વાર્તિકે પથિ
આસારિતં તદેવોક્તં ધીરૈરભિસૂતાહયમ્

જાત્યંશે મધ્યમગ્રામસંસ્થે પરિસૃતં ત્વિદમ્

અન્યે તુ માષઘાતાદિસપ્તાઙ્ગમપરાન્તકમ્

બ્રુવતેઽભિસૃતં તત્તુ પ્રદાનાદિનવાઙ્ગકમ્
પ્રાહુઃ પરિસૃતં મૃગ્યં તાલાધ્યાયે લયાન્તરમ્

ગીતકત્રયસંયોગાદેવં લીલાકૃતં ત્રિધા
પ્રયોગૌ દ્વૌ પદૈશ્ચાસ્ય સાર્યકૈશ્ચ નિરર્થકૈઃ

વીણાવાદ્યં માનતાલયુક્તં શમ્પાદિવર્જિતમ્
આહુરેકે માનહીનમપિ ત્વાહ વિશાખિલઃ

ધ્રુવાયાં તૂભયસ્તાલઃ પરૈસ્ત્વનિયમાત્મકઃ

ઇતિ લીલાકૃતમ્
આસારિતત્રયં પૂર્વં તાલાધ્યાયે નિરૂપિતમ્
યથાક્ષરં દ્વિસંખ્યાતં ત્રિસંખ્યાતમિતિ ત્રિધા

પ્રત્યેકં તસ્ય ચાઽઽવૃત્તિર્વર્ણાલંકારશોભના
વૃત્તિત્રયેણ વાદ્યૈશ્ચ તત્ત્વાદ્યૈઃ કરણેન ચ
ધાતુના ચિત્રિતા કાર્યા બુધૈર્વીણાવિધાવિહ

ઇત્યાસારિતત્રયમ્
આલાપિનીગતં લક્ષ્મ વક્ષ્યે લક્ષ્યવિદાં મતમ્
નવમુષ્ટિમિતો દૈર્ઘ્યે વૈણવઃ સુષિરાન્તરઃ

અઙ્ગુલદ્વંદ્વપરિધિઃ પ્રાગ્વદ્ગ્રન્થ્યાદિવર્જિતઃ
શ્લક્ષ્ણઃ સમઃ સુવૃત્તશ્ચ દણ્ડઃ સ્યાત્કકુભં દધત્

અઙ્ગુલદ્વયવિસ્તારમઙ્ગુલાર્ધાયતં તથા
તદર્ધં પિણ્ડસંયુક્તમુન્મુખં પત્રિકોજ્ઝિતમ્

એકદણ્ડમધોભાગે શઙ્કુના તુ વિરાજિતમ્
ચતુરઙ્ગુલદૈર્ઘ્યેણ બહિર્મધ્યોન્નતેન ચ

તસ્ય તુમ્બં પરીણાહે દ્વાદશાઙ્ગુલસંમિતમ્
ચતુરઙ્ગુલવક્ત્રં ચ દન્તનાભિસમન્વિતમ્

અગ્રાદધસ્તાત્પાદોને મુષ્ટિયુગ્મે નિબધ્યતે
અત્ર મેષાન્ત્રતન્ત્રી સ્યાત્સૂક્ષ્મા શ્લક્ષ્ણા સમા દૃઢા

કર્પરં નારિકેલોત્થં દોરકો દોરિકાસ્તથા
ત્રીણ્યેતાનિ નિબધ્યન્તે યત્ર સાઽઽલાપિની મતા

દશમુષ્ટિમિતં દણ્ડમત્રાઽઽહુઃ ખાદિરં પરે
પટ્ટસૂત્રમયીં તન્ત્રીં યદ્વા કાર્પાસસૂત્રજામ્

રક્તચનદ્નજાન્સર્વાન્વીણાદણ્ડાન્પરે જગુઃ
દશમુષ્ટ્યધિકં માનં ક્વચિલ્લક્ષ્યેષુ દૃશ્યતે

તુમ્બં વક્ષસિ નિક્ષિપ્ય વામાઙ્ગુષ્ઠેન તસ્ય ચ
મૂલમુત્પીડ્ય ધૃત્વા તામથ મધ્યમયા સુધીઃ

દક્ષિણસ્યાનામયા વા વાદયેદ્બિદુધાતુવત્
બિન્દુહસ્તેન વા મન્દ્રે મધ્યે તારે ચ વાદયેત્

ત્રયસ્તુ દક્ષિણાત્પાણેશ્ચત્વારો નામતઃ સ્વરાઃ
ઇત્યુક્તં કૈશ્ચિદાચાર્યૈરપરે ત્વન્યથા જગુઃ

મધ્યમો મુક્તયા તન્ત્ર્યા તર્જન્યાદ્યઙ્ગુલીત્રયાત્
વામસ્યાનામિકાવર્જ્યાસ્ત્રયઃ સ્યુઃ પઞ્ચમાદયઃ

મુક્તતન્ત્ર્યાઽથ ષડ્જઃ સ્યાદૃષભસ્તર્જનીભવઃ
ગાન્ધારો મધ્યમાઙ્ગુલ્યા દક્ષિણેનાથ વાદનમ્

આરોહેણાવરોહેણ સપ્તકદ્વિતયે ભવેત્
એભિઃ સ્વરૈર્વિરચિતં વિચિત્રં રાગમાલપેત્

ગાયેદ્ગીતં નિબદ્ધં ચ પ્રવીણો વીણયાઽનયા
ઇદમાલાપિનીલક્ષ્મ શ્રીનિઃશઙ્કેન કીર્તિતમ્

ઇત્યાલાપિનીલક્ષણમ્
કિંનરી દ્વિવિધા લઘ્વી બૃહતી ચેતિ કીર્તિતા
તત્ર લઘ્વીગતં લક્ષ્મ સાંપ્રતં પ્રતિપાદ્યતે

સ્યાદ્વિતસ્તિત્રયં દૈર્ઘ્યે માનં પઞ્ચાઙ્ગુલાધિકમ્
પઞ્ચાઙ્ગુલઃ પરીણાહો વેણુદણ્ડસ્ય યત્ર ચ

ગર્ભેઽસ્ય વ્યાપકં રન્ધ્રં કકુભઃ શાકદારુજઃ
સાર્ધદ્વ્યઙ્ગુલવિસ્તારો દૈર્ઘ્યે પઞ્ચાઙ્ગુલશ્ચ સઃ

તસ્માદર્ધાઙ્ગુલન્યૂના દૈર્ઘ્યવિસ્તારયોર્ભવેત્
મધ્યે કૂર્મોન્નતા લૌહી પત્રિકા કકુભસ્થિતા

ગૃધ્રવક્ષોઽસ્થિનલિકા કનિષ્ઠાઙ્ગુલિસંમિતા
લૌહી કાંસ્યમયી યદ્વા કીર્તિતા સારિકાખ્યયા

શ્લિષ્ટા વસ્ત્રમષીમિશ્રમદનેન ચતુર્દશ
ચતુર્દશસ્વરસ્થાને દણ્ડપૃષ્ઠે નિવેશયેત્

સપ્તકસ્ય દ્વિતીયસ્ય યો નિષાદો ભવેદધઃ
તસ્ય સ્થાને ભવેદાદ્યા સારિકાઽન્યોર્ધ્વમઙ્ગુલાત્

સ્થાપયેદન્તરે કિંચિત્કિંચિત્પૂર્વાધિકે પરા
દ્વ્યઙ્ગુલાવધ્યષ્ટમીં તુ પૂર્વસ્યાસ્ત્ર્યઙ્ગુલાન્તરે

સ્થાપયિત્વા પરાઃ ષટ્ચ પૂર્વપૂર્વાધિકાન્તરે
ચતુરઙ્ગુલપર્યન્તં સારિકાઃ સંનિવેશયેત્

તુમ્બં દણ્ડસ્ય કકુભસ્યાધઃસંધૌ નિવેશયેત્
તૃતીયતુર્યસાર્યોસ્તુ મધ્યેઽધસ્તાદ્વિતીયકમ્

પૂર્વસ્માદપરં તુમ્બં વિસ્તારેઽભ્યધિકં મનાક્
દણ્ડાગ્રાદ્દ્વ્યઙ્ગુલેઽધસ્તાદ્રન્ધ્રં કૃત્વાઽથ નિક્ષિપેત્

ચલશઙ્કું ગલે રન્ધ્રં દધમાનમતોઽઙ્ગુલાત્
અધસ્તાદઙ્ગુલોત્સેધં મેઢકં બાણપુઙ્ખવત્

કૃત્વા તતોઽગ્રતઃ કિંચિત્સ્થિરશઙ્કું નિવેશયેત્
તતો લોહમયીં શ્લક્ષ્ણાં વર્તુલાં ચ સમાં દૃઢામ્

ગજકેશોપમાં તન્ત્રીં નિબધ્ય કકુભે દૃઢમ્
સારિકામસ્તકન્યસ્તામાનીતાં મેઢકોપરિ

લગ્નાં દ્વિતીયપ્રાન્તેન વેષ્ટયેચ્ચલકીલકે
શઙ્કું તં ભ્રામયેત્તાવદ્યાવત્તન્ત્રી દૃઢા ભવેત્

ભ્રામણં વૈપરીત્યેન તન્ત્રીશૈથિલ્યકારણમ્
તન્ત્રીદાર્ઘ્યેઽથ દાર્ઢ્યાય ચલશઙ્કોર્ગલસ્થિતે

છિદ્રેઽન્યસ્યાથ સંકીલં સ્થિરશઙ્કૌ નિવેશયેત્
લઘ્વી સા કિંનરી પ્રોક્તા શાર્ઙ્ગદેવેન સૂરિણા

અસ્યાં સ્થાયિનમારભ્ય ગણયેત્સપ્તકદ્વયમ્
સારીકકુભયોર્મધ્યે તર્જન્યાદ્યઙ્ગુલિત્રયાત્

વાદયેત્કિંનરીવીણાતન્ત્રીં દક્ષિણપાણિના
વામસ્ય તિસૃભિસ્તાભિરઙ્ગુલીભિસ્તુ તન્ત્રિકામ્

તત્તત્સારીપ્રદેશસ્થાં સ્વરવ્યક્ત્યૈ નિપીડયેત્
વિતસ્ત્યભ્યધિકા દૈર્ઘ્યે પરિણાહેઽઙ્ગુલાધિકા

લઘ્વ્યાઃ સ્યાદ્બૃહતી સ્નાયુમયા તન્ત્રીસ્ત્રિતુમ્બિકા
આલાપિનીવદસ્યાં ચ સ્થાપ્યં તુમ્બં તૃતીયકમ્
અન્યલ્લઘ્વીગતં લક્ષ્મ બૃહતીં કિંનરીં શ્રયેત્

ઇતિ દ્વિવિધકિંનરીલક્ષણમ્
કિંનરીત્રિતયં તત્ર દેશીસંસિદ્ધમન્યથા
બૃહતી મધ્યમા લઘ્વીત્યથાઽઽસાં લક્ષ્મ વક્ષ્યતે

તિર્યગ્યવોદરૈઃ ષડ્ભિર્નિસ્તુષૈઃ સ્યાદિહાઙ્ગુલમ્
બૃહતીદણ્ડમાનં સ્યાદ્દૈર્ઘ્યે પઞ્ચાશદઙ્ગુલમ્

ષડઙ્ગુલોઽત્ર પરિધિર્દણ્ડે દૈર્ઘ્યે તુ કાકુભે
ષડઙ્ગુલં શિરસ્ત્વસ્ય દૈર્ઘ્યવિસ્તારયોર્ભવેત્

ચતુરઙ્ગુલસંમાનં દ્વ્યઙ્ગુલં તુ તદુચ્છ્રયે
નિક્ષિપેત્કાકુભં દણ્ડં વીણાદણ્ડોત્તરે તથા

દણ્ડાંશઃ પરિશેષોઽત્ર તાવાન્યાવતિ શેષિતે
વીણાદણ્ડાન્તકકુભશિરોમધ્યાન્તરે સ્થિતઃ

તન્ત્રીભાગસ્તૃતીયાંશાધિકત્ર્યઙ્ગુલકો ભવેત્
મધ્યે કૂર્મોન્નતાં લૌહીં પત્રિકાં શિરસિ ક્ષિપેત્

પરિતોઽર્ધાઙ્ગુલન્યૂના શિરસોઽસૌ પ્રકીર્તિતા
વીણાશીર્ષાદધસ્તાચ્ચ સાર્ધદ્વ્યઙ્ગુલતઃ સ્થિતમ્

ઊર્ધ્વાધોદૈર્ઘ્યભાગ્રન્ધ્રં વિસ્તારેઽર્ધાઙ્ગુલાયતમ્
તિર્યગ્દૈર્ઘ્યં તાવદન્યદ્રન્ધ્રં ચોભયતોમુખમ્

તિર્યગ્રન્ધ્રે ચલં શઙ્કુમૂર્ધ્વરન્ધ્રનિવિષ્ટયા
લૌહ્યા સારિકયા યુત્તપ્રાન્તાન્તરં પુનઃ

સારિકાયાઃ શિરોમૂલે બધ્નીયાત્કાકુભે સુધીઃ
તન્ત્રીરન્ધ્રાત્પુરઃ સાન્ધ્રીદ્વ્યઙ્ગુલે મેઢકો ભવેત્

સ ચ સ્યાત્કર્તરીયુક્તો ગલે રન્ધ્રાન્વિતોઽથવા
કર્તર્યા ગલરન્ધ્રે વા સારિકાં તાં નિવેશયેત્

તદ્રન્ધ્રે દણ્ડાન્તરાલાં વિદધ્યાત્સયવાઙ્ગુલમ્
મેઢકાત્પુરતઃ શઙ્કુઃ સ્થિરઃ સાર્ધાઙ્ગુલોત્તરે

તિર્યગ્રન્ધ્રે નિવેશોઽસ્ય ચલશઙ્કુવદિષ્યતે
ચલશઙ્કુભ્રામણાદિ જ્ઞેયં પૂર્વોક્તરીતિતઃ

ગૃધ્રવક્ષોસ્થિજા યદ્વા તત્પાદાસ્થિસમુદ્ભવાઃ
કાંસ્યમય્યોઽથવા લૌહ્યો નલિકાઃ સારિકા મતાઃ

સાર્ધાઙ્ગુલાસ્તાઃ પરિધૌ દણ્ડપૃષ્ઠે નિવેશયેત્
યન્મેઢકશિરોમધ્યાદુપક્રમ્યાન્તરં ભવેત્

સારીમસ્તકમધ્યાનાં તદિદાનીં નિરૂપ્યતે
આદ્યાન્તરં તત્ર યવાધિકં પઞ્ચાઙ્ગુલં મતમ્

દ્વિતીયમન્તરાલં તુ ચતુરઙ્ગુલમુત્તરમ્
તસ્માત્તૃતીયતુર્યે તુ યવન્યૂને મતે સતામ્

યવાધિકત્ર્યઙ્ગુલં તુ જ્ઞેયં પઞ્ચમમન્તરમ્
યવોનદ્વ્યઙ્ગુલં ષષ્ઠં સયવદ્વ્યઙ્ગુલં પુનઃ

અન્તરાલં સપ્તમં સ્યાત્સાર્ધદ્વ્યઙ્ગુલમષ્ટમમ્
નવમં તુ યવાર્ધેન સાર્ધાઙ્ગુલમિતં મતમ્

દશમં દ્વ્યઙ્ગુલં હીનં યવેનૈકાદશં તતઃ
દ્વાદશં તુ તૃતીયાંશન્યૂનં તસ્માત્ત્રયોદશમ્

સતૃતીયાંશાગુલં સ્યાદઙ્ગુલં તુ ચતુર્દશમ્
દ્વિતીયાન્તરતોઽધસ્તાન્ન્યસ્યેત્તુમ્બમધોમુખમ્

અન્યત્કકુભમૂર્ધ્વાધસ્તુમ્બકં સંનિવેશયેત્
ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલં ચક્રે પરિધિસ્ત્વાદ્યતુમ્બકે

કિંચિન્ન્યૂનં તતસ્તુમ્બં પરિધૌ સ્યાદધસ્તન
ઈષદસ્પષ્ટસરિકા સારિકાસ્તા નિવેશયેત્

મદનેનેષ્ટકાચૂર્ણમિશ્રેણ શ્લેષણં દૃઢમ્
સારીણામથવા વસ્ત્રમષીમિશ્રેણ સંમિતમ્

મુક્તતન્ત્રીભવં કૃત્વા સ્વરમાદ્યં ચતુર્દશમ્
સ્વરાઃ પરે સ્યુઃ સારીણાં ચતુર્દશભિરન્તરૈઃ

સપ્તકદ્વયમેવં સ્યાદેકતારસ્વરાધિકમ્
યથાસ્વં સ્વરદેશાંશૈઃ શ્રુતિસ્તસ્યા વિચિન્વતે

દ્વિત્રાસ્તતોઽધિકાઃ સારીર્નિબધ્નીયાત્પરે ત્વિહ
લક્ષયન્ત્યન્તરાણ્યાસાં સ્વરાવિર્ભાવતો બુધાઃ

શ્રીશાર્ઙ્ગદેવોપદેશાત્તદ્બોધઃ સુલભો નૃણામ્
કેચિત્ત્રયોદશૈવાત્ર સારીર્નિદધતે બુધાઃ

બૃહતી કિંનરીત્યેષા શાર્ઙ્ગદેવેન કીર્તિતા
મધ્યમાયાં દણ્ડદૈર્ઘ્યં ત્રિચત્વારિંશદઙ્ગુલમ્

પરિધિર્દૃશ્યતે તત્ર દ્વિયવોનષડઙ્ગુલઃ
સાર્ધત્ર્યઙ્ગુલવિસ્તારં પ્રાગ્દૈર્ઘ્યં કાકુભં શિરઃ

ક્ષિપેત્કકુભદણ્ડસ્ય વીણાદણ્ડેઽઙ્ગુલત્રયમ્
તાવાંશ્ચ પરિશેષેઽસૌ યાવતઃ પરિશેષણે

દણ્ડાન્તશીર્ષમધ્યાન્તે સારિકાવયવસ્થિતઃ
તૃતીયભાગરહિતાઙ્ગુલત્રયમિતો ભવેત્

દણ્ડાન્તે સારિકોત્સેધઃ સ્યાદ્યવોનાઙ્ગુલદ્વયઃ
તદર્ધો મેઢકોપાન્ત્યે સારીણામન્તરઃ ત્વિહ

પ્રથમં પ્રથિતં પ્રાજ્ઞૈઃ સાર્ધાઙ્ગુલચતુષ્ટયમ્
દ્વિતીયમન્તરં મેયં સયવૈરઙ્ગુલૈસ્ત્રિભિઃ

તૃતીયં તુ તૃતીયાંશાભ્યધિકૈસ્ત્રિભિરઙ્ગુલૈઃ
ચતુર્થં ત્ર્યઙ્ગુલં પ્રોક્તં પઞ્ચમં સારિકાન્તરમ્

યવાધિકાભ્યાં સાર્ધાભ્યામઙ્ગુલાભ્યાં મિતં મતમ્
ષષ્ઠં યવદ્વયન્યૂનદ્વ્યઙ્ગુલં સપ્તમં પુનઃ

સયવાર્ધાઙ્ગુલદ્વંદ્વમષ્ટમં ત્વઙ્ગુલદ્વયમ્
અઙ્ગુલં સયવદ્વંદ્વં નવમં દશમં પુનઃ

યવોનમઙ્ગુલદ્વંદ્વમન્તરત્રિતયં પુનઃ
ઇતં પરસ્યાઃ પ્રત્યેકં સપાદાઙ્ગુલસંમિતમ્

વિશેષોઽયમિહાન્યત્તુ લક્ષ્મ સ્યાદ્બૃહતીગતમ્
લઘ્વીદણ્ડગતં દૈર્ઘ્યે સ્યાત્પઞ્ચત્રિંશદઙ્ગુલમ્

પરિધિસ્તુ તૃતીયાંશાભ્યધિકાઙ્ગુલપઞ્ચકઃ
અઙ્ગુલત્રયવિસ્તારં કકુભસ્ય શિરો ભવેત્

પૂર્વવત્કાકુભો દણ્ડો વીણાદણ્ડે નિધીયતે
પરિશેષસ્તથા સા સ્યાદ્યથા દણ્ડાન્તતન્ત્રિકા

આ કાકુભશિરોમધ્યાદ્ભવેત્ત્ર્યઙ્ગુલસંમિતા
દણ્ડાન્તે સારિકોત્સેધઃ સ્યાત્સાર્ધાઙ્ગુલસંમિતઃ

તદર્ધે મેઢકોપાન્તે તત્રાઽઽદ્યં સારિકાન્તરમ્
પ્રોક્તં યવેનાભ્યધિકૈશ્ચતુર્ભિર્મિતમઙ્ગુલૈઃ

દ્વિતીયં દ્વિયવોપેતાઙ્ગુલદ્વંદ્વમિતં ભવેત્
યવોનાભ્યામઙ્ગુલીભ્યાં તૃતીયં મીયતે બુધૈઃ

પાદોનત્ર્યઙ્ગુલં તુર્યમથ પઞ્ચમમન્તરમ્
યવાર્ધોનાઙ્ગુલદ્વંદ્વં ષષ્ઠં સાર્ધાષ્ટભિર્યવૈઃ

સપ્તમં તુ યવોનેનાઙ્ગુલદ્વંદ્વેન મીયતે
સાધાઙ્ગુલં ત્વષ્ટમં સ્યાન્નવમં ત્વષ્ટભિર્યવૈઃ

દશમૈકાદશે પ્રોત્તે સપાદાઙ્ગુલકે પૃથક્
યવન્યૂનાઙ્ગુલમિતં દ્વાદશં ચ ત્રયોદશમ્

અન્યત્તુ લઘુકિંનર્યાં લક્ષ્મ પૂર્વવદિષ્યતે
ન બૃહત્યધિકં માનં ન હીનં ત્રિંશદઙ્ગુલાત્

આદર્તવ્યં કિંનરીણાં રક્તિમાધુર્યવર્જનાત્
એતયોરન્તરાલે તુ યથેષ્ટં માનકલ્પના

શક્તા વિવેક્તુમત્રાપિ સ્વરસ્થાનાનિ તદ્વિદઃ

પ્રદર્શનાર્થં કેષાંચિદ્રાગાણાં વાદનક્રમમ્
અસ્યાં કિંનરવીણાયાં વક્તિ શ્રીકરણેશ્વરઃ

સ્થાયિનં મધ્યમં મન્દ્રં મધ્યં વા સ્થાયતત્પરાન્
આરુહ્ય પનિસાન્પઞ્ચાવરોહ ક્રમતઃ સ્વરાન્

ષડ્જતઃ સ્થાયિપર્યન્તાદ્યથા હન્યાત્તુ ધૈવતમ્
આરુહ્ય પનિસાન્પઞ્ચાવરોહ ક્રમતઃ સ્વરાન્

ષડ્જતઃ સ્થાયિપર્યન્તાદ્યથા હન્યાત્તુ ધૈવતમ્
મધ્યમાદેઃ સમાખ્યાતં સ્વસ્થાનં પ્રથમં તદા

દ્વ્યર્ધમર્ધસ્થિતં તદ્વદારુહ્ય દ્વિગુણં સ્વરમ્
આદ્યં સ્વસ્થાનમાતિષ્ઠેત્સ્વસ્થાનં ત્રિતયે પરે

અસંભવે પૂર્વપૂર્વસ્વરસ્ય તુ પરં પરમ્
ક્રમેણ સ્વરમારોહેત્સર્વરાગેષ્વિતિ સ્થિતિઃ

ઇતિ મધ્યમાદિઃ
કિંનરીવાદકાઃ પ્રાયઃ સ્થાયિનં પઞ્ચમં સ્વરમ્
રાગે કુર્વન્તિ બઙ્ગાલે તદજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતમ્

ગ્રહો હિ મધ્યમો રાગસ્યાસ્ય શાસ્ત્રે પ્રકીર્તિતઃ

યદ્વા લક્ષ્યપ્રધાનાનિ શાસ્ત્રાણ્યેતાનિ મન્વતે
તસ્માલ્લક્ષ્યવિરુદ્ધં યત્તચ્છાસ્ત્રં નેયમન્યથા

મધ્યમાદિપદં જ્ઞેયં પઞ્ચમાદ્યુપલક્ષણમ્

પ્રાથમ્યસામ્યતો યદ્વા નિયમાદૃષ્ટકલ્પના
મધ્યમાદિગ્રહે કાર્યા નન્વસ્મિન્મધ્યમે ગ્રહે

અધસ્તનઃ સ્યાદ્ગાન્ધારો મધ્યમઃ પઞ્ચમગ્રહે
તુર્યાદિવ્યત્યયેઽપ્યેવં રાગસામ્યં કથં ભવેત્

નિઃશઙ્કોઽત્ર સમાધત્તે ગાન્ધારાદ્યપ્રયોજકમ્
કિંતુ સ્થાયિનમારભ્ય યે સ્યુસ્તુર્યાદયઃ સ્વરાઃ

રાગાભિવ્યક્તિશક્તાઃ યે સ્યુસ્તુર્યાદયઃ સ્વરાઃ

રાગાભિવ્યક્તિશક્તાઃ સ્યુર્નનુ શાસ્ત્રેષ્વનર્થિકા
ષડ્જાદ્યુક્તિઃ પ્રસજ્યેત સત્યં તત્રોચ્યતે ત્વિદમ્

મધ્યમાદિગ્રહઃ શાસ્ત્રે નિયતસ્તદપેક્ષયા
તુર્યાદયો નિષાદાદ્યા ભવન્તીત્યુપપદ્યતે

ગ્રહાંશન્યાસનિયમૌ યદ્વા શાસ્ત્રાર્થગોચરઃ
ગુમ્ફઃ સ્વરાન્તરાણાં તુ લક્ષ્યસ્થાને વિરુધ્યતે

સર્વત્ર પરિહારોઽયં લક્ષ્યે લક્ષ્માવિરોધિનિ
દેશીરાગેષુ નિર્ણીતઃ શાર્ઙ્ગદેવેન સૂરિણા

મધ્યમં સ્થાયિનં કૃત્વા ગાન્ધારાત્તદધસ્તનાત્
પઞ્ચાઽઽરુહ્ય નિષાદાન્તાન્ગપર્યન્તાવરોહણમ્

કૃત્વા સ્થાયિનિષાદૌ ચ વિધાયાઽઽહત્ય ધૈવતમ્
સ્થાય્યન્તમવરોહશ્ચેદ્બઙ્ગાલો જાયતે તદા

ઇતિ બઙ્ગાલઃ
ધૈવતં સ્થાયિનં કૃત્વા તૃતીયં ચ ચતુર્થકમ્
તસ્માત્કૃત્વાઽવરોહેણ સ્થાયિપર્યન્તમેત્ય ચ

તૃતીયં ચ તતોઽધસ્થં વિધાય સ્થાયિનં વ્રજેત્
યદા તદા ભૈરવઃ સ્યાલ્લક્ષ્યે સ્થાયી નિરીક્ષ્યતે

ઇતિ ભૈરવઃ
સ્થાયિનો ધૈવતાત્પૂર્વં સ્વરમાગત્ય તત્પરાન્
પઞ્ચાનારુહ્ય તુર્યં ચ દ્વિતીયં દ્વિઃ પ્રયુજ્યતે

સ્થાયિનિ ન્યસ્યતે રાગો વરાટી જાયતે તદા
લક્ષ્યે તુ દૃશ્યતે સ્થાયી કિંનર્યામૃષભસ્વરઃ

ઇતિ વરાટી
સ્થાયિનં મધ્યમૃષભં કૃત્વા દ્વૌ તદધસ્તનૌ
ગત્વા સ્થાયિનમારભ્ય ત્રીનારુહ્યાવરુહ્ય તુ

પઞ્ચ સ્વરાન્ન્યસ્યતે ચેદૃષભે ગુર્જરી તદા
ગ્રહો ગાન્ધાર એવાસ્યા દૃશ્યતે લક્ષ્યગોચરે

ઇતિ ગુર્જરી
મધ્યષડ્જાદ્ગ્રહાત્પૂર્વં સ્વરમેત્ય તૃતીયકમ્

તુર્યં ચોક્ત્વા દ્વિતીયાદીંસ્ત્રીનારુહ્યાવરુહ્ય ચ
ગ્રહન્યાસાદ્વસન્તઃ સ્યાલ્લક્ષ્યે ત્વસ્યર્ષભો ગ્રહઃ

ઇતિ વસન્તઃ
મધ્યષડ્જં ગ્રહં કૃત્વા તૃતીયં ચ ચતુર્થકમ્
ઉક્ત્વા દ્વિતીયતૃતીયૌ સ્પૃષ્ટ્વા તુર્યં ચ પઞ્ચમમ્

એતત્ક્રમેણાવરોહસ્ત્યક્ત્વા સ્થાયિદ્વિતીયકમ્
સ્થાયિપૂર્વાન્તમાગત્ય ગ્રહં તસ્માત્તૃતીયકમ્

તુર્યં તતસ્તૃતીયં ચ પ્રોચ્યતે ન્યસ્યતે ગૃહે
ધન્નાસી સ્યાત્તદા દૃષ્ટો લક્ષ્યે સ્યાત્પઞ્ચમો ગ્રહઃ

ઇતિ ધન્નાસી
ઋષભં સ્થાયિનં કૃત્વા પરં સ્પૃષ્ટ્વા તતઃ પરમ્
વિલમ્બ્ય તુર્યમાન્દોલ્ય સ્પૃષ્ટ્વા તુર્યાદધસ્તનૌ

ગ્રહાન્નિઃસરણં કૃત્વા પરૌ પ્રોચ્ય દ્વિતીયકમ્
એત્ય સ્થાયિનિ ચેન્ન્યાસો દેશીરાગસ્તદા ભવેત્
ગાન્ધારસ્તુ ગ્રહો દેશ્યાં દેશીવેદિષુ દૃશ્યતે

ઇતિ દેશી
સ્થાયિનં મધ્યગાન્ધારં કૃત્વાઽધસ્તુર્યમેત્ય ચ
તસ્માદાષષ્ઠમારુહ્ય સ્વરાંસ્તાનવરુહ્ય ચ

ગ્રહાધસ્તાત્તૃતીયં ચ કૃત્વા ચેન્ન્યસ્યતે ગ્રહે
દેશાખ્યા સા તદા લક્ષ્યે દૃષ્ટોઽસ્યા મધ્યમો ગ્રહઃ

ઇતિ દેશાન્તરાખ્યા
ગ્રહાન્મધ્યસ્થિતાત્ષડ્જાદ્દ્વિતીયં સ્વરમેત્ય ચેત્
તૃતીયં તદધસ્થં ચ વિલમ્બ્ય સ્થાયિનં સ્પૃશેત્

અધસ્તૃતીયતુર્યૌ ચ તં તૃતીયં પુનઃ સ્વરમ્
કૃત્વા સ્થાયિસ્વરે ન્યાસો ડોમ્બક્રી જાયતે તદા
ભૂપાલી સા જનૈરુક્તા સ્થાય્યસ્યા મધ્યમો મતઃ

ઇતિ ડોમ્બક્રી
મન્દ્રસ્થં પઞ્ચમં કૃત્વા સ્થાયિનં સહ તેન ચ

આરુહ્ય ષટ્સ્વરાનેષામવરોહે તૃતીયકમ્
વિલમ્બ્ય કમ્પિતં કૃત્વા તુર્યં સ્થાયિનમાવ્રજેત્

ક્રમેણ યદિ જાયેત તદા પ્રથમમઞ્જરી
અસ્યાસ્તુ મન્દ્રગાન્ધારઃ સ્થાયી લક્ષ્યેષુ દૃશ્યતે

ઇતિ પ્રથમમઞ્જરી
ધૈવતં સ્થાયિનં કૃત્વાઽઽન્દોલ્ય તસ્માદવરોહે ગૃહં વ્રજેત્
યદા તદા સ્યાત્કામોદા મધ્યમોઽસ્યા ગ્રહો ભવેત્

ઇતિ કામોદા
ષડ્જં તુ સ્થાયિનં કૃત્વા તત્પૂર્વસ્વરમેત્ય ચ

સ્વરદ્વયં દ્વિરારુહ્ય તૃતીયં ચ ચતુર્થકમ્
પ્રકમ્પ્યાથ તૃતીયં ચ વિલમ્બ્યાઽઽહત્ય પઞ્ચમમ્

સ્થાય્યન્તમવરોહેચ્ચેત્સ્વરાનૃષભવર્જિતાન્
મધ્યષડ્જં ગ્રહં કૃત્વા સહ પ્રાચા પરૌ સ્વરૌ

પ્રોચ્ય તુર્યં વિલમ્બ્યાથ તૃતીયં સદ્વિતીયકમ્
સ્પૃષ્ટ્વા યદા ગ્રહે ન્યાસસ્તદા રામકૃતિર્ભવેત્

ઇતિ રામકૃતિઃ
સ્થાયિનં મધ્યમં કૃત્વાઽધશ્ચતુર્થમુપેત્ય ચ
ગ્રહાધરાંસ્ત્રીનારુહ્ય સ્વરં સ્પૃષ્ટ્વા તૃતીયકમ્

ગ્રહાધસ્તુર્યપર્યન્તમાગત્યાપ્યવરોહિણા
તતસ્તૃતીયમારુહ્ય કરમાદેત્ય પ્રકમ્પ્ય ચ

ગ્રહે ન્યાસો યદા રાગસ્તદા ગૌડકૃતિર્ભવેત્
પઞ્ચમો લક્ષ્યતે સ્થાયી લક્ષ્યે સ્યાલ્લક્ષ્યવેદિભિઃ

ઇતિ ગૌડકૃતિઃ
મધ્યષડ્જં ગ્રહં કૃત્વાઽધસ્તમેત્ય પુનર્ગ્રહમ્
કૃત્વા તૃતીયતુર્યૌ ચ કમ્પિતં પઞ્ચમં સ્વરમ્

વાદયિત્વા ગ્રહાત્તુર્યં તૃતીયં સ્થાયિનં તથા
દ્વિતીયં કમ્પયિત્વા ચ તૃતીયં સ્વરમાસ્પૃશેત્

તતો યદિ ગ્રહે ન્યાસસ્તદા દેવકૃતિર્ભવેત્
અસ્યાસ્તુ મધ્યમો ન્યાસો લક્ષ્યે શ્રીશાર્ઙ્ગિણોદિતઃ

ઇતિ દેવકૃતિઃ
ધૈવતં સ્થાયિનં કૃત્વા ગત્વાઽધસ્થં પુનર્ગ્રહમ્

તત્પરં સ્થાયિનં તસ્માત્પૂર્વમાગત્ય ચ ગ્રહમ્
આરુહ્ય ત્રીંસ્તૃતીયાદીન્પઞ્ચમાદવરુહ્ય ચ

ષટ્સ્વરાન્ગ્રહમુચ્ચાર્ય તૃતીયં કમ્પયેત્તતઃ
તુર્યપઞ્ચમતુર્યાંશ્ચ સ્પૃષ્ટ્વા પ્રોચ્ય તૃતીયકમ્

દ્વિતીયં ચ ગ્રહે ન્યાસો યદા સ્યાદ્ભૈરવી તદા
અસ્ય રાગસ્ય ગાન્ધારઃ સ્થાયી લક્ષ્યેષુ દૃશ્યતે

ઇતિ ભૈરવી
મન્દ્રષડ્જં ગ્રહં કૃત્વા મધ્યષડ્જમુપેત્ય ચ
અવરોહિક્રમાદેત્ય ગ્રહમારોહિણા તતઃ

પમાગત્ય વિલમ્બ્યામું સ્પૃષ્ટ્વા ધૈવતમાવ્રજેત્
ગ્રહાચ્ચેદવરોહેણ ચ્છાયાનટ્ટા તદા ભવેત્

ઇતિ ચ્છાયાનટ્ટા
મધ્યષડ્જં ગ્રહં કૃત્વા તત્પરૌ દ્વૌ ચ પઞ્ચમમ્

ષષ્ઠં કૃત્વાઽવરુહ્યેમૌ તૃતીયાદવરુહ્ય ચ
આગ્રહં પ્રાક્તૃતીયાદ્વાઽવરુહ્ય પ્રાક્તૃતીયકમ્

પ્રકમ્પ્ય તત્પરં પ્રોચ્ય ગ્રહે ચેન્ન્યસ્યતે તદા
રામક્રી સ્યાદસૌ પ્રોક્તા બહુલીપૂર્વિકા જનૈઃ

ઇતિ બહુલીરામક્રી
ધૈવતં સ્થાયિનં કૃત્વા તત્પરં તુ વિલમ્બિતમ્
સ્પૃષ્ટ્વા ગ્રહદ્વિતીયૌ ચ ગ્રહાત્તુ પ્રાક્તૃતીયકમ્

ઈષદ્વિલમ્બ્ય ચાઽઽરુહ્ય ગ્રહાદીન્વા તૃતીયકમ્
વિલમ્બ્ય તદધસ્થં વાઽવરુહ્ય સ્પર્શનાત્તતઃ

ગ્રહાદીંસ્ત્રીન્સ્વરાન્સ્પૃષ્ટ્વા ગ્રહમુચ્ચાર્ય તત્પરમ્
ગ્રહે ચેન્ન્યસ્યતે રાગો મહ્લારો જાયતે તદા
રાગેઽત્ર પઞ્ચમઃ સ્થાયી દૃશ્યતે લક્ષ્યગોચરઃ

ઇતિ મહ્લારઃ
સ્થાયિનો મધ્યમાત્પઞ્ચાઅવ્રુચ્ચ યદિ માવધીન્
માત્તૃતીયં વ્રજેત્તસ્માદારુહ્ય ચતુરઃ સ્વરાન્

સ્પૃષ્ટ્વા સ્થાયિનમેતસ્માત્પૂર્વં કૃત્વા વિલમ્બિતમ્
ષડ્જે ચેન્ન્યસ્યતે ગૌડકર્ણાટો જાયતે તદા

લક્ષ્યે તુ પઞ્ચમસ્થાયી ગૌડસ્યાસ્ય વિલોક્યતે
ગ્રહાન્મન્દ્રનિષાદાચ્ચેત્સમુચ્ચાર્ય સ્વરં પરમ્

તતસ્તૃતીયતુર્યૌ ચ ગત્વા સ્થાયિતૃતીયકમ્
સ્થાયિતુર્યં ચ કૃત્વાઽસ્માત્સ્વરાન્પઞ્ચાવરુહ્ય ચ

સ્થાયિનોઽધસ્તુરીયં ચ સ્થાયિનોઽધસ્તનં તતઃ
સ્થાયિનં તત્પરં ચોક્ત્વા સ્થાયિતુર્યં ગ્રહાત્પરમ્

કૃત્વા ન્યાસો ગ્રહે ગૌડસ્તૌરુષ્કો જાયતે તદા
સ એવ માલવીત્યુક્તઃ સ્થાયી લક્ષ્યેઽસ્ય પઞ્ચમઃ

ઇતિ તુરુષ્કગૌડઃ
ગ્રહં માલવિનઃ કૃત્વા દ્વિતીયં પ્રોચ્ય તત્પરમ્
લઙ્ઘયેલ્લઙ્ઘિતાદૂર્ધ્વં ત્રીણ્યારુહ્યાવરુહ્ય ચ

પ્રકમ્પ્ય લઙ્ઘિતં તસ્માત્પૂર્વં પ્રોચ્ય ગ્રહં વ્રજેત્
યદા તદા દ્રાવિડઃ સ્યાદ્ગૌડોઽસૌ સાલકો જનૈઃ

અસ્યાપિ સ્થાયિનં પ્રાહુર્લક્ષ્યજ્ઞાઃ પઞ્ચમં સ્વરમ્

ઇતિ દ્રાવિડગૌડઃ
ઇત્યુપાઙ્ગાનિ
સ્થાનિનો ધૈવતાત્પ્રાચ્યાદવરુહ્ય ગ્રહાન્તરમ્
ગ્રહં ચોક્ત્વા તૃતીયં ચ તુર્યં કૃત્વા વિલમ્બિતમ્

તસ્માદધસ્તનૌ સ્પૃષ્ટ્વા તૃતીયં તુ વિલમ્બયેત્
સ્પૃષ્ટ્વા ગ્રહાત્પરં પૂર્વૌ પૂર્વં ચોક્ત્વા ગ્રહે યદિ

કમ્પિતે ન્યસ્યતે રાગસ્તદા સ્યાલ્લલિતાભિધઃ
અત્ર ગાન્ધારમેવાઽઽહુઃ સ્થાયિનં લક્ષ્યવેદિનઃ

ઇતિ લલિતઃ
એવં કતિપયે રાગાઃ પ્રોક્તાઃ સંમુગ્ધબુદ્ધયે
વસ્તુતઃ સર્વયન્ત્રેષુ રાગાણાં વાદનં સમમ્

ગ્રહાદિસ્વરસંભૂતિદ્વારતોઽન્વિષ્યતાં બુધૈઃ
કિંનર્યાં યૈઃ સ્વરૈઃ સ્વસ્વસ્થાનજૈર્યસ્ય સંભવઃ
રાગસ્ય તસ્ય તૈરેવ વંશાદાવપિ દૃશ્યતે

ઇતિ કિંનરીલક્ષણમ્
પિનાક્યાં ધનુષઃ કમ્રૈકચત્વારિંશદઙ્ગુલા
દૈર્ઘ્યે સ્યાન્મધ્યવિસ્તારઃ સ્યાત્સપાદાઙ્ગુલદ્વયમ્

અન્તે ચાઙ્ગુલમાનેન શિખાં કુર્યાદધસ્તનીમ્
સપાદાઙ્ગુલમાત્રા તુ કાર્મુકસ્યોત્તરા શિખા

કાર્યાવઙ્ગુલદૈર્ઘ્યૌ ચ પાદોનાઙ્ગુલપિણ્ડકૌ
ખટકૌ શિખયોર્લગ્નૌ તાભ્યાં ત્વર્વાગુપાન્તયોઃ

પાદોનમઙ્ગુલદ્વંદ્વં વિસ્તારે માનમિષ્યતે
મધ્યપ્રાન્તાન્તરાલે તુ વિસ્તારં કલ્પયેત્સુધીઃ

તન્ત્રીમાનેન બધ્નીયાચ્છિખયોર્નિપુણો ગુણમ્
માનં વાદનચાક્પે સ્યાદઙ્ગુલાન્યેકવિંશતિઃ

દૈર્ઘ્યે મુષ્ટૌ તુ વિસ્તારોઽત્રાઙ્ગુલિત્રિતયાન્મિતઃ
સ ત્વઙ્ગુલતૃતીયાંશઃ શિખે ત્યક્ત્વાઽન્તયોર્ભવેત્

ઊર્ધ્વાધરશિખાદ્વંદ્વમાનં પાદોનમઙ્ગુલમ્
અશ્વવાલધિકેશોત્થો ગુણો વાદનધન્વનઃ

તુમ્બં ધૃત્વાઽથ પાદાભ્યાં ભુવિ ન્યસ્તમધોમુખમ્
તત્ર લગ્નશિખાઽથોર્ધ્વા પિનાકીસ્કન્ધસંશ્રિતા

આક્રમ્ય વામહસ્તસ્થતુમ્બમૂલેન તદ્ગુણમ્
તતો દક્ષિણહસ્તસ્થધનુષો વાદયેજ્જ્યયા

રાલાસંલિપ્તયાઽસ્યાં ચ સ્વરસ્થાનાનિ નિર્ણયેત્
એકતન્ત્રીવદધરાધરતારતયા સુધીઃ

ઇતિ પિનાકીલક્ષણમ્
બધ્યપ્રાન્તાતિરિક્તેંઽશે તન્ત્રી દૈર્ઘ્યે ચતુષ્કરા

ઉપરિસ્થે ક્વચિત્કાષ્ઠે પ્રાન્તેનૈકેન બધ્યતે
પ્રાન્તાન્તરેણાન્યકાષ્ઠેઽધસ્થે સાર્ધકરાયતે

સ્થૌલ્યેનાઽઽલાપિનીતુલ્યે ત્યક્ત્વાઽગ્રાદઙ્ગુલદ્વયમ્
તન્ત્રીં બદ્ધ્વા તતોઽધસ્તાત્તુમ્બમાબધ્ય દારુ તત્

વામોરુમૂલાક્રાન્તાગ્રં જઙ્ઘાયાં કુઞ્ચિતાકૃતૌ
ભૂલગ્નબાહ્યપાર્શ્વાયાં વામાયાં ન્યસ્ય જઙ્ઘયા

આક્રમ્ય વામેતરયા પિનાક્યામિવ વાદનમ્
ધનુષા વામહસ્તસ્થતુમ્બકેન ચ સારણા

આર્દ્રચર્મકૃતાં શુષ્કાં પેશીં કોણાન્વિતાં ખરામ્
વામેનાઽઽદાય તત્કોણેનાથવા સારણા ભવેત્

યત્ર નિઃશઙ્કવીણા સા શાર્ઙ્ગદેવેન શીર્તિતા
ત્રિસ્થાનસ્વરરાગાદિવ્યક્તિઃ સંજાયતે તયા

ઇતિ નિઃશઙ્કવીણાલક્ષણમ્
યથા યથા સ્વરે વ્યક્તી રક્તેઃ પ્રચુરતા ભવેત્
તથા તથા વિધાતવ્યં તતં લોકાનુસારતઃ

સમ્યક્સ્વરોપયોગીનિ તન્ત્રીવાદ્યાનિ કાનિચિત્
ઉક્તાન્યન્યાનપિ પ્રાજ્ઞસ્તર્કયેદનયા દિશા

યો વીણાવાદનં વેત્તિ તત્ત્વતઃ શ્રુતિજાતિવિત્

તાલપાતકલાભિજ્ઞઃ સોઽક્લેશાન્મોક્ષમૃચ્છતિ
તસ્માદ્વીણા નિષેવ્યેતિ યાજ્ઞવલ્ક્યાદયોઽબ્રુવન્

નાદશ્રુતિસ્વરગ્રામજાતિરાગાદિતત્ત્વવિત્
દેહસૌષ્ઠવસંપન્નઃ સ્થિરાસનપરિગ્રહઃ

જિતશ્રમકરદ્વંદ્વસ્ત્યક્તભીતિર્જિતેન્દ્રિયઃ
પ્રગલ્ભધીઃ સુશારીરો ગીતવાદનકોવિદઃ
સાવધાનમનાશ્ચેતિ વૈણિકે વર્ણિતા ગુણાઃ

ઇતિ તતવાદ્યલક્ષણમ્
વૈણવઃ ખાદિરો દાન્તશ્ચાન્દનો રક્તચન્દનઃ
આયસઃ કાંસ્યજો રૌપ્યો વંશઃ સ્યાત્કાઞ્ચનોઽથવા

વર્તુલઃ સરલઃ શ્લક્ષ્ણો ગ્રન્થિભેદવ્રણોજ્ઝિતઃ
કનિષ્ઠાઙ્ગુલિવિસ્તારં ગર્ભે ચ સુષિરં દધત્

સ્વદૈર્ઘ્યમાનદૈર્ઘ્યં ચ સમાકૃતિ સમન્તતઃ
તસ્ય દ્વે ત્રીણિ ચત્વારિ ચાઙ્ગુલાનિ શિરઃસ્થલાત્

ત્યક્ત્વા ફૂત્કારસુષિરં કાર્યમઙ્ગુલસંમિતમ્
મુખરન્ધ્રાન્તરે રન્ધ્રં ભવેદેકાઙ્ગુલાન્તરમ્

અર્ધાઙ્ગુલાન્તરાણિ સ્યૂ રન્ધ્રાણ્યન્યાનિ સપ્ત ચ
તાન્યષ્ટૌ બદરીબીજસંકાશાનિ પ્રચક્ષતે

વંશોઽધઃ સર્વરન્ધ્રેભ્યઃ પરિશેષ્યોઽઙ્ગુલદ્વયમ્
તેષુ સ્વરવિભાગાય સપ્ત રન્ધ્રાણિ મન્વતે

નાદહેતોર્મારુતસ્ય નિર્ગમાયાષ્ટમં મતમ્
ફૂત્કારપ્રભવો વાયુઃ પૂર્યતે મુખરન્ધ્રતઃ

વંશસ્થૈર્નવભી રન્ધ્રૈરેકવીરો નિગદ્યતે

વંશસ્ય મુખરન્ધ્રસ્ય તારરન્ધ્રસ્ય ચાન્તરે
એકૈકાઙ્ગુલવૃદ્ધ્યા સ્યુરન્યે વંશાશ્ચતુર્દશ
અષ્ટાદશાઙ્ગુલાદ્વંશાદેતદઙ્ગુલવર્ધનમ્

અર્ધાઙ્ગુલાન્તરાણિ સ્યૂ રન્ધ્રાણ્યન્યાનિ સપ્ત ચ
તાન્યષ્ટૌ બદરીબીજસંકાશાનિ પ્રચક્ષતે

વંશોઽધઃ સર્વરન્ધ્રેભ્યઃ પરિશેષ્યોઽઙ્ગુલદ્વયમ્સ્વરવિભાગાય સપ્ત રન્ધ્રાણિ મન્વતે

નાદહેતોર્મારુતસ્ય નિર્ગમાયાષ્ટમં મતમ્
ફૂત્કારપ્રભવો વાયુઃ પૂર્યતે મુખરન્ધ્રતઃ

વંશસ્થૈર્નવભી રન્ધ્રૈરેકવીરો નિગદ્યતે

વંશસ્ય મુખરન્ધ્રસ્ય તારરન્ધ્રસ્ય ચાન્તરે
એકૈકાઙ્ગુલવૃદ્ધ્યા સ્યુરન્યે વંશાશ્ચતુર્દશ
અષ્ટાદશાઙ્ગુલાદ્વંશાદેતદઙ્ગુલવર્ધનમ્

ઉમાપતિર્દ્વ્યઙ્ગુલઃ સ્યાત્ત્રિભિસ્ત્રિપુરુષોઽઙ્ગુલૈઃ
ચતુર્મુખશ્ચતુર્ભિઃ સ્યાત્પઞ્ચવક્ત્રસ્તુ પઞ્ચભિઃ

ષડઙ્ગુલઃ ષણ્મુખઃ સ્યાન્મુનિઃ સપ્તાઙ્ગુલો મતઃ
વસુરષ્ટાઙ્ગુલઃ પ્રોક્તો નાથેન્દ્રસ્તુ નવાઙ્ગુલઃ

દશાઙ્ગુલો મહાનન્દો રુદ્રસ્ત્વેકાદશાઙ્ગુલઃ

દ્વાદશાઙ્ગુલ આદિત્યો મનુર્વંશશ્ચતુર્દશઃ
કલાનિધિઃ ષોડશઃ સ્યાદન્વર્થોઽષ્ટાદશાઙ્ગુલઃ

અવિસ્પષ્ટાન્તરત્વેન નેષ્ટઃ સપ્તદશાઙ્ગુલઃ
ત્રયોદશાઙ્ગુલસ્તદ્વન્ન ચ પઞ્ચદશાઙ્ગુલઃ

મુરલ્યાખ્યોઽપરૈર્વંશો વિંશત્યઙ્ગુલકઃ સ્મૃતઃ
દ્વાવિંશત્યઙ્ગુલોઽપ્યન્યો વંશસ્તજ્જ્ઞેષુ દૃશ્યતે

તં ચ શ્રુતિનિધિં પ્રાહુર્વંશં વંશવિદો જનાઃ
અતિમન્દ્રધ્વનિત્વેન નેષ્યતેઽસૌ વિચક્ષણૈઃ

વિરલાશ્ચાતિતારત્વાદ્વંશાઃ પઞ્ચાઙ્ગુલાદધઃ

અષ્ટાદશાઙ્ગુલે વંશે સ્વરરન્ધ્રેષુ સપ્તસુ

મુદ્રિતેષુ ભવેત્ષડ્જો મન્દ્રસપ્તકસંસ્થિતઃ
ષટ્સ્વેવમન્યવંશેષુ સ્યુઃ ક્રમાદૃષભાદયઃ

આરભ્યાષ્ટાઙ્ગુલાદેવમધો વંશેષુ સપ્તસુ
મધ્યસ્થાનગતાઃ સપ્તોદ્યન્તિ ષડ્જાદયઃ ક્રમાત્

તારસ્થાનસ્થિતઃ ષડ્જસ્ત્વેકવીરસ્ય જાયતે

સર્વેષ્વેતેષુ વંશેષુ મુક્તે રન્ધ્રદ્વયેઽન્તિમે
સ્વરો દ્વિતીયો જાયેત તૃતીયાદ્યાસ્તતઃ ક્રમાત્
સપ્તમાન્તાઃ પ્રજાયન્તે ત્ર્યાદિરન્ધ્રવિમોચનાત્

મુક્તે તુ તારરન્ધ્રેઽન્યરન્ધ્રેષુ પિહિતેષુ ચ
અષ્ટમસ્વરસંભૂતિઃ પૂર્વાચાર્યૈરુદીરિતા

વ્યક્તમુક્તાઙ્ગુલિત્વેન સમગ્રો જાયતે સ્વરઃ
અઙ્ગુલ્યાઃ કમ્પને તત્ર શ્રુતિરેકાઽપચીયતે

શ્રુતિદ્વયં ત્વર્ધમુક્તે તત્કમ્પે તુ શ્રુતિત્રયમ્
અન્યથા વર્ણયન્તીહ કેચિત્સપ્તસ્વરોદયમ્

અર્ધેન્દુનાગફણવદ્વંશે સ્થાપ્યં કરદ્વયમ્
વામસ્યાનામિકાઙ્ગુલ્યા ષડ્જો મધ્યમયા પુનઃ

ઋષભઃ સ્યાત્પ્રદેશિન્યા ગાન્ધાર ઇતિ વામતઃ
ત્રયઃ સ્વરાઃ પ્રજાયન્તે ચત્વારો દક્ષિણાત્કરાત્

કનિષ્ઠયા મધ્યમઃ સ્યાત્પઞ્ચમોઽનામયા સ્વરઃ
ધૈવતઃ સ્યાન્મધ્યમયા પ્રદેશિન્યા નિષાદવાન્

સ્થાનત્રયસ્ય નિષ્પત્તિ તે ચાસ્મિન્નન્યથા જગુઃ

સુશિક્ષિતેન રચિતાત્ફૂત્કારાન્મધ્યસપ્તકે
જાયન્તે વૈણશારીરસ્વરસંવાદિનઃ સ્વરાઃ

તારસ્થા મુખસંયોગસંકટે મુખરન્ધ્રકે
તં વાદનપ્રકારં ચ ટીપામાચક્ષતે જનાઃ

તયા યદ્વાદ્યતે રન્ધ્રે તત્સ્વરો દ્વિગુણો ભવેત્
રન્ધ્રસ્ય મુખસંયોગવિપ્રકર્ષાત્તુ મન્દ્રગાઃ

તીવ્રાતીવ્રતયા વાયોઃ શીઘ્રમન્થરભાવતઃ
પૂરણાપૂરણાભ્યાં ચોપચયાપચયાદ્ધ્વનેઃ
કુર્વન્ત્યેકત્ર રન્ધ્રેઽપિ તજ્જ્ઞા નાનાસ્વરોદયમ્

કમ્પિતા વલિતા મુક્તાર્ઽર્ધમુક્તા ચ નિપીડિતા
ઇતિ વંશે ગતિઃ પ્રોક્તા શાર્ઙ્ગદેવેન પઞ્ચધા

અધરસ્થસ્ય વંશસ્ય કમ્પનાત્કમ્પિતા મતા
વર્ણાલંકારનિષ્પત્તિઃ પ્રયોગેઽસ્યાઃ પ્રયોજનમ્

ઇતિ કમ્પિતા
ભવેત્સંચારિનિષ્પત્તૌ વલિતાઽઙ્ગુલિચાલનમ્
ઇતિ વલિતા
રન્ધ્રેઽધિલેઽઙ્ગુલીમુક્તે મુક્તા સ્યાન્મુક્તશબ્દકૃત્

ઇતિ મુક્તા
અર્ધમુક્તાઽર્ધમુક્તેઃ સ્યાદ્ઘૃતશબ્દવિધાયિની

ઇત્યર્ધમુક્તા
સમન્તાત્સર્વરન્ધ્રાણિ પિધાયાઙ્ગુલિભિર્યદા
વંશં પૂરયતે તજ્જ્ઞસ્તદા જ્ઞેયા નિપીડિતા

ઇતિ નિપીડિતા
અત્ર કીર્તિધરસ્ત્વન્યાં વ્યવસ્થામભ્યુપાગમત્

ષટ્સપ્તાષ્ટાઙ્ગુલા વંશાસ્તારસ્વરવિધાયકાઃ
મધ્યસ્વરા નવદશૈકાદશાઙ્ગુલકાસ્ત્રયઃ

અઙ્ગુલૈર્યો દ્વાદશભિઃ સ્યાત્ત્રયોદશભિશ્ચ યઃ
હેતૂ મન્દ્રખરાણામ્ તૌ સર્વવંશમયઃ પુનઃ

ચતુર્દશાઙ્ગુલો વંશસ્ત્રિસ્થાનસ્વરસાધકઃ
વર્ણાલંકારધાત્વાદિવાદ્યસંવાદનક્ષમઃ
એવં વંશા નવૈવેતિ યુક્તાયુક્તવિદો વિદુઃ

કેચિદ્દેશીવિદો વંશાનેકવીરાદિકાનમૂન્
માનાન્તરેણાભિદધુસ્તેષાં મતમિદં બ્રુવે

પ્રાક્ચતુર્દશવંશાન્તેઽઙ્ગુલં પઞ્ચયવં જગુઃ
ચતુર્દશાદિવંશેષુ સાર્ધપઞ્ચયવં ત્વિદમ્

ચતુર્દશાઙ્ગુલં દણ્ડમેકવીરે પ્રચક્ષતે
સાર્ધાઙ્ગુલૌ શિરઃપ્રાન્તૌ પૃથગ્જાતિમુખેઽઙ્ગુલમ્

માનં તારાદિરન્ધ્રાણિ પ્રત્યેકં ત્રિયવાનિ તુ
ત્રિયવાન્યન્તરાલાનિ પૃથક્સ્થાનેષુ મૂલતઃ
પઞ્ચમાંશોનિતં માનં કનિષ્ઠાપર્વમધ્યતઃ

ઉભાપતેસ્તુ વંશસ્ય દણ્ડઃ પઞ્ચદશાઙ્ગુલઃ
પાદોનેન યવદ્વંદ્વેનાધિકોઽસ્યાન્તરેષુ તુ

સપાદત્રિયવં માનં પૃથગન્યત્તુ પૂર્વવત્
અઙ્ગુલૈઃ સપ્તદશભિર્યવયુગ્માધિકૈર્મતઃ

દણ્ડસ્ત્રિપુરુષે વંશે પૃથગન્તરસપ્તકે
યવોનમઙ્ગુલં માનમપરં લક્ષ્મ પૂર્વવત્

યવદ્વયાધિકૈઃ સાર્ધૈરષ્ટાદશભિરઙ્ગુલૈઃ
મિતશ્ચતુર્મુખે દણ્ડે શિરોન્તૌ તુ મિતૌ પૃથક્

પાદોનાભ્યામઙ્ગુલાભ્યાં લક્ષણં પૂર્વવત્પરમ્
યવસ્ય સાર્ધપાદેન ન્યૂના દ્વાવિંશતિર્મતા

અઙ્ગુલાનાં દણ્ડમાનં પઞ્ચવક્ત્રે શિરોન્તયોઃ
સાર્ધાઙ્ગુલદ્વયં માનં પૃથગન્તરસપ્તકે

ચતુર્યવી સાર્ધપાદાભ્યધિકાઽન્યત્તુ પૂર્વવત્
ષણ્મુખે યવપાદાભ્યાં સપાદાભ્યાં સહાઙ્ગુલૈઃ

ચતુર્વિશતિસંખ્યૈઃ સ્યાદ્દણ્ડઃ પરિમિતસ્તતઃ
તારાદ્યષ્ટસુ રન્ધ્રેષુ સપાદત્રિયવા મિતિઃ

પ્રત્યેકમન્તરાલેષુ ષોડશાંશોનિતા યવાઃ
પઞ્ચમાનમિતાઃ શેષં લક્ષ્મ સ્યાત્પઞ્ચવક્ત્રવત્

અતઃ પરેષુ વંશેષુ સપ્તસ્વભ્યધિકો યવઃ
સ્વમાનાદ્દૃશ્યતે તારરન્ધ્રે જાતિમુખાન્તરે

યુક્તા યવેન સાર્ધેનાઙ્ગુલષડ્વિંશતિર્ભવેત્
પ્રમાણં મુનિદણ્ડસ્ય માનં રન્ધ્રાષ્ટકે પુનઃ

યવત્રયં સાર્ધપાદાધિકં પ્રત્યેકમીરિતમ્
પૃથક્પઞ્ચયવી સાર્ધાન્તરેષ્વન્યત્તુ પૂર્વવત્

વસુવંશે તુ દણ્ડસ્યાઙ્ગુલાષ્ટાવિંશતિર્મિતિઃ
યવાધિકા જાતિમુખં યવેનાધિકમઙ્ગુલમ્

યવાધિકાઙ્ગુલા જ્ઞેયાઽન્તરાલેષુ મિતિઃ પૃથક્
શેષં તુ પૂર્વવદ્વંશે નાથેન્દ્રે દણ્ડસંમિતિઃ

યવપાદાધિકા ત્રિંશદઙ્ગુલાનાં શિરોન્તયોઃ
પાદોનત્ર્યઙ્ગુલં માનં પૃથગન્તરસપ્તકે

સપાદમઙ્ગુલં માનં ખાનિમાનં તુ મૂલતઃ
ષષ્ઠભાગવિહીનં સ્યાત્કનિષ્ઠાપર્વ મધ્યમમ્

અપરં પૂર્વવદ્દણ્ડે મહાનન્દસ્ય સંમિતિઃ
પાદન્યૂનેન પાદેન યવસ્યાભ્યધિકા ભવેત્

દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલાનાં તચ્છિરોન્તૌ ત્ર્યઙ્ગુલૌ પૃથક્
સપાદાઙ્ગુલકં જાતિમુખમન્તરસપ્તકે

પૃથક્સપાદપાદેનાભ્યધિકં માનમઙ્ગુલમ્
મૂલતઃ સપ્તમાંશોનકનિષ્ઠામધ્યપર્વણા

મિતા ખાનિઃ પરં લક્ષ્મ પૂર્વોક્તં તૈરુદીરિતમ્
સપાદાનિ ચતુસ્ત્રિંશદઙ્ગુલાનિ મિતિર્ભવેત્

યવાર્ધસહિતા રુદ્રદણ્ડસ્યાન્તરસપ્તકે
સાર્ધાઙ્ગુલં પૃથઙ્માનં કનિષ્ઠામધ્યપર્વણા

ખાનિઃ પરિમિતા શેષં પૂર્વવંશવદિષ્યતે
સપ્તત્રિંશદ્યવાર્ધેનાભ્યધિકાન્યઙ્ગુલાનિ તુ

આદિત્યે દણ્ડમાનં સ્યાત્પાદોનં ત્વઙ્ગુલદ્વયમ્
અન્તરેષુ પૃથઙ્માનમપરં રુદ્રવંશવત્

મનોર્દણ્ડે સપાદૈકોનચત્વારિંશદઙ્ગુલમ્
યવાધિકં સપાદેનાષ્ટમાંશેન યવસ્ય ચ

સહિતં માનમાખ્યાતં પાદન્યૂનાઙ્ગુલત્રયૈઃ
શિરઃપ્રાન્તૌ પૃથગ્જાતિમુખે સ્યાન્માનમઙ્ગુલમ્

ષોડશાંશોનપાદેનાધિકં રન્ધ્રાષ્ટકે પુનઃ
યવત્રયં પૃથક્સાર્ધમન્તરેષુ ચ સપ્તસુ

પ્રત્યેકં યવપાદેન ન્યૂનં સ્યાદઙ્ગુલદ્વયમ્
માનં લક્ષણમન્યત્તુ ભવેદાદિત્યવંશવત્

યવસ્ય સાર્ધપાદાભ્યાં દ્વાત્રિંશાંશે નવાધિકૈઃ
ચતુશ્ચત્વારિંશતા સ્યાત્પાદોનૈરઙ્ગુલૈર્મિતઃ

દણ્ડઃ કલાનિધૌ વંશે શિરોન્તૌ ત્ર્યઙ્ગુલૌ પૃથક્
અન્તરેષ્વઙ્ગુલદ્વંદ્વં સમાદયવસંયુતમ્

પ્રત્યેકં માનમાખ્યાતં લક્ષ્માન્યન્મનુવન્મતમ્
યવસ્યાષ્ટમભાગેન સપાદેન સમન્વિતૈઃ

અષ્ટાચત્વારિંશતા સ્યાત્પાદોનૈઃ સંમિતોઽઙ્ગુલૈઃ
અષ્ટાદશાઙ્ગુલે દણ્ડઃ સાર્ધં ત્વઙ્ગુલયોર્દ્વયમ્

અન્તરેષુ પૃથઙ્માનં વેદ્યમન્યત્કલાનિધેઃ
નાત્ર ત્રયોદશો વંશો નવ પઞ્ચદશાઙ્ગુલઃ

ઇષ્યતેઽલ્પાન્તરત્વેન નવ સપ્તદશાઙ્ગુલઃ
એવં પઞ્ચદશૈવૈતે વંશાસ્તેષામિમે મતાઃ

માધુર્યરક્તિસંયુક્તા રાગાભિવ્યક્તિહેતવઃ
યદિદં લક્ષ્મ શાસ્ત્રોક્તં યચ્ચ દેશીગતં મતમ્
તે દ્વે રઞ્જયિતું શક્તે ન મનાંસિ કલાવિદામ્

વક્ત્રે ફૂત્કારરન્ધ્રસ્થે કસ્ય વા વિતતાકૃતેઃ
સ્વરરન્ધ્રાણ્યાપ્નુયાતામપિ દીર્ઘતરૌ કરૌ

અન્તરં સ્વરરન્ધ્રાણામુક્તમર્ધાઙ્ગુલં ચ યત્
શાસ્ત્રેણ તેન કસ્યાપિ સ્વરસ્ય વ્યક્તિરીરિતા

યે પૂર્વોક્તક્રમાઃ સપ્ત સ્વરાઃ સરિગમાદયઃ
માન્તેઽત્ર દૃશ્યતે તેષાં નાસૌ ક્રમપરિક્રમઃ

મૂર્છનારાગભાષાદેઃ સુદૂરોત્સારિતા કથા
કિંચ્છિઆ!સ્ત્રકૃતાં પ્રાચામાચાર્યાણાં મહાત્મનામ્

ઉપાલમ્ભોઽપિ દોષાયકિં તયા કથયાઽપિ નઃ
તદાસ્તામુચ્યતે કિંતુ કિંચિદ્દેશીવિદઃ પ્રતિ

માને પઞ્ચયવે કસ્માદ્દૃશ્યતેઽત્ર યવોઽધિકઃ
સપ્તાઙ્ગુલાદિવંશેષુ કથં ચોર્ધ્વં ચતુર્દશાત્

પૂર્વમાનાધિકાઃ સન્તિ તે સપ્તાષ્ટ ન વા યવાઃ
સાર્ધપઞ્ચયવે માને લક્ષ્મ સ્યાદવ્યવસ્થિતમ્

ત્રયોદશાદયો યે ચ ત્રયો વંશા નિરાકૃતાઃ
ન તત્ર યુક્તિલેશોઽસ્તિ યેન તુષ્યન્તિ સૂરયઃ

અલ્પાન્તરત્વમુક્તં યત્તદસારતરં પુનઃ
વંશાન્તરાન્તરૈસ્તુલ્યમન્તરં તેષુ દૃશ્યતે

દ્વાદશાર્ધસ્વરન્યૂનો યથૈકાદશવંશતઃ
મુદ્રિતઃ સ્વરરન્ધ્રઃ સ્યાત્તથા તસ્માત્ત્રયોદશ

એવં ચતુર્દશાત્પઞ્ચદશો વંશાત્તુ ષોડશાત્
વંશઃ સપ્તદશો લક્ષ્માપ્રસિદ્ધમિતિ ચેન્ન તત્

વક્તું તદુક્તરીત્યા હિ શક્યં તેષ્વપિ લક્ષણમ્
ત્રયોદશાઙ્ગુલો વંશો વિશ્વમૂર્તિરુદાહૃતઃ

અધિકં યવપાદેન સ્યાચ્ચત્વારિંશદઙ્ગુલમ્
વિશ્વમૂર્તૌ દણ્ડમાનં તારાદૌ સુષિરાષ્ટકે

પ્રત્યેકં ત્રિયવી સાર્ધા માનમન્તરસપ્તકે
અઙ્ગુલદ્વિતયં માનં પૃથગાદિત્યવત્પરમ્

યુક્તૈર્યવેન પાદેન દ્વાચત્વારિંશદઙ્ગુલૈઃ
યવસ્ય ચાષ્ટમાંશેન સપાદેનાધિકૈર્મતઃ

દણ્ડઃ શ્રીશાર્ઙ્ગિદેવોક્તો વંશે પઞ્ચદશાઙ્ગુલે
અઙ્ગુલત્રિતયં માનં શિરઃપ્રાન્તે પ્રદેશયોઃ

પ્રત્યેકમન્તરાલેષુ સપ્તસ્વર્ધયવાધિકમ્
અઙ્ગુલદ્વિતયં માનં મનુવલ્લક્ષણં પરમ્

યવસ્ય સાર્ધપાદેન દ્વાત્રિંશાંશયવાધિકઃ
ષટ્ચત્વારિંશતા પાદન્યૂનૈઃ સ્યાદઙ્ગુલૈર્મિતઃ

દણ્ડઃ સપ્તદશે વંશેઽન્તરેષુ ત્વઙ્ગુલદ્વયમ્
પૃથક્સદ્વિયવં માનં સ્યાત્કલાનિધિવત્પરમ્

એવંમ્ પ્રસિદ્ધલક્ષ્માણો રાગાદિવ્યક્તિહેતવઃ
ત્રયોદશાદયો વંશા નિષિધ્યન્તે મુધા પરૈઃ

અપિ પઞ્ચયવં માનં વંશેષ્વષ્ટાદશસ્વપિ
વ્યક્તં પ્રગલ્ભતે વક્તું સૂરિઃ શ્રીકરણાગ્રણીઃ

તસ્માદ્દેશ્યનુસારેણ લક્ષ્યલક્ષણતત્ત્વવિત્
શાર્ઙ્ગદેવોઽન્યથા વંશસ્વરૂપં પ્રત્યપાદયત્

અઙ્ગુલં નિબબન્ધાસૌ સિદ્ધં ગણિતશાસ્ત્રતઃ
ન હ્યઙ્ગુલં પઞ્ચયવં દૃશ્યતે શાસ્ત્રલોકયોઃ

અઙ્ગુલં નિસ્તુષૈઃ ષડ્ભિસ્તિર્યગ્ભિઃ સ્યાદ્યવોદરૈઃ
દક્ષિણસ્ય કરસ્ય સ્યાત્ખાનિમાને કનિષ્ઠિકા

ન સ્થૂલા ન કૃશાઽત્યન્તં ગૃહ્યતે કિંતુ મધ્યમા
મૂલશબ્દોઽન્વયં યાતિ મધ્યમેનાત્ર પર્વણા

સમા સર્વત્ર ખાનિઃ સ્યાદ્વિષમઃ સ્વરભઙ્ગકૃત્
ચતુર્દશાઙ્ગુલો દણ્ડ એકવીરસ્ય દૃશ્યતે

તચ્છિરઃપ્રાન્તયોર્માનમઙ્ગુલદ્વિતયં પૃથક્
માનં જાતિમુખાખ્યે સ્યાત્ફૂત્કારસુષિરેઽઙ્ગુલમ્

તારરન્ધ્રં તતોઽધસ્તાદઙ્ગુલાન્તરિતં મતમ્
ષોડશાંશાધિકં તસ્ય માનમર્ધાઙ્ગુલં વિદુઃ

તદધોઽધશ્ચ તાવન્તિ સપ્ત રન્ધ્રાણિ કલ્પયેત્
તેષ્વષ્ટાસૂર્ધ્વરન્ધ્રાણિ સપ્ત સ્યુઃ સ્વરસિદ્ધયે

અન્તિમં વાયુરન્ધ્રં સ્યાદન્તરાલાનિ સપ્ત ચ
પૃથગર્ધાઙ્ગુલાન્યેષાં ગર્ભરન્ધ્રં તુ સંમિતમ્

મૂલતઃ પઞ્ચમાંશેન કનિષ્ઠામધ્યપર્વણા
ખાનિસ્તદુચ્યતે દેશ્યાં પૂર્વોક્તોક્તસ્વરોદયઃ

ત્રયોદશાપરે તારરન્ધ્રજાતિમુખાન્તરે
એકૈકાઙ્ગુલવૃદ્ધ્યા સ્યુરાચતુર્દશ વંશતઃ

ઉભાપતૌ દણ્ડમાનં ભવેત્પઞ્ચદશાઙ્ગુલમ્
એકવીરવદન્યત્તુ લક્ષ્મ ત્રિપુરુષે પુનઃ

દણ્ડઃ સાર્ધૈઃ ષોડશભિઃ સયચાર્ધૈર્મિતોઽઙ્ગુલૈઃ
સપ્તાન્તરાણ્યધસ્તારાત્પૃથક્સાર્ધૈસ્ત્રિભિર્યવૈઃ

મિતાનિ લક્ષણં શેષં પૂર્વવંશવદિષ્યતે
દણ્ડશ્ચતુર્મુખે સાર્ધાષ્ટાદશાઙ્ગુલસંમિતઃ

પૃથક્સપ્તાન્તરાલાનિ ચતુર્ભિઃ સાઙ્ઘ્રિભિર્યવૈઃ
મિતાનિ પૂર્વવચ્છેષં પઞ્ચવક્ત્રે તુ સંમિતિઃ

દણ્ડશ્ચ યવયુગ્મેનાભ્યધિકાઙ્ગુલવિંશતિઃ
સપ્તાનામન્તરાલાનાં પૃથક્પઞ્ચયવા મિતિઃ

અન્યત્તુ પૂર્વવલ્લક્ષ્મ દણ્ડમાનં તુ ષણ્મુખે
અઙ્ગુલાનાં યવાર્ધાનાં દ્વાવિંશતિરુદીરિતા

સાર્ધપઞ્ચયવં માનં પૃથગન્તરસપ્તકે
શેષં તુ પૂર્વવદ્વંશે મુનૌ દણ્ડમિતિઃ પુનઃ

ત્રયોવિંશત્યઙ્ગુલાનાં સાર્ધયાઽન્તરસપ્તકે
પ્રત્યેકમઙ્ગુલં માનં શેષં પૂર્વવદિષ્યતે

વંશે વસૌ દણ્ડમાનં ચતુર્ભિરધિકા યવૈઃ
પઞ્ચવિંશતિરાખ્યાતાઽઙ્ગુલાનામન્તરાણિ તુ

પૃથક્સપ્તયવાનિ સ્યુઃ શેષં પૂર્વોક્તમિષ્યતે
નાયેન્દ્રદણ્ડમાનં સ્યાત્સપાદા સપ્તવિંશતિઃ

અઙ્ગુલાનામન્તરાણિ સ્યુઃ સપાદાઙ્ગુલાનિ તુ
પ્રત્યેકં મૂલતઃ ષષ્ઠાંશોનમધ્યમપર્વણા

કનિષ્ઠાય્ મિતા ખાનિરન્યલ્લક્ષ્મ તુ પૂર્વવત્
માનં મહાનન્દદણ્ડે ત્રિંશદઙ્ગુલકં મિતમ્

પૃથક્સાર્ધાઙ્ગુલાનિ સ્યુરન્તરાલાનિ સપ્ત ચ
નાયેન્દ્રવત્પરં લક્ષ્મ રુદ્રે દણ્ડમિતિઃ પુનઃ

સપાદાનિ ત્રયસ્ત્રિંશદઙ્ગુલાન્યન્તરેષુ તુ
પ્રત્યેકં માનામાખ્યાતં પાદન્યૂનાઙ્ગુલદ્વયમ્

રન્ધ્રેષ્વષ્ટસુ તારાદિષ્વષ્ટમાંશસમન્વિતમ્
અઙ્ગુલાર્ધં પૃથઙ્માનં ખાનેર્માનં તુ મૂલતઃ

સપ્તમાંશવિહીનં સ્યાત્કનિષ્ઠાપર્વ મધ્યમમ્
પૂર્વોક્તમન્યદાદિત્યે વંશે દણ્ડસ્તુ કથ્યતે

અષ્ટમાંશાધિકૈઃ પઞ્ચત્રિંશતા સંમિતોઽઙ્ગુલૈઃ
અન્તરેષ્વષ્ટમાંશોનમઙ્ગુલદ્વિતયં પૃથક્

માનં ખાનૌ ત્વષ્ટમાંશન્યૂનમામૂલદેશતઃ
કનિષ્ઠામધ્યપૂર્વોક્તમપરં રુદ્રવંશવત્

ષોડશાંશોનિતૈઃ સાર્ધૈઃ સપ્તત્રિંશન્મિતાઙ્ગુલૈઃ
મિતો દણ્ડો વિશ્વમૂર્તાવન્તરેષ્વઙ્ગુલદ્વયમ્

ષોડશાંશાધિકં માને પ્રત્યેકં મધ્યપર્વણા
કનિષ્ઠાયા મિતા ખાનિઃ શેષમાદિત્યવંશવત્

મનૌ દણ્ડસ્તુ પાદોનૈકચત્વારિંશતાઽઙ્ગુલૈઃ
મિતઃ શિરઃ પૃથક્પ્રાન્તદેશૌ સાર્ધાઙ્ગુલદ્વયૌ

પ્રત્યેકમન્તરાલેષુ સપાદદ્વ્યઙ્ગુલા મિતિઃ
વિશ્વમૂર્તિવદન્યત્તુ લક્ષ્મ શ્રીશાર્ઙ્ગિણોદિતમ્

વંશાશ્ચતુર્દશૈવૈવં પ્રોક્તાઃ સોઢલસૂનુના
નાતઃ પરં તુ વંશાનામીદૃશામસ્તિ સંભવઃ

તેષુ રન્ધ્રાઙ્ગુલીપ્રાપ્તિર્ન કસ્યાપિ હિ દૃશ્યતે
અતિમન્દ્રધ્વનિત્વાચ્ચ ન તે તત્ત્વવિદાં મતાઃ

ગતાનુગતિકત્વેન ત્વેકવીરાદયસ્ત્રયઃ
કથિતા ન તુ તેષ્વસ્તિ રક્તિમાધુર્યધુર્યતા

ચતુર્મુખાદયસ્તસ્માદેકાદશ મનોહરાઃ
સ્વમતેઽભ્યુપગમ્યન્તે વંશાઃ સોઢલસૂનુના

શાર્ઙ્ગદેવોઽન્યમાઙ્ગેન વંશરૂપં ન્યરૂપયત્
તિર્યગ્યવોદરૈઃ સાર્ધૈશ્ચતુર્ભિર્નિસ્તુષૈરિહ

અઙ્ગુલં તેન પૂર્વોક્તરીત્યાઽરભ્યૈકવીરતઃ
સન્તિ દ્વાવિંશતિર્વંશવિશેષાસ્તેષુ ચક્ષ્મહે

વંશશ્રેણીમિમામાહ નિઃશઙ્કોનુપમાભિધામ્
એકવીરે દણ્ડમાનં સ્યાત્ષોડશભિરઙ્ગુલૈઃ

સાર્ધેન યવપાદેનાભ્યધિકૈસ્તચ્છિરોન્તયોઃ
સાર્ધાઙ્ગુલદ્વયં માનં પ્રત્યેકં પરિકીર્તિતમ્

સપાદમઙ્ગુલં જાતિમુખે રન્ધ્રાષ્ટકે પુનઃ
પૃથક્તૃતીયભાગોનમઙ્ગુલં માનમિષ્યતે

અર્ધાઙ્ગુલાનિ પ્રત્યેકમન્તરાલાનિ સપ્ત ચ
મૂલતઃ પઞ્ચમાંશોનકનિષ્ઠામધ્યપર્વણા

મિતા ખાનિર્ભવેત્તારરન્ધ્રજાતિમુખાન્તરમ્
એકવીરાદિસંજ્ઞાભિઃ સર્વવંશેષુ વેદિતમ્

અષ્ટમાંશવિહીનેન યવાર્ધેનાધિકૈર્ભવેત્
અઙ્ગુલૈઃ સપ્તદશભિર્દણ્ડમાનમુમાપતૌ

એકાઙ્ગુલાધિકસ્તસ્માદ્દણ્ડસ્ત્રિપુરુષે મતઃ
અનયોર્વંશયોઃ શેષંલક્ષ્મ સ્યાદેકવીરવત્

માનં સ્યાદ્યવપાદોનવિહીનાઙ્ગુલવિંશતિઃ
ચતુર્મુખસ્ય દણ્ડસ્યાન્તરાલેષ્વર્ધમ્ઙ્ગુલમ્

અષ્ટમાંશાધિકં માનં પૃથગન્યત્તુ પૂર્વવત્
સદ્વાત્રિંશાંશપાદોનદ્વિયવાધિકયા મિતઃ

દણ્ડોઽઙ્ગુલૈકવિંશત્યા પઞ્ચવક્ત્રસ્ય કીર્તિતઃ
અઙ્ગુલસ્ય ત્રિભિઃ પાદૈઃ પાદોનૈરન્તરાણિ તુ

મિતાનિ સપ્ત પ્રત્યેકં પૂર્વવલ્લક્ષણં પરમ્
સાર્ધત્રયોવિંશતિઃ સ્યાદઙ્ગુલાનાં યવાધિકા

માનં ષણ્મુખદણ્ડસ્ય પાદોનં ત્વઙ્ગુલત્રયમ્
પૃથક્શિરોન્તયોર્માનમન્તરેષુ તુ સપ્તસુ

યવપાદાધિકં માનં પૃથક્પાદોનમઙ્ગુલમ્
શેષં તુ પૂર્વવદ્વંશે મુનૌ સ્યાદ્દણ્ડસંમિતિઃ

યવપાદોનપાદોનાઙ્ગુલષડ્વિંશતિર્મતા
અઙ્ગુલં યવપાદેન ન્યૂનમન્તરસપ્તકે

પ્રત્યેકં માનમાખ્યાતં શેષં ષણ્મુખવંશવત્
વસૌ વંશે યવાર્ધેન દ્વાત્રિંશાંશયુજાઽધિકા

સ્યાત્સપ્તવિંશતિઃ સાર્ધાઙ્ગુલાનાં દણ્ડસંમિતિઃ
સપાદેન તુ પાદેન દ્વાત્રિંશાંશયુતેન ચ

યવસ્યાભ્યધિકં માનમન્તરેષ્વઙ્ગુલં પૃથક્
શેષં તુ મુનિવદ્દણ્ડે નાથેન્દ્રસ્ય તુ સંમિતિઃ

યવાષ્ટમાંશસહિતૈરેકોનત્રિંશદઙ્ગુલૈઃ
સાર્ધપાદાધિકૈરુક્તા પૃથક્તુ સુષિરાષ્ટકે

તારાદૌ યવયુક્તેનાર્ધાઙ્ગુલેન મિતિર્ભવેત્
અન્તરેષુ પૃથઙ્માનમષ્ટમાંશાહ્દિકાઙ્ગુલમ્

શેષં તુ પૂર્વવદ્દણ્ડે મહાનન્દસ્ય સંમિતિઃ
ઉક્તા યવાષ્ટમાંશોનાઙ્ગુલૈકત્રિંશદિષ્યતે

સપાદાવન્તરાલેષુ પ્રત્યેકં માનમુચ્યતે
સપાદમઙ્ગુલં શેષં પૂર્વોકં શાર્ઙ્ગિણોદિતમ્

અઙ્ગુલાનિ ત્રયસ્ત્રિંશદષ્ટમાંશયુતાનિ તુઆ!ષ્ટમાંશયુક્તાનિ રુદ્રે દણ્ડમિતિર્ભવેત્

યુક્તં સાર્ધેન પાદેનાઙ્ગુ લમન્તરસપ્તકે
પ્રત્યેકં માનમાખ્યાતં ખાનેર્માનં તુ મૂલતઃ

ષષ્ઠાંશોનં મધ્યપર્વ કનિષ્ઠાયાઃ પ્રકીર્તિતમ્
શેષં પ્રાગ્વદથાઽઽદિત્યે સ્યાત્પઞ્ચત્રિંશતાઙ્ગુલૈઃ

યવાષ્ટમાંશસહિતૈર્દણ્ડમાનમથાન્તરમ્
સાર્ધાઙ્ગુલકમેકૈકં ખાનિમાનં તુ કીર્તિતમ્

મૂલતઃ સપ્તમાંશોનં કનિષ્ઠાપર્વ મધ્યમમ્
પ્રાગ્વત્પરમ્ વિશ્વમૂર્તૌ વંશે દણ્ડસ્ય સંમિતિઃ

યવાષ્ટમાંશસહિતૈઃ સ્યાત્સપ્તત્રિંશતાઽઙ્ગુલૈઃ
સાર્ધપાદાધિકૈઃ શીર્ષં પ્રાન્તૌ ત્ર્યઙ્ગુલકૌ પૃથક્

અન્તરેષ્વષ્ટમાંશોનાહ્દિકં સાર્ધાઙ્ગુલં પૃથક્
માનં ખાનેસ્ત્વષ્ટમાંશન્યૂનમામૂલતો મતમ્

મધ્યપર્વ કનિષ્ઠાયાઃ પૂર્વોક્તં શેષમિષ્યતે
દણ્ડમાનં મનોરેકોનચત્વારિંશતાઙ્ગુલૈઃ

સપાદૈરષ્ટમાંશેન યવસ્ય સહિતૈરપિ
પાદોનમઙ્ગુલદ્વંદ્વં પૃથગન્તરસપ્તકે

માનં ખાનિસ્તુ માતવ્યા કનિષ્ઠામધ્યપર્વણા
પૂર્વોક્તમપરં સાર્ધૈકચત્વારિંશતાઽઙ્ગુલૈઃ

યુક્તૈર્યવસ્ય પાદોનપાદદ્વંદ્વેન સંમિતિઃ
દણ્ડે પઞ્ચદશસ્ય સ્યાત્તતઃ સાર્ધયવત્રયા

પ્રત્યેકમષ્ટરન્ધ્રી સ્યાદન્તરેષ્વઙ્ગુલદ્વયમ્
અષ્ટમાંશોનિતં માનં પ્રત્યેકં મનુવત્પરમ્

કલાનિધૌ સપાદૈઃ સ્યાત્ત્રિચત્વારિંશતાઽઙ્ગુલૈઃ
યવાધિકૈર્દણ્ડમાનમન્તરાલેષુ સપ્તસુ

પ્રત્યેકમઙ્ગુલદ્વંદ્વં સપાદં પૂર્વવત્પરમ્
દણ્ડોઽષ્ટાદશવંશસ્યાષ્ટાચત્વારિંશતાઙ્ગુલૈઃ

યવાન્વિતૈઃ સપાદેન સપાદેનાધિકૈર્મિતઃ
પ્રત્યેકં ષોડશાંશોનસાર્ધાઙ્ગુલયુગં મતમ્

પ્રમાણમન્તરાલેષુ પરં પૂર્વવદિષ્યતે
દણ્ડે ત્વેકોનવિંશસ્ય સાઙ્ઘ્રિ પઞ્ચાશદઙ્ગુલમ્

યવેનાભ્યધિકં માનમન્તરેષુ તુ સપ્તસુ
પ્રત્યેકં ષોડશાંશોનાધિકં સાર્ધાઙ્ગુલદ્વયમ્

પ્રાગ્વત્પરં મુરલ્યાસ્તુ દણ્ડમાનં યવાધિકમ્
દ્વાપઞ્ચાશદ્ભવેત્સાર્ધાઙ્ગુલાનામન્તરાણિ તુ

પાદોનત્ર્યઙ્ગુલાનિ સ્યુઃ પ્રત્યેકં પૂર્વવત્પરમ્
એકવિંશે દણ્ડમાનં પઞ્ચપઞ્ચાશદઙ્ગુલમ્

સપાદં ષોડશાંશેનાભ્યધિકં યવસંયુતમ્
અઙ્ગુલાન્યન્તરાણિ સ્યુઃ પ્રત્યેકં પૂર્વવત્પરમ્

દણ્ડમાનં શ્રુતિનિધાવષ્ટાપઞ્ચાશદઙ્ગુલમ્
સાર્ધં યવાધિકં તસ્ય ત્વન્તરેષ્વઙ્ગુલત્રયમ્

સપાદષોડશાંશોનાધિકં માનં પૃથઙ્મતમ્
પૂર્વોક્તમપરં લક્ષ્મ શાર્ઙ્ગદેવેન કીર્તિતમ્

સર્વેષામપિ વંશાનાં પિણ્ડઃ સાર્ધયવો ભવેત્
રક્તિમાધુર્યવિરહાત્પઞ્ચવક્ત્રાદધસ્તનાઃ

ચતુર્મુખાદયો વંશા નેષ્ટાઃ શ્રીશાર્ઙ્ગિસૂરિણા
દેશીવંશેષુ સર્વેષુ મુદ્રિતાત્પૂર્વવંશતઃ

ઉત્તરો મુદ્રિતો વંશઃ સ્વરાર્ધેનાધિકો ભવેત્
વંશાનામલ્પમાનાનાં સર્વત્રોત્તરતા મતા

સ્વરાર્ધં સ્યાદૂર્ધ્વતયા દક્ષિણસ્ય કનિષ્ઠયા
અતસ્તસ્યા મુદ્રિતાયાં પૂર્વવંશસ્ય જાયતે

ઉત્તરો મુદ્રિતો વંશઃ પૂર્વતુલ્યસ્વરોદયઃ
ઉદ્ધૃતાઙ્ગુલિવૃદ્ધૌ તુ તસ્માદપ્યુત્તરોત્તરે

મિલન્તિ મુદ્રિતા વંશા યથાસંખ્યં પુરાતનૈઃ
સ્વરોદય્ઽપ્યઙ્ગુલયઃ શાત્રીયે લૌકિકે તથા

યંશે તુલ્યપ્રકારાઃ સ્યુરિતિ શ્રીશાર્ઙ્ગિણોદિતમ્
એકસ્વરાણિ રન્ધ્રાણિ સંનિધૌ વ્યવધાવપિ

મિલન્તિ સર્વવંશાનામિતિ બ્રૂતે હરપ્રિયઃ
માનહીનં તુ યદ્રન્ધ્રં ખાનિર્વા યત્ર તાદૃશી

ન તદ્રન્ધ્રૈઃ સ્વજાતીયૈર્મિલન્તિ સ્વરભઙ્ગતઃ
ચતુર્દશાદિવંશાનામાવંશાદેકવીરતઃ

ઇદાનીં તાદૃશીં વંશસ્વરૂપરચનામિમામ્
શાર્ઙ્ગદેવઃ સમાચષ્ટે શિવાનુગ્રહશુદ્ધધીઃ

વંશપદ્ધતિરેષા ચ શાર્ઙ્ગવિદ્વાભિધીયતે
અઙ્ગુલં ષડ્યવં ચાત્ર રન્ધ્રાદિમિતયે મતમ્

એકવીરે દણ્ડમાનં સપાદદ્વાદશાઙ્ગુલમ્
યવાર્ધેનાધિકં તસ્ય શિરોન્તૌ દ્વ્યઙ્ગુલૌ પૃથક્

મુખરન્ધ્રેઽઙ્ગુલં માનં તારાદૌ સુષિરાષ્ટકે
પ્રત્યેકમઙ્ગુલદલં તેષાં ત્વન્તરસપ્તેકે

યદ્દ્વયં પૃથઙ્માનમુક્તં શ્રીશાર્ઙ્ગિસૂરિણા
સર્વવંશેષુ તારસ્ય મુખરન્ધ્રસ્ય ચાન્તરે

એકવીરાદિસંજ્ઞાભિર્વિજ્ઞેયાઽઙ્ગુલસંમિતિઃ
ઉમાપતૌ ત્રિપુરુષે ચૈકૈકાઙ્ગુલવર્ધિતમ્

દણ્ડમાનં પરં લક્ષ્મ ત્વેકવીરવદિષ્યતે
ચતુર્મુખે દણ્ડમાનં પાદન્યૂનયવાધિકૈઃ

અઙ્ગુલૈઃ પઞ્ચદશભિઃ સાર્ધૈરસ્યાન્તરેષુ તુ
સપાદદ્વિયવી માનં પૃથગન્યત્તુ પૂર્વવત્

સપાદૈઃ સપ્તદશભિઃ પાદન્યૂનયવાધિકૈઃ
અઙ્ગુલૈર્દણ્ડમાનં સ્યાત્પઞ્ચવક્ત્રેઽન્તરેષુ તુ

ષોડશાંશાધિકા માનં પાદોનત્રિયવી પૃથક્
શેષં તુ પૂર્વવદ્દણ્ડે ષણ્મુખસ્ય તુ સંમિતિઃ

યુક્તા યવેન સાર્ધેનાષ્ટમાંશરહિતેન ચ
એકોનવિંશતિઃ પ્રોક્તાઽઙ્ગુલાનામન્તરેષુ તુ

યવસ્ય સાર્ધપાદાભ્યાં યુક્તમર્ધાઙ્ગુલં પૃથક્
પૂર્વોક્તમપરં લક્ષ્મ દણ્ડે તુ સ્યાન્મિતિર્મુનેઃ

અઙ્ગુઅલિરેકવિંશત્યા સાર્ધપાદદ્વયાધિકૈઃ
યવસ્ય ચાષ્ટમાંશેન સપાદેન સમન્વિતૈઃ

સપાદયવપાદેન દ્વાત્રિંશાંશયુતેન ચ
યુક્તમન્તરમાનં સ્યાત્પૃથક્પાદોનમઙ્ગુલમ્

શેષં તુ પૂર્વવલ્લક્ષ્મ જ્ઞેયં વંશે વસૌ પુનઃ
અષ્ટમાંશવિહીનેન યવેનાધિકયા ભવેત્

ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલાનાં ચરણન્યૂનયા મિતિઃ
પૃથગષ્ટાસુ રન્ધ્રેષુ સપાદત્રિયવી મિતિઃ

પ્રત્યેકમન્તરાલેષુ સાષ્ટમાંશચવાધિકમ્
પાદોનમઙ્ગુલં માનમપરં લક્ષ્મ પૂર્વવત્

સપાદયવસંયુક્તાઽઙ્ગુલષડ્વિંશતિર્ભવેત્
માનં નાથેન્દ્રદણ્ડસ્યાન્તરાલેષુ તુ સપ્તસુ

અષ્ટમાંશાધિકં માનમઙ્ગુલં પૂર્વવત્પરમ્
યવ્ષ્ટાઅમાંશસહિતા સાર્ધાષ્ટાવિંશતિર્મતા

અઙ્ગુલાનાં દણ્ડમાનં મહાનન્દેઽન્તરેષુ તુ
સપાદમઙ્ગુલં સાર્ધયવપાદાધિકં પૃથક્

પ્રાગ્વત્પરં રુદ્રદણ્ડે ત્વઙ્ગુલાનાં યવાધિકા
એકત્રિંશન્મિતા માનમથ સાર્ધયવત્રયા

પ્રત્યેકમષ્ટરન્ધ્રી સ્યાદન્તરાલેષુ સપ્તસુ
સાર્ધાઙ્ગુલં પૃથઙ્માનં પૂર્વોક્તં શેષમિષ્યતે

દણ્ડસ્ય માનમાદિત્યે સ્યાચ્ચતુસ્ત્રિંશદઙ્ગુલમ્
યવેન ચ સપાદેન દ્વાત્રિંશાંશયુજાઽધિકમ્

દ્વાત્રિંશાશોનપાદાભ્યાં યવસ્ય સહિતં પૃથક્
પાદોનમઙ્ગુલદ્વંદ્વં માનમન્તરસપ્તકે

પ્રાગ્વત્પરં વિશ્વમૂર્તૌ સ્યાત્સપ્તત્રિંશદઙ્ગુલમ્
દણ્ડમાનં યુતં સાર્ધયવપાદદ્વયેન ચ

પ્રત્યેકમન્તરાલેષુ ત્વઙ્ગુલદ્વિતયં મતમ્
યવસ્ય સાર્ધપાદેનાભ્યધિકં પૂર્વત્પરમ્

દણ્ડો યવાષ્ટમાંશેન સપાદેન સમન્વિતૈઃ
ચતુશ્ચત્વારિંશતા સ્યાદઙ્ગુલૈઃ સંમિતો મનોઃ

સાર્ધાઙ્ગુલદ્વયમિતૌ શિરઃપ્રાન્તૌ મતૌ પૃથક્
સાધેન ષોડશાંશેન યવસ્યાભ્યધિકૈસ્ત્રિભિઃ

પાદોનૈરઙ્ગુલૈર્માનમન્તરાલેષુ સપ્તસુ
પૂર્વોક્તં લક્ષણં શેષમવોચત્કરણાગ્રણીઃ

ખાનિઃ સર્વેષુ વંશેષુ કનિષ્ઠામધ્યપર્વણા
મૂલેન સંમિતા કાર્યેત્યુક્તં સોઢલસૂનુના

સર્વમન્યત્તુ વંશાનાં દેશીશાસ્ત્રભુવાં સમમ્
એકવીરાદયોઽત્રાપિ ત્રયઃ પ્રાગ્વન્ન સંમતાઃ

ધાતૂન્વૃત્તિત્રયં તત્ત્વાનુગતૌધાંશ્ચ યાન્પુરા
વાદ્યાન્યાશ્રાવણાદીનિ વીણાયાં યાન્યવાદિષમ્

ગેયં શ્રુતિસ્વરગ્રામમૂર્છનાદિ ચ યન્મતમ્
તત્સર્વં વંશવાદ્યેઽત્ર વિશેષેણોપદર્શયેત્

વંશવીણાશરીરાણિ ત્રયોઽમી સ્વરહેતવઃ
લલિતો મધુરઃ સ્નિગ્ધસ્તેષુ વંશઃ પ્રશસ્યતે

વંશવીણાશરીરાણામેકીભાવેન યો ધ્વનિઃ
તત્ર રક્તિવિશેષસ્ય પ્રમાણં વિબુધા વિદુઃ

અધ્વન્યાનાં પ્રવાસેષુ કામિનીનિર્જિતેષુ ચ
શોકાર્તેષુ પ્રયુઞ્જીત મૃદુમધ્યલયધ્વનિમ્

વંશં યુઞ્જીત શૃઙ્ગારે દ્રુતાદિલલિતધ્વનિમ્
કમ્પિતસ્ફુરિતધ્વાનં વંશં દ્રુતલયાશ્રયમ્
ક્રોધાભિમાનયોઃ કુર્યાન્મતઙ્ગેનેતિ કીર્તિતમ્

સ્નિગ્ધતા ઘનતા રક્તિવ્યક્તિઃ પ્રચુરતા ધ્વનેઃ
લાલિત્યં કોમલત્વં ચ નાદાનુરણનં તથા

ત્રિસ્થાનત્વં શ્રાવકત્વં માધુર્યં સાવધાનતા
દ્વાદશેતિ ગુણાઃ પ્રોક્તાઃ ફૂત્કારે સૂરિશાર્ઙ્ગિણા

તત્ર શબ્દગુણેષ્વેવૈકાદશ પ્રોક્તલક્ષણાઃ
ફૂત્કૃતેઃ સાવધાનત્વં ન્યૂનતાધિક્યવર્જનમ્

ઇતિ દ્વાદશ ફૂત્કારગુણાઃ
ફૂત્કાત્રો યમલઃ સ્તોકઃ કૃશઃ સ્ખલિત ઇત્યમી
ફૂત્કારદોષા યમલં બ્રુવતે પ્રતિફૂત્કૃતિમ્
એવમન્વર્થનામત્વાન્નોચ્યતે લક્ષણં પૃથક્

કપિલસ્તુમ્બકી કાકી સંદષ્ટશ્ચાવ્યવસ્થિતઃ
પઞ્ચેતિ ફૂત્કૃતેર્દોષાનપરાનૂચિરે પરે

યઃ કફોપહતાદ્વક્ત્રાદ્વિસ્વરઃ સ્ફુટિતો ભવેત્
કપિલોઽસૌ તુમ્બુધ્વાનપ્રાયઃ પ્રોક્તસ્તુ તુમ્બકી

તારન્યૂનતયા કાકસ્વરઃ કાકીતિ કથ્યતે
અલ્પઃ સંદષ્ટવદ્ભાતિ યોઽસૌ સંદષ્ટ ઉચ્યતે
ઊનોઽધિકો વા યો રૂક્ષઃ કથ્યતે સોઽવ્યવસ્થિતઃ

કણ્ઠસ્ય ગુણદોષા યે પુરોક્તાસ્તેષુ કેચન
ફૂત્કારેઽપિ યથાયોગં યોજનીયા મનીષિભિઃ

ઇતિ દશ ફૂત્કારદોષાઃ
અઙ્ગુલીસારણાભ્યાસઃ સુસ્થાનત્વં સુરાગતા
સુરાગવ્યક્તિમાધુર્યાન્વિતા વેગાદ્ગતાગતે
ગીતવાદનદક્ષત્વં ગાતૄઆં! સ્થાનદાયિતા
તદ્દોષાચ્છાદનં માર્ગદેશીરાગેષુ કૌશલમ્

ના!વદપસ્થાને રાગોદ્ભૂતિપ્રગલ્ભતા
વાંશિકસ્ય ગુણાનેતાન્વક્તિ શ્રીકરણાગ્રણીઃ

ઇતિ વાંશિકગુણાઃ
મિથ્યાપ્રયોગબાહુલ્યમેતદ્ગુણવિપર્યયઃ
ઇષ્ટસ્થાનાનવાપ્તિશ્ચ શિરસઃ કમ્પનં તથા
વાંશિકસ્યેતિ દોષાઃ સ્યુર્વર્જનીયાઃ પ્રયત્નતઃ

ઇતિ વાંશિકદોષાઃ
એકઃ સ્યાદ્વાંશિકો મુખ્યશ્ચત્વારોઽસ્યાનુયાયિનઃ
વાંશિકાનામિતિ પ્રાયસ્તજ્જ્ઞૈર્વૃન્દં નિગદ્યતે

ઇતિ વાંશિકવૃન્દમ્
અધુના મુગ્ધબોધાર્થમુદાહરણમાત્રતઃ
વંશે દેશીસ્થરાગાણાં કેષાંચિદ્વાદનં બ્રુવે

મધ્યમં સ્થાયિનં કૃત્વા તૃતીયે કમ્પિતે સ્વરે
વિલમ્બિતે દ્વિતીયેઽથ સ્થાયિનિ ન્યસ્યતે યદા
સ્વસ્થાનં પ્રથમં પ્રોક્તં મધ્યમાદેસ્તદા બુધૈઃ

તૃતીયકમ્પનાદૂર્ધ્વં ચતુર્થં પઞ્ચમં તતઃ

તુર્યસ્વરં દ્વિતીયં ચ કૃત્વા ન્યાસો ગ્રહે યદા
તદા દ્વિતીયં સ્વસ્થાનં શાર્ઙ્ગદેવેન કીર્તિતમ્

ચતુર્થસ્વરમાહત્ય સ્થાયિનં તત્પરં તતઃ
સમુચ્ચાર્ય સ્વરં તુર્યં પઞ્ચમં તુ વિલમ્બ્ય ચ

ષષ્ઠં ચ પઞ્ચમં કૃત્વા દ્વિતીયં ચ ગ્રહે યદા
ન્યાસસ્તદા તૃતીયં સ્યાત્સ્વસ્થાનમિતિ તદ્વિદઃ

ગ્રહદ્વિતીયતુર્યાંશ્ચ પઞ્ચમં સપ્તમં તતઃ
કૃત્વાઽષ્ટમં બિલમ્બ્યાથ દ્વિતીયં તત્પરં તતઃ

દ્વિતીયં સપ્તમં કૃત્વા પઞ્ચમં ચ ચતુર્થકમ્
દ્વિતીયં ચ ગ્રહે ન્યાસઃ સ્વસ્થાનં તુર્યમિષ્યતે

દૃશ્યતે મધ્યમાદેસ્તુ ગ્રહો વંશેષુ મુદ્રિતઃ

ઇતિ મધ્યમાદિઃ
ષડ્જે ગ્રહે મમાહત્ય ષડ્જં કૃત્વા હતૌ રિમૌ
પમાન્દોલ્ય પ્રકમ્યાપિ પમગાં દ્વિઃ પ્રયુજ્ય ચ

આન્દોલ્ય મં પ્રકમ્પ્યાપિ લઘુષડ્જં વિધાય ચ
કમ્પયિત્વા રિમૌ દ્વિત્રાન્વારાનાવર્ત્ય ષડ્જગૌ

સ્થાયિન્યાસાધ્બવેદાદ્યં સ્વસ્થાનં માલવશ્રિયઃ
આદ્યસ્વસ્થાનવિધિના વિધાય સ્વરપઞ્ચકમ્

નિં વિલમ્બ્યાવરોહી ચેત્પૂર્વઃ સ્વસ્થાનગઃ કૃતઃ
તદા દ્વિતીયં સ્વસ્થાનં ધાન્તમાન્દોલ્ય સપ્તમમ્
આહત્ય ચ દ્વિતીયસ્ય સ્વસ્થાનસ્યાવરોહણમ્

કૃતં યત્ર તૃતીયં તત્સ્વસ્થાનમુદિતં બુધૈઃ
આહત્ય મં દ્વિગુણસં કૃત્વા રિં તત્પરં તતઃ

તં સં પ્રોચ્ય નિમાહત્ય વિલમ્બ્ય પુનરપ્યમુમ્
કૃત્વા તૃતીયં સ્વસ્થાનાવરોહી ક્રિયતે યદા
તદા ચતુર્થં સ્વસ્થાનમાખ્યાતં માલવશ્રિયઃ

ષડ્જોઽન્યો વા સ્વરો વંશે ગ્રહોઽસ્યા મુદ્રિતઃ સ્વરઃ

પ્રકલ્લ્પ્ય તસ્ય ષડ્જત્વં પરેષામૃષભાદિતમ્
લક્ષ્મેદં યોજયેત્સર્વમિત્યુક્તં સૂરિશાર્ઙ્ગિણા

ઇતિ માલવશ્રીઃ
સ્થાયિનં મધ્યમં કૃત્વા કમ્પયિત્વા પરં સ્વયમ્
તુર્યં વિલમ્બ્ય કૃત્વા ચ તૃતીયં તં દ્રુતાહતમ્

વિધાય તં પુનઃ પ્રોચ્ય ગ્રહન્યાસેન જાયતે
સ્વસ્થાનં પ્રથમં તોડ્યાઃ પ્રોક્તં મુનિવરૈરિતિ

પ્રાક્સ્વસ્થાનવદારુહ્ય પઞ્ચમાદવરુહ્યતે
સ્થાયિસ્વરાન્તં યત્રાદઃ સ્વસ્થાનં સ્યાદ્દ્વિતીયકમ્

પ્રાગ્વા ષષ્ઠમારોહાવરોહી ચ ગ્રહાવધિઃ
અસ્યાસ્તૃતીયે સ્વસ્થાને ચતુર્થે ત્વષ્ટમાવધૌ

આરોહિણ્યવરોહી સ્યાત્પૂર્વવત્તદ્વિદાં મતઃ
મુદ્રિતસ્તુ ગ્રહઃ પ્રોક્તો લક્ષ્યે સ્યાલ્લક્ષ્મવેદિભિઃ

ઇતિ તોડી
મધ્યમં ગ્રહમાસ્થાય પ્રાઞ્ચં પ્રોચ્ય તતો ગ્રહમ્

સદ્વિતીયં કમ્પયિત્વા તૃતીયં સચતુર્થકમ્
લઘૂકૃત્ય તૃતીયં ચોચ્ચાર્યાઽઽહત્ય ચ તં તતઃ

પ્રાચીનં સ્વરમુચ્ચાર્ય સ્થાયિનિ ન્યસ્યતે યદા
ભવેદ્બઙ્ગાલરાગસ્ય સ્વસ્થાનં પ્રથમં તદા

આરોહી પઞ્ચમાન્તઃ સ્થાત્સ્વસ્થાનેઽસ્યાદ્વિતીયકે
સપ્તમાન્તસ્તૃતીયે સ્યાત્તુર્યે સ્યાદષ્ટમાવધિ

પ્રાક્પ્રાગ્વદવરોહી સ્યાત્સ્વસ્થાને તૂત્તરોત્તરમ્
લક્ષ્યે તુ સર્વવંશસ્થો દ્વિતીયોઽસ્ય ગ્રહો મતઃ

ઇતિ બઙ્ગાલઃ
ધૈવતં સ્થાયિનં કૃત્વા પ્રાઞ્ચં તં ચ તૃતીયકમ્
પુનઃ પ્રાઞ્ચં વિધાયાથ કમ્પયિત્વા તૃતીયકમ્

વિલમ્બ્ય ચાઽઽહતં કૃત્વા દ્વિત્રિવારં દ્વિતીયકમ્
ગ્રહે ન્યાસાદ્ભૈરવસ્ય સ્વસ્થાનં પ્રથમં ભવેત્

દ્વિતીયે પઞ્ચમાન્તઃ સ્યાદારોહોઽથ તૃતીયકે
ષષ્ઠોન્તઃ સપ્તમાન્તો વા ચતુર્થે ત્વષ્ટમાવધિઃ

પરે પરેઽવરોહી સ્યાત્સ્વસ્થાને પૂર્વપૂર્વવત્
દ્વિતીયોઽત્ર સ્વરઃ સ્થાયી સર્વવંશેષુ દૃશ્યતે

ઇતિ ભૈરવઃ
સ્થાયિનં દ્વિગુણં ષડ્જં કૃત્વાઽર્ધં વાદયેત્તતઃ
પૂર્વં ગ્રહં દ્વિતીયં ચ તૃતીયમથ વાદયેત્

અથ દ્વિતીયમાગત્ય ન્યસ્યતે સ્થાયિનિ સ્વરે
યદા વરાટ્યાઃ સ્વસ્થાનં પ્રથમં જાયતે તદા

ઇહ ભૈરવવત્કાર્યં સ્વસ્થાનત્રિતયં પરમ્
સ્વસ્થાનપ્રક્રિયૈષૈવ જ્ઞેયા રાગાન્તરેષ્વપિ
દ્વિતીયોઽસ્યાઃ સ્વરો લક્ષ્યે ગ્રહત્વેનોપલક્ષ્યતે

ઇતિ વરાટી
ઋષભે સ્થાયિનિ પ્રાઞ્ચં કમ્પયિત્વાઽર્ધમસ્ય ચ

કૃત્વા ગ્રહં દ્વિતીયં ચ તૃતીયં તદધઃ સ્વરમ્
ગ્રહમેત્ય તતઃ પ્રાઞ્ચં પ્રકમ્પ્યોક્તાર્ધમસ્ય ચ

ગ્રહે ન્યાસેન ગર્જર્યાઃ સ્વસ્થાનં પ્રથમં ભવેત્
તૃતીયો દૃશ્યતે પ્રાયો ગ્રહોઽસ્યાં લક્ષ્યગોચરે

ઇતિ ગુર્જરી
ષડ્જે ગ્રહે દ્વિતીયં ચ તૃતીયં સકૃદાહૃતમ્
વેગાત્કૃત્વાઽથ તુર્યં ચ તૃતીયં તદધસ્તનમ્

ઉક્ત્વા તૃતીયતુર્યૌ ચ તૃતીયં તદધસ્તનમ્
ગ્રહે ન્યાસો વસન્તસ્ય સ્વસ્થાને પ્રથમે ભવેત્
તૃતીયસ્ત્વસ્ય વંશેષુ સ્થાયિત્વેનોપલભ્યતે

ઇતિ વસન્તઃ
સ્થાયિનિ દ્વિગુણે ષડ્જે તદર્ધં લઘુ વાદયેત્
તતસ્તત્સકૃદાહત્ય ગ્રહં તસ્માત્તૃતીયકમ્

તુર્યં ચોક્ત્વા તૃતીયં ચ સકૃદાહત્ય તત્પરમ્
દ્રુતં કૃત્વા પઞ્ચમં તુ વિલમ્બ્યાસ્માદધસ્તનૌ

લઘૂકૃત્ય ગ્રહે ન્યાસઃ સ્વસ્થાને પ્રથમે ભવેત્
ધન્નાસ્યા દૃશ્યતે વંશે સ્યાદ્દ્વિતીયસ્વરો ગ્રહઃ

ઇતિ ધન્નાસી
તમેવ સ્થાયિનં કૃત્વા દ્વિતીયં વાદયેદ્દ્રુતમ્
લઘૂ ગ્રહદ્વિતીયૌ ચ કૃત્વા તાભ્યાં પરં સ્વરમ્

વિલમ્બ્ય સ્ફુરિતં તુ દ્વિર્વિધ્યાત્પઞ્ચમં તતઃ
અધરાંસ્ત્રીન્ક્રમાદુક્ત્વા સ્થાયિનિ ન્યસ્યતે યદા
દેશ્યાસ્તદાઽઽદ્યં સ્વસ્થાનં દ્વિતીયોઽસ્યા ગ્રહો જને

ઇતિ દેશી ।
ગાન્ધારે સ્થાયિનિ પ્રોચ્ય દ્વિતીયં ચ તૃતીયકમ્
તુર્યં વિલમ્બ્ય તત્પ્રાઞ્ચં કૃત્વા સ્પૃષ્ટ્વા દ્વિતીયકમ્

દીર્ઘીકૃત્ય તૃતીયં ચોક્ત્વા દ્વિતીયં ગ્રહસ્વરે
ન્યાસો યદા સ્યાત્સ્વસ્થાનં દેશાખ્યાયાસ્તદાઽઽદિમમ્

મુદ્રિતોઽસ્યા ગ્રહો વંશે લક્ષ્યતે લક્ષ્યવેદિભિઃ

ઇતિ દેશાખ્યા
ગ્રહં દ્વિગુણસં કૃત્વા પૂર્વં સ્પૃષ્ટ્વા તૃતીયકમ્
કૃત્વા સ્પૃષ્ટ્વા ગ્રહં પ્રોચ્ય તત્પરં સ્ફુરિતૌ વદેત્

દ્વિસ્ત્રિર્વા ગ્રહતત્પૂર્વો ન્યસ્યતે કમ્પિતે ગ્રહે
યદા ડોમ્બક્રિયઃ પ્રોક્તં સ્વસ્થાનં પ્રથમં તદા
સા ભૂપાલી શ્રુતા લોકે દ્વિતીયં ગ્રહમાશ્રિતા

ઇતિ ડોમ્બક્રીઃ
ધૈવતે સ્થાયિતાં નીતે દ્વિરુચ્ચાર્ય પરં લઘુમ્
તં ચાથ પ્રાઞ્ચમસ્યાર્ધં પૂર્વં પૂર્વં વિધાય તમ્

વિલમ્બ્ય કમ્પયિત્વાઽર્ધં તસ્યાઽઽહત્ય ચ તન્મુહુઃ
પૂવં પ્રકમ્પ્ય તસ્યાર્ધં દીર્ઘીકૃત્ય ગ્રહં વ્રજેત્

અથોર્ધપ્રેરિતૌ પૂર્વગ્રહૌ કૃત્વા દ્વિતીયકમ્
પ્રોચ્ય સ્પૃષ્ટ્વા ગ્રહં તસ્માત્પરં પ્રોચ્ય પ્રકમ્પ્ય તુ

તૃતીયં ગ્રહપાશ્ચાત્યગ્રહૌ તૂચ્ચારયેન્મુહુઃ
તતસ્તૃતીયમાકમ્પ્ય વિલમ્બ્ય તદધસ્તનમ્

ઈષદ્વિરમ્ય સ્પૃષ્ટ્વા ચ દ્વિતીયં ન્યસ્યતે ગ્રહે
યદા તદાઽઽદ્યં સ્વસ્થાનં વેલાવલ્યાઃ પ્રકીર્તિતમ્
તૃતીયગ્રહતા ત્વસ્યા દૃશ્યતે વંશગોચરે

ઇતિ વેલાવલી
પઞ્ચમં ગ્રહમાસ્થાયાઽઽરોહિણા પઞ્ચમં તતઃ
ગત્વા વિલમ્બ્ય તં તસ્માદધરં દ્રુતતાં નયેત્

તતોઽધઃ સ્થં દ્રાઘયિત્વા સ્પૃષ્ટ્વા ચ દ્રાઘિતાત્પરમ્
તત્પરં દીર્ઘતાં નીત્વા પુનઃ પ્રોચ્યાવરોહિણા

તસ્માદેત્ય ગ્રહન્યાસે સ્વસ્થાનં પ્રથમં ભવેત્
રાગે પ્રથમમઞ્જર્યાં દ્વિતીયોઽસ્યા ગ્રહો જને

ઇતિ પ્રથમમઞ્જરી
સ્થાયિનોઽર્ધાત્સમારુહ્ય તૃતીયાદિચતુઃસ્વરીમ્
કમ્પયિત્વા વિલમ્બ્યાપિ ષષ્ઠતુર્યં વિધાય ચ

એત્ય પઞ્ચમમેતસ્માદ્ગ્રહાન્તમવરુહ્ય ચ
ગ્રહાર્ધં ગ્રહપૂર્વં ચ ગત્વા સ્પૃષ્ટ્વા ગ્રહં તતઃ

દ્વિતીયં કમ્પિતં કૃત્વા તૃતીયં સ્ફુરિતં તતઃ
સ્થાયિનિ સ્યસ્યતે યત્ર સ્વસ્થાનં સ્યાત્તદાઽઽદિમમ્
આડીકામોદિકાયાઃ સ્યાદ્દ્વિતીયગ્રહતા જને

ઇત્યાડીકામોદી
સ્થાયિનિ દ્વિગુણે ષડ્જે દ્વિરાહત્ય તૃતીયકમ્
ત્રિશ્ચતુર્વા તતઃ સ્પૃષ્ટ્વા ગ્રહં પૂર્વમુદીર્ય ચ

કમ્પિતે સ્થાયિનિ ન્યાસાત્સ્વસ્થાનં પ્રથમં ભવેત્
રાગે શુદ્ધવરાટ્યાં સા દ્વિતીયસ્થાયિકા જને

ઇતિ શુદ્ધવરાટી
તમેવ સ્થાયિનં કૃત્વા તં તદર્ધં દ્વિરાહતમ્
દ્વિસ્ત્રિર્વોક્ત્વાઽથ દ્વિતીયં કમ્પયિત્વા વિલમ્બ્ય ચ

આહત્ય દ્વિશ્ચતુર્વાઽસ્માત્પરં કૃત્વા લઘું ગ્રહમ્
ઉક્ત્વા ગ્રહાર્ધપૂર્વે તુ દીર્ઘીકૃત્ય ગ્રહે યદા

ન્યસ્યતે શુદ્ધનટ્ટાયાઃ સ્વસ્થાનં પ્રથમં તદા
વંશેષ્વસ્યામપિ પ્રાયો દ્વિતીયો દૃશ્યતે ગ્રહઃ

ઇતિ શુદ્ધનટ્ટા
ગ્રહં દ્વિગુણસં પ્રોચ્ય તદર્ધં ચ દ્વિતીયકમ્
વિલમ્બિતે તૃતીયેઽથ દ્વિતીયં દ્રુતતાં નયેત્

ગ્રહાર્ધે ચ સ્થિરીભૂય કમ્પયિત્વા ગ્રહં તતઃ
પરૌ સ્વરૌ દ્રુતીકૃત્ય લઘૂકૃત્ય પરં ગ્રહે

ન્યાસે કૃતે રામકૃતેઃ સ્વસ્થાનં પ્રથમં ભવેત્
દ્વિતીયસ્વરમેવાસ્યા વંશે વીક્ષામહે ગ્રહમ્

ઇતિ રામક્રીઃ
તસ્મિન્નેવ ગ્રહે કૃત્વા તૃતીયં ચ દ્વિતીયકમ્
ગ્રહાર્ધં દ્રુતમુચ્ચાર્ય સ્પૃષ્ટ્વા પૂર્વં ગ્રહસ્ય ચ

અર્ધં પ્રોચ્ય વિરમ્યાથ પૂર્વં સ્પૃષ્ટ્વા તૃતીયકમ્
લઘૂકૃત્ય લઘોઃ પૂર્વૌ સ્પૃષ્ટ્વાઽથ સ્થાયિનઃ પરૌ

લઘૂકૃત્ય દ્રુતં કૃત્વા દ્વિતીયં ન્યસ્યતે ગ્રહ
યદા તદા ગૌડકૃતેર્ભવેત્સ્વસ્થાનમાદિમમ્

દ્વિતીયોઽસ્યામપિ પ્રાયો ગ્રહો લક્ષ્યેષુ દૃશ્યતે

ઇતિ ગૌડક્રીઃ
ધૈવતે સ્થાયિનિ પ્રાઞ્ચં ગ્રહં ગ્રહતૃતીયકમ્
તુર્યં કૃત્વા તમાહત્ય દ્વિતીયં કમ્પયેત્તતઃ

અવરુહ્ય તૃતીયાદિક્રમેણ ચતુરઃ સ્વરાન્
ગ્રહન્યાસાદ્દેવકૃતેરાદ્યં સ્વસ્થાનમાદિશેત્
તૃતીયગ્રહતાં ત્વસ્યાઃ પશ્યામો વંશગોચરે

ઇતિ દેવક્રીઃ
ધૈવતં ગ્રહમાસ્થાય તૃતીયાદવરુહ્ય ચ
સ્વરત્રયં વિરમ્યાથ ગ્રહં પરમથ ગ્રહમ્

પૂર્વં કૃત્વા તમાહત્ય ગ્રહન્યાસેન જાયતે
સ્વસ્થાનમાદ્યં ભૈરવ્યાસ્તૃતીયોઽસ્યા ગ્રહો જને

ઇતિ ભૈરવી
સ્થાયિનિ દ્વિગુણે ષડ્જેઽધસ્તૃતીયં વિધાય ચ
અધસ્તનં પ્રકમ્પ્યાથ વિલમ્બ્ય સ્થાયિનં તતઃ

પ્રાચીનં લઘુતાં નીત્વા દ્વિસ્ત્રિર્વાઽઽહત્ય તં ગ્રહમ્
લઘૂકૃત્યાધરસ્યાર્ધમાસ્પૃશ્ય ગ્રહપઞ્ચમમ્

વિલમ્બ્ય તં દ્રુતીકૃત્ય તૃતીયસ્પર્શમાચરેત્
અથોક્ત્વા પઞ્ચમં તં ચ દીર્ઘીકૃત્યાધરં મનાક્

કમ્પયિત્વા ગ્રહન્યાસાદ્ભવેત્સ્વસ્થાનમાદિમમ્
છાયાનટ્ટાખ્યરાગસ્ય ગ્રહો વંશે તૃતીયકઃ

એતાં સાલગનટ્ટાં તુ ભાષન્તે લક્ષ્યવેદિનઃ

અન્યે તુ પઞ્ચમં કૃત્વા સ્થાયિનં રિં વિધાય ચ
મં પ્રકમ્પ્ય સ્થિરીભૂય પઞ્ચમે દ્વિઃ પમધ્યમૌ

કૃત્વા ગમૃષભાર્ધં ચ સંસ્પૃશ્યાર્ધં પુનર્વ્રજેત્
તતો દીર્ઘૌ રિમૌ કૃત્વા ગ્રહે ચેન્ન્યસ્યતે તદા
આદ્યં સાલગનટ્ટાયાઃ સ્વસ્થાનં તદ્વિદો વિદુઃ

મં વિધાય ગ્રહં તં ચ દ્રુતીકૃત્ય પરં તતઃ
ઉક્ત્વા તુર્યં વિલમ્બ્યાથ પરમાસ્પૃશ્ય પઞ્ચમમ્

વિલમ્બ્યાતોઽવરોહેણ ગ્રહમેતિ યદા તદા
સ્વસ્થાનમાદિમં રામકૃતેર્વંશે દ્વિતીયકઃ
ગ્રહશ્ચિન્ધમરામક્રીઃ સા સિદ્ધા લોકવર્ત્મનિ

ઇતિ ચિન્ધમરામક્રીઃ
રિમેવ ગ્રહમાશ્રિત્ય દ્વિસ્ત્રિર્વાઽઽહત્ય મં તતઃ

તંવિલમ્બિતતાં નીત્વા દીર્ઘીકૃત્ય નુ મધ્યમમ્
રિગૌ રિદલમેતાનિ દ્રુતીકૃત્ય વિલમ્બ્ય નિમ્

પુનરુચ્ચાર્ય તં કૃત્વા ધૈવતં સકૃદાહતમ્
વાદયિત્વા નિષાદં ચ ગ્રહન્યાસેન જાયતે

નાટ્યરામકૃતેરાદ્યં સ્વસ્થાનમિતિ તદ્વિદઃ
અથવા મધ્યમં કૃત્વા ગ્રહમાહત્ય પઞ્ચમમ્

દ્વિસ્ત્રિર્વાઽપ્યવરોહેણ ધાત્ક્રમાદૃષભં દ્રુતમ્
એત્યાર્ધં તસ્ય ષડ્જં ચ રેરર્ધં વાદયેત્પુનઃ

અથોચ્ચાર્ય રિમૌ પં તુ વિલમ્બ્ય ન્યસ્યતે ગ્રહે
યત્ર સ્વસ્થાનમાદ્યં તન્નાટ્યરામકૃતેર્મતમ્

ઇતિ નાટ્યરામક્રીઃ
ગ્રહં કૃત્વા ધમાહત્ય સકૃદ્ગ્રહપરં સ્વરમ્
કૃત્વા ગ્રહાત્પરૌ દ્વિસ્તુ ગ્રહમાહત્ય પૂર્વકમ્

દ્વિતીયં ચ ક્રમાદુક્ત્વા ગ્રહે ચેન્ન્યસ્યતે તદા
સ્વસ્થાનમાદ્યં મહ્લારે ગ્રહો વંશે દ્વિતીયકઃ

ઇતિ મહ્લારઃ
ગ્રહં દ્વિગુણસં કૃત્વા દ્રુતીકૃત્ય તતોઽધરમ્

તમાન્દોલ્ય દ્વિતીયં તુ વિધાયાથ તૃતીયકમ્
સ્ફુરિતં ગ્રહતત્પૂર્વૌ વાદયિત્વા ગ્રહે યદા

ન્યાસઃ કણાટગૌડસ્ય સ્વસ્થાનં પ્રથમં તદા
વંશે ગ્રહસ્તૃતીયોઽસ્ય ગૃહ્યતે લક્ષ્યવેદિભિઃ

ઇતિ કર્ણાટગૌડઃ
ગ્રહં તમેવ સં કૃત્વા પ્રોચ્ય તુર્યતૃતીયકૌ
સ્થાયિનં તદ્દલં ચોક્ત્વા પૂર્વસ્થાયિદલં તતઃ

સ્થાયિન્યાસાદ્દેશવાલગૌડસ્વસ્થાનમાદિમમ્
જાયતેઽસ્યાપિ વંશે તુ દ્વિતીયો દૃશ્યતે ગ્રહઃ

ઇતિ દેશવાલગૌડઃ
નિષાદે સ્થાયિનિ પ્રોચ્ય પૂર્વં ગ્રહમથોત્તરમ્
તુર્યં દ્વિતીયતસ્તુ ત્રીનવરુહ્ય ગ્રહે યદા

ન્યાસસ્તુરુષ્કગૌડસ્ય તદા સ્વસ્થાનમાદિમમ્
લોકે માલવગૌડોઽસૌ તૃતીયોઽસ્ય ગ્રહો ગતઃ

ઇતિ તુરુષ્કગૌડઃ
નિષાદાદ્ગ્રાહતાં નીતાદારોહેદાચતુર્થકમ્
તં વિલમ્બ્ય તતો ગચ્છેદ્ગ્રહે ચેદવરોહિણા

તદા દ્રાવિડગૌડસ્ય સ્વસ્થાનં પ્રથમં ભવેત્
લોકે સાલગગૌડોઽયં દ્વિતીયોઽસ્ય ગ્રહો મતઃ

ઇતિ દ્રાવિડગૌડઃ
પઞ્ચમં ગ્રહમાસ્થાય તૃતીયં ચ દ્વિતીયકમ્
મુક્ત્વા તૃતીયં સ્પૃષ્ટ્વા ચ પ્રાન્તમુક્ત્વા તૃતીયકમ્

સ્પૃષ્ટ્વા વિલમ્બ્ય દ્વિતીયે ન્યસ્યતે કમ્પિતે ગ્રહે
યદા ભવઙ્તિ કૈશિક્યાઃ સ્વસ્થાનં પ્રથમં તદા

તૃતીયોઽસ્યાઃ સ્વરો વંશે ગ્રહો લક્ષ્યેષુ દૃશ્યતે

ઇતિ કૈશિકી
સ્થાયિનં દ્વિગુણં ષડ્જં દ્રુતીકૃત્ય દ્વિતીયકમ્
ઉક્ત્વા દ્વિતીયતૃતીયૌ દ્રુતીકૃત્યાધરાધરમ્

ઉદીર્ય તં દ્રુતીકૃત્ય દ્વિતીયં વાદયેત્તતઃ
તૃતીયં દ્વિસ્ત્રિરાહત્ય સ્યાયિનિ ન્યસ્યતે યદા

લલિતાયાસ્તદા પ્રોક્તં સ્વસ્થાનં પ્રથમં બુધૈઃ
અસ્યામપિ સ્વરો લક્ષ્યે તૃતીયો દૃશ્યતે ગ્રહઃ

ઇતિ લલિતા
ગ્રહં દ્વિગુણસં કૃત્વાઽધસ્તનં સ્થાયિનં તથા
કૃત્વા દ્વિતીયતુર્યૌ ચ દ્વિતીયસ્થાયિનૌ સ્પૃશેત્

વિલમ્બિતે દ્વિતીયેઽથ સ્થાયિનિ ન્યસ્યતે યદા
શ્રીરાગસ્ય બુધૈઃ પ્રોક્તં તદા સ્વસ્થાનમાદિમમ્
સ્વરો વંશે દ્વિતીયોઽસ્ય ગ્રહત્વેનોપલક્ષિતઃ

ઇતિ શ્રીરાગઃ
યો ગ્રહઃ દ્રિયતે વંશે તમપેક્ષ્યાત્ર યોજયેત્
લક્ષણસ્થં દ્વિતીયાદિ યદા કિંતુ ગ્રહાદયઃ

યાવન્તો યત્ર રાગે સ્યુઃ સ્વરા લક્ષ્મણિ તાવતામ્
સંભવઃ સ્થાયિના યેન સ્થાયિનં તત્ર સંશ્રયેત્

અનુગ્રહાય મુગ્ધાનામિત્યેતે કતિચિન્મયા
રાગાઃ પ્રોક્તાઃ પથાઽનેન સંપશ્યધ્વં બુધાઃ પરાન્

ઇતિ વંશપ્રકરણમ્
પાવો વેણુસમુત્પન્નઃ સ્યાન્નવાઙ્ગુલવંશવત્
કૃતાવેષ્ટો વઙ્ગપત્રૈર્લોકરીત્યૈષ વાદ્યતે

ઇતિ પાવલક્ષણમ્
પાવિકા વૈણવી કાર્યા દ્વાદશાઙ્ગુલદૈર્ઘ્યભાક્
સ્થૌલ્યેઽઙ્ગુષ્ઠમિતા ગર્ભે સ્વદૈર્ઘ્યે સુષિરં શ્રિતા

કનિષ્ઠાગ્રમિતસ્થૌલ્યમસ્યા લોકાનુસારતઃ
ફૂત્કારરન્ધ્રમેકં સ્યાત્પઞ્ચ સ્યુઃ સ્વરસિદ્ધયે
વાદનં વિવિધં નાગયક્ષાવેશવિધાયકમ્

ઇતિ પાવિકાલક્ષણમ્
હસ્તદ્વયાધિકા માને મુખરન્ધ્રસમન્વિતા
ચતુઃસ્વરચ્છિદ્રયુતા મુરલી ચારુનાદિની

ઇતિ મુરલી
શૃઙ્ગજા દારવી વા સ્યાત્કાહલાકૃતિધારિણી
અષ્ટાવિંશત્યઙ્ગુલા ચ દૈર્ઘ્યે મધુકરી શુભા

મુખરન્ધ્રં ચ તસ્યાઃ સ્યાત્તુવરીબીજસંનિભમ્
મુખરન્ધ્રાદઙ્ગુલાનિ ત્યક્ત્વા ચત્વારિ વંશવત્

વિધાય સપ્ત રન્ધ્રાણિ કુર્વીત વિવરાન્તરમ્
તેષાં ચ મુખરન્ધ્રસ્ય મધ્યેઽધોભાગસંસ્થિતમ્

મધુરધ્વાનસિદ્ધ્યૈ તન્મુખરન્ધ્રે તુ તામ્રજા
નિધાતવ્યા યવસ્થૂલા નલિકા ચતુરઙ્ગુલા

તદૂર્ધ્વં ચક્રિકા સ્થાપ્યા દન્તજા શુક્તિજાઽથવા
રન્ધ્રમધ્યે કાશમયીં યદ્વા દેવનલોદ્ભવામ્

શુક્તિકાં કિંચિદુન્નિદ્રમાલતીકલિકાકૃતિમ્
મૃદુલાં ક્ષીરપાકેણ ક્ષિપ્ત્વા મધુકરીં તતઃ

વંશવદ્વાદયેદ્રન્ધ્રં પિદધીતાપ્યધસ્તનમ્
વામાઙ્ગુષ્ઠાગ્રભાગેણેત્યુક્તં નિઃશઙ્કસૂરિણા

ઇતિ મધુકરીલક્ષણમ્
તામ્રજા રાજતી યદ્વા કાઞ્ચની સુષિરાન્તરા
ધત્તૂરકુસુમાકારવદનેન વિરાજિતા

હસ્તત્રયમિતા દૈર્ઘ્યે કાહલા વાદ્યતે જનૈઃ
હાહૂવર્ણવતી વીરબિરુદોચ્ચારકારિણી

ઇતિ કાહલાલક્ષણમ્
હસ્તદ્વયકૃતા યા સા સૈવ તુણ્ડકિની મતા
તુરુતુર્યપિ સા લોકે તિત્તિરી ચ નિગદ્યતે
યમલં તુણ્ડકિન્યોશ્ચ વાદ્યં વાદ્યવિદો વિદુઃ

ઇતિ તુણ્ડકિનીલક્ષણમ્
તુણ્ડકિન્યેવ ચુક્કા સ્યાદ્દૈર્ઘ્યે હસ્તચતુષ્ટયા

ઇતિ ચુક્કાલક્ષણમ્
કરેણુવદનાકારવદનં દોષવર્જિતમ્
વૃઙ્ગં યન્માહિષં શ્લક્ષ્ણં સ્નિગ્ધં સુઘટિતં કૃતમ્

શૃઙ્ગસ્યાનડુહશ્ચાથ ધત્તૂરકુસુમાકૃતિ
ખણ્ડમષ્ટાઙ્ગુલં ન્યસ્ય મૂલેઽસ્ય ધ્વનિવૃદ્ધયે

અગ્રં દ્વિત્રાઙ્ગુલં તસ્ય ચ્છિત્વા ફૂત્કારરન્ધ્રકમ્
વિધાય તુથુકારેણ વાદયેદ્વિવિધધ્વનિમ્
એતદ્વૈ ધ્વાનગમ્ભીરં વાદ્યં ગોપાલકેલિષુ

ઇતિ શૃઙ્ગલક્ષણમ્
નિર્દોષસ્યોત્ખાતનાભેઃ શઙ્ખસ્યૈકાદશાઙ્ગુલમ્
શિખરં નિર્મિતં ધાતુમિચ્છકાભ્યાં મનોહરમ્

મૂલતશ્ચાગ્રપર્યન્તં હ્રસ્વમાનાકૃપિ ક્રમાત્
રન્ધ્રમર્ધાઙ્ગુલમિતં શિખરસ્ય મુખે ભવેત્

અન્તસ્તુ માષમાત્રં સ્યાચ્છઙ્કમેવંવિધં સુધીઃ
ધૃત્વા કર્કટહસ્તેન ભૂરિશ્વાસભૃતોદરમ્
હુંભુંથો દિગિદિત્યેતદ્વર્ણોદ્બોધેન વાદયેત્

ઇતિ શઙ્કલક્ષણમ્
માર્ગદેશીગતત્વેન પટહો દ્વિવિધો ભવેત્
માર્ગસ્થપટહસ્યાત્ર લક્ષણં તાવદુચ્યતે

સાર્ધહસ્તદ્વયં તસ્ય દૈર્ઘ્યં સ્યાત્પરિધિઃ પુનઃ
ષષ્ટ્યઙ્ગુલો મધ્યદેશઃ પૃથુલો દક્ષિણં મુખમ્

કર્તવ્યં સંમિતં સાર્ધૈરેકાદશભિરઙ્ગુલૈઃ
વામં તુ દશભિઃ સાર્ધૈઃ સંમિતં દક્ષિણે મુખે

આયસં વલયં કાર્યં વામે વલ્લીસમુદ્ભવમ્

ષાણ્માસિકો મૃતો વત્સો યસ્તસ્યાઽઽદાય પારિકામ્
તયાઽવગુણ્ઠ્ય વલયં વલ્લીજં વામવક્ત્રગમ્

સપ્તરન્ધ્રાન્વિતં કૃત્વા સુદૃઢૈઃ સૂક્ષ્મદોરકૈઃ
નિક્ષિપ્તૈસ્તેષુ રન્ધ્રેષુ બન્ધવ્યાઃ કલશાઃ શ્લથમ્

તે હેમાદિમયાઃ સપ્ત દૈર્ઘ્યેણ ચતુરઙ્ગુલાઃ
ત્યક્ત્વાઽઙ્ગુલાનિ ચત્વારિ વામે સ્યાલ્લોહપત્રિકામ્

અઙ્ગુલત્રયવિસ્તારાં પટહે વેષ્ટયેદ્દૃઢમ્
બાહ્યકાયસ્ય યચ્ચર્મ પશોસ્તેન ઘનેન ચ

કમ્બલાખ્યેન બધ્નીયાત્પિહિતં વદનદ્વયમ્
દક્ષિણાસ્યસ્ય કવલં પરિતઃ કૃતરન્ધ્રકમ્

રન્ધ્રક્ષિપ્તૈર્ગુણૈર્ગાઢમાકૃષ્યેતરવક્ત્રગૈઃ
વલયે તાન્ગુણાન્સમ્યગ્બધ્નીયાદ્દાર્ઢ્યસિદ્ધયે

વામાસ્યકવલાન્તસ્થસપ્તરન્ધ્રનિવેશિતૈઃ
ગુણૈરાવેષ્ટ્ય કલશાનાયસૈર્વલયૈર્દૃઢૈઃ

અન્તઃ ક્ષિપ્ત્વા સમાકૃષ્ટૈર્વલયે ગાઢતાં નયેત્
કલશેભ્યો બહિર્વામવલયાન્તે ચ બધ્યતે

વેષ્ટનાય કટેઃ કચ્છેત્યુક્તોઽયં સ્કન્દદૈવતઃ
શ્રીયજ્ઞપુરવર્યેણ પટહો માર્ગસંભવઃ

દેશીસ્થોઽપ્યેવમેવ સ્યાદ્દૈર્ઘ્યેઽસૌ સાર્ધહસ્તકઃ
સપ્તાઙ્ગુલં દક્ષિણાસ્યમન્યત્સાર્ધષડઙ્ગુલમ્

આન્તરં જાઠરં ચર્મ પશોર્ગદિતમુદ્દલી
તયા તુ સ્વેચ્છયા વક્ત્રં વામમસ્ય નિબધ્યતે

વિશેષોઽયં ભવેદસ્મિન્નુભૌ ખાદિરદારુજૌ
ત્રિધોક્તોઽયં દ્વયોરન્યૈરુત્તમો મધ્યમોઽધમઃ

ઉત્તમઃ પ્રોક્તમાનઃ સ્યાદ્દ્વાદશાંશોનિતઃ પુનઃ
મધ્યમઃ ષષ્ઠભાગેન વિહીનસ્ત્વધમો ભવેત્

અથાઽઽદ્યવર્ણાઃ
ઙવર્જિતઃ કવર્ગશ્ચ ટતવર્ગૌ રહાવપિ
ઇતિ ષોડશ વર્ણાઃ સ્યુરુભયોઃ પાટસંજ્ઞકાઃ

સંયોગવિપ્રયોગાભ્યાં ક્રમવ્યુત્ક્રમયોગતઃ
સસ્વરત્વાસ્વરત્વાભ્યાં પાટાસ્તે સ્યુરનેકધા

ઉદ્દલ્યામેવ ઝેંકારો દેંકારઃ કવલેઽધિકઃ
દેશીપટહમેવાઽઽહુરિમમડ્ડાવજં જનાઃ

અષ્ટાદશાઙ્ગુલઃ કિંચિન્નતાગ્રો મધ્યતઃપૃથુઃ
કોણઃ કાર્યો મૂલદેશે મદનામ્બરવેષ્ટિતઃ

પદ્માસનોપવિષ્ટેન ગોષ્ઠ્યામૂરુદ્વયોપરિ
સંસ્થાપ્ય માર્ગપટહો વાદ્યો વર્ણોદ્ભવે પટુઃ

નાટકે ત્વર્ધવક્ત્રોઽયં વાદ્યતે ઘટવાદ્યવત્
કોણેન પાણિના વાઽસ્ય વાદનં સૂરયો વિદુઃ

ઇતિ પટહલક્ષણમ્
યે પાટાઃ પટહે પ્રોક્તાસ્તેષાં વિવિધગુમ્ફનાત્
હસ્તોદ્ભવાઃ પાટભેદા હસ્તપાટાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

તે ચાનન્તા ન શક્યન્તે પ્રત્યેકં વેદિતું જનૈઃ
પ્રદર્શનાર્થમેતેષુ કતિચિત્પ્રતિપાદયે

સદ્યોજાતાન્નાગબન્ધઃ સ્વસ્તિકો વામદેવતઃ
અલગ્નોઽભૂદઘોરાત્તુ શુદ્ધિસ્તત્પુરુષાભિધાત્

આસીદીશાનવક્ત્રસ્તુ સમસ્ખલિતસંજ્ઞકઃ
જાતાઃ પઞ્ચેતિ પઞ્ચભ્યો મુખેભ્યઃ પાર્વતીપતેઃ

અતસ્તે સર્વપાટાનાં પાટા મુખ્યતમા મતાઃ
ક્રમાત્તદ્દેવતા બ્રહ્મવિષ્ણુશર્વરવીન્દવઃ

નાગબન્ધશ્ચ પવનસ્તથૈકૈકસરાભિધૌ
તતો દુઃસરસંચારવિક્ષેપા નાગબન્ધજાઃ

સપ્તેત્યથ સ્વસ્તિકજાઃ સ્વસ્તિકો બલિકોહલઃ
ફુલ્લપૂર્વશ્ચ વિક્ષેપઃ કુણ્ડલીપૂર્વકશ્ચ સઃ

સંચારવિલિખી ખણ્ડનાગબન્ધશ્ચ પૂરકઃ
ભેદાઃ સપ્તેત્યલગ્નસ્ય ત્વેતે સપ્ત પ્રકીર્તિતાઃ

અલગ્નોત્સારવિશ્રામા વિષમાદ્યા ખલી સરી
સ્ફુરી સ્ફુરણકશ્ચેતિ શુદ્ધે સ્યાચ્છુદ્ધિરાદિમઃ

સ્વરસ્ફુરણકોચ્છલ્લવલતાવઘટાસ્તતઃ
તકારો માણિક્યવલ્લી ભેદાઃ સપ્તેતિ સંમતાઃ

સમસ્ખલિતકસ્યાઽઽદ્યઃ સમસ્ખલિતસંજ્ઞકઃ
વિકટઃ સદૃશઃ પાટખલી ચાડુખલી તતઃ

અનુચ્છલ્લસ્તથા ખુત્તો ભેદાઃ સપ્તેતિ સન્ત્યમી
પઞ્ચત્રિંશદ્ધસ્તપાટાસ્તલપાટાશ્ચ કીર્તિતાઃ

કોણાહતશ્ચ સંભ્રાન્તો વિષમાર્ધસમાવિતિ
ચત્વારો હસ્તપાટાઃ સ્યુર્નન્દિકેશ્વરભાષિતાઃ

ઉત્ફુલ્લઃ ખલકસ્તદ્વત્પાણ્યન્તરનિકુણ્ટકઃ
દણ્ડહસ્તઃ પિણ્ડહસ્તો યુગહસ્તોઽર્ધહસ્તકૌ

સ્થૂલહસ્તોઽર્ધાર્ધપાણિઃ પાર્શ્વપાણ્યર્ધપાણ્યપિ
કર્તરીસમકર્તર્યૌ તતો વિષમકર્તરી

સમપાણિશ્ચ વિષમપાણિઃ સ્યાત્પાણિહસ્તકઃ
નાગબન્ધોઽપ્યવઘટઃ સ્વસ્તિકશ્ચ સમગ્રહઃ
ઇત્યેકવિંશતિર્હસ્તપાટાઃ સ્યુઃ પટહાદિષુ

ઉલ્લોલઃ પાણ્યન્તરશ્ચ નિર્ઘોષઃ ખણ્ડકર્તરી
દણ્ડહસ્તઃ સમનખો બિન્દુર્યમલહસ્તકઃ

રેચિતો ભ્રમરો વિદ્યુદ્વિલાસોઽપ્યર્ધકર્તરી
અલગ્નાખ્યસ્તતો રેફઃ સમપાણિરતઃ પરમ્

પરિવૃત્તઃ ષોડશેતિ વાદ્યેષુ પટહાદિષુ
એતાન્પ્રાયો હુડુક્કાયાં કુર્વતે વાદ્યવેદિનઃ

અષ્ટૌ વિષમપાટાઃ સ્યુરપાટાખ્યાન્બ્રુવેઽધુના

તલપ્રહારઃ પ્રહરો વલિતો ગુરુગુઞ્જિતઃ
અર્ધસઞ્ચસ્ત્રિસઞ્ચશ્ચ વિષમોઽભ્યસ્ત ઇત્યમી

સ્યાતામલગપાટૌ દ્વૌ સઞ્ચવિચ્છુરિતાભિધૌ
ભ્રમરઃ કુઞ્ચિતશ્ચેતિ ચિત્રપાટાવુભૌ મતૌ

અષ્ટાશીતિરિમે હસ્તપાટા નિઃશઙ્કકીર્તિતાઃ

શિવવક્ત્રોત્થપાટાનાં સ્વરૂપં પ્રતિપાદયે
તેષામુત્પાદકાન્પાણીઁલ્લોકતો લક્ષયેત્સુધીઃ

કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠસંયોગાચ્છેષાઙ્ગુલિવિવર્ધનાત્
કોણાહતો હસ્તપાટઃ શાર્ઙ્ગદેવોદિતો યથા

ખુંખુંધરિ ખુંખુંધરિ કરગિડ કરગિડ ।
ઇતિ કોણાહતઃ

સર્વાઙ્ગુલ્યગ્રઘાતશ્ચ સર્વાઙ્ગુલિવિવર્તનમ્
યસ્ય નિષ્પાદકં સોઽત્ર સંભ્રાન્તઃ કથિતો યથા

દરગિડદરગિડ ગિરિગિડદ દાણકિટ મટટકુ
ઇતિ સંભ્રાન્તઃ

ચલનં મણિબન્ધસ્ય પતાકસ્યાથ કમ્પનમ્
પાદકમ્પોઽથ જનકો યસ્યાસૌ વિષમો યથા

દહ્રેં દહ્રેં ખુંખું દહ્રેં ખુંખું દહ્રેં તતકિ તતકિ
ઇતિ વિષમઃ

પૂર્વલક્ષ્મવિપર્યાસાદ્ભવેદર્ધસમો યથા

દદગિદ ગિગિરિકિટદગિ થૐ થૐ ગિદથૐગિદ
ઇત્યર્ધસમઃ

ઉત્ફુલ્લો નખરાઘાતાદલપદ્મસ્ય જાયતે

કથેં કથેં ઇત્યુત્ફુલ્લઃ

યદા પ્રસારિતાઙ્ગુષ્ઠઃ શુકતુણ્ડસ્ય હન્યતે
વિરલાઙ્ગુલિભિર્વાદ્યં ક્રમેણ ખલકસ્તદા

દાંગિડ ગિડદગિદા ઇતિ ખલકઃ

યસ્તુ દક્ષિણહસ્તસ્ય તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠઘાતતઃ
ક્રમવ્યુત્ક્રમઘાતાત્તુ વામહસ્તેન રેફવત્
જાયતે શાર્ઙ્ગિણોક્તોઽસૌ પાણ્યન્તરનિકુટ્ટકઃ

દગિડદાં ખરિક્કદાં ખરિક્ક ખરિક્કદાંદાં ખરિખરિદાં ગિડદાં
ઇતિ પાણ્યન્તરનિકુટ્ટકઃ

ઊર્ધ્વઘાતં પતાકેન કૃત્વૈકમથ રેફતઃ
કૃતૌ યત્રોર્ધ્વઘાતૌ દ્વૌ દણ્ડહસ્તો ભવેદસૌ

દાતરિકિટ દાં ખરિખરિદાં ઇતિ દણ્ડહસ્તઃ

ક્રમાદ્રેફોઽર્ધહસ્તાભ્યાં પિણ્ડહસ્તઃ પ્રજાયતે
થરિકટઝેં થરિકટઝેં ઇતિ પિણ્ડહસ્તઃ

રેફાત્મભ્યાં કરાભ્યાં ચેદૂર્ધ્વઘાતદ્વયં પૃથક્

ક્રિયતે પાટનિષ્પત્ત્યૈ યુગહસ્તસ્તદા ભવેત્
દ્રેંદ્રેં દાંદાં ઇતિ યુગહસ્તઃ

ઊર્ધ્વહસ્તો દક્ષિણેન તલેનોદ્ગાઢઘાતકઃ

દરગિડ દાંદાં ઇત્યૂર્ધ્વહસ્તઃ

ઊર્ધ્વઘાતદ્વયં કૃત્વા તલહસ્તેન હન્યતે
યદા વાદ્યપુટદ્વંદ્વં સ્થૂલહસ્તસ્તદોદિતઃ

ખુંખુંદખુંખુંદ ઇતિ સ્થૂલહસ્તઃ

અર્ધાર્ધપાણિરર્ધાભ્યાં કરયોસ્તાડનાદ્ભવેત્
ખુદાં ખુદાં ઇત્યર્ધાર્ધપાણિઃ

વાદનં નખરાગ્રેણ પાર્શ્વપાણિરુદાહૃતઃ

થરગિડ દાગિડ દગિડ દગિડ ઇતિ પાર્શ્વપાણિઃ

અર્ધપાણિર્ભવેદેકકરાગ્રકૃતતાડનાત્
દગિડ દગિડ દરગિડ દરગિડ ઇત્યર્ધપાણિઃ

પ્રચાલનાદ્વામહસ્તાઙ્ગુલીનાં કર્તરી મતા

ટિરિ ટિરિ ટિરિ કિટથૐ દિગિદાં તિરિ ટિરિ કિટઝેંઝે તકિ-
કિટ ઇતિ કર્તરી
કર્તરીભ્યાં સમં ઘાતઃ કરાભ્યાં સમકર્તરી
ઝિંનકિટ કનકિટ કિટઝેંથૐ દિગિદ તિરિટિ તિરિટિકિ ઇતિ સમકર્તરી

ક્રમેણ તાડનાદ્દ્વાભ્યાં ભવેદ્વિષમકર્તરી

ટિરિ ટિરિ થૐ દિગિદ ટિરિ ટિરિ કિદ ઇતિ વિષમકર્તરી

અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિસંઘાતૌ હસ્તયોર્યુતપદ્યદા
પીડયેતાં પુટદ્વંદ્વં સમપાણિસ્તદા ભવેત્

દાં ગિડ ગિડ દાંદાં ઇતિ સમપાણિઃ

વ્યત્યયાદ્વ્યાપૃતૌ હસ્તૌ સાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિભિઃ ક્રમાત્
યસ્મિન્વિષમપાણિં તં બ્રૂતે શંકરવલ્લભઃ

દાંદાં ગિડ ગિડ દાંદાં ઇતિ વિષમપાણિઃ

સમપાણેસ્તુ વિરલાઙ્ગુલિત્વે પાણિહસ્તકઃ

તરગિડ દરગિડ ઇતિ પાણિહસ્તકઃ

નાગબન્ધો વિપર્યાસાત્પુટયોઃ કરઘાતતઃ
પ્રત્યેકં વા પુટદ્વંદ્વે કરાભ્યાં તાડનાદયમ્

ઇતિ નાગબન્ધઃ

તલેન હત્વા પ્રહરેત્સાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિભિઃ ક્રમાત્
પુટમેકૈકપાણિશ્ચેદ્ભવેદવઘટસ્તદા

તતગિડ ગિડ દગિટન ગિનગિનનગિ ઇત્યવઘટઃ

પુટમેકં નિહન્યાતાં સ્વસ્તિકે સ્વસ્તિકૌ કરૌ

તકિટ તકિટતકિ ઇતિ સ્વસ્તિકઃ

સમં કરતલાભ્યાં તુ પુટઘાતાત્સમગ્રહઃ
તલે કેચિદિહ પ્રાહુરઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિવર્જિતે

તકિટ કિટતક ઇતિ સમગ્રહઃ

ઇત્યેકવિંશતિર્હસ્તપાટાઃ
લોલો વ્યવહિતાઙ્ગુષ્ઠો દક્ષિણો યસ્ય સાધકઃ
વામશ્ચેચ્છ્વસિતો હસ્તમુલ્લોલં તં પ્રચક્ષતે

અઙ્ગુષ્ઠમધ્યમન્યેઽત્ર બ્રુવતે દક્ષિણં કરમ્
પુટમધ્યે દક્ષિણેન સાઙ્ગુષ્ઠેન હતિં પરે

વ્યઙ્ગુષ્ઠો દક્ષિણો હસ્તઃ પુટે ચેન્મુહુરુલ્લસેત્
સ્વપુટં પીડયેદ્વામસ્તદા પાણ્યન્તરો ભવેત્

વિશ્લિષ્ટાઙ્ગુલિસંચારમઙ્ગુષ્ઠાર્ધાર્ધતાડનમ્
પાણ્યન્તરસ્ય જનકં કેચિદાચક્ષતે બુધાઃ

અન્યે પાણ્યન્તરં પ્રાહુર્વ્યઙ્ગુષ્ઠાદ્યુક્તલક્ષણમ્
હસ્તાન્તરં તતો ન્નિં વિશ્લિષ્ટાદિકલક્ષણમ્

નખેં નખેં નખેં ખેંખેંખેં નખેં નખેં નખેં ખેંખેંખેંખેં દખું ખુંદ ખુંદ ઇતિ પાણ્યન્તરઃ

કોણઘોઆતેન નિર્ઘોષં નિઃશઙ્કઃ સમભાષત

નખખિ થૐથૐ દિગિદા ઇતિ નિર્ઘોષઃ

ઘાતાદ્દક્ષિણહસ્તેન વિરલાઙ્ગુલિના તતઃ
અઙ્ગુષ્ઠઘાતૈર્વામેન પીડનાત્ખણ્ડકર્તરી

દાં ખુખુદાં

ખુખુગ થૐટઝેંદેં ઝેંદૐ ગિથૐટે ઇતિ ખણ્ડકર્તરી

અઙ્ગુલ્યગ્રૈઃ પીડયિત્વાઽઙ્ગુષ્ઠેન પરિઘટ્ટનાત્
વામેન પીડનાદ્વાદ્ય દણ્ડહસ્તોઽભિજાયતે

ખુખુણં ખુખુણં ઝેંદ્રઝેંદ્ર ટિરિટિરિ ઇતિ દણ્ડહસ્તઃ

સમત્વં પાટવર્ણાનામઙ્ગુલીનખરાહતે
દૃશ્યતે યત્ર તં પ્રાહુઃ પાટં સમનખાભિધમ્

રહ રહ તરકિટ કિકિટ તકિધકિ ટેંહેંટહેંત્રઃ ઇતિ સમનખઃ

અવષ્ટભ્ય પુટં વામપાણિના તર્જનીહતે
બિન્દુરુત્પદ્યતે પ્રોક્તમિતિ સોઢલસૂનુના

દેંદિગિ દેંદિગિ ગિરિગિડ

ઇતિ બિન્દુઃ

સમવષ્ટભ્ય વામેન પુટં દક્ષિણપાણિના
સંપીડનં વાદયેચ્ચેત્તદા યમલહસ્તકઃ

કુંદ કુંદ ઝેંદ્ર ઝેંદ્ર ઝેંહેં ઝેંહેં ઇતિ યમલહસ્તઃ

ઉત્તુઙ્ગીકરણં વાદ્યે સ્કન્ધસ્ય સ્ફુરણં તથા
અઙ્ગુષ્ઠતર્જનીઘાતઃ પાટં કુર્વન્તિ રેચિતમ્

દેંદેં થાં થૐ દેંદેં નખઝેં

નહનઝેં ઇતિ રેચિતઃ

ભ્રમરો હસ્તપાટઃ સ્યાત્સમસ્તાઙ્ગુલિતાડનાત્

ખેખેણં ખુખુણં ખુ

ણં ઝેંદ્ર

ણહ કરેં ઝેં ઇતિ ભ્રમરઃ

અઙ્ગુષ્ઠતર્જનીઘાતાદ્વલિતાર્ધાર્ધહસ્તકઃ
વિદ્યુદ્વિલાસો ભણિતો વિદ્યુદ્વિલસિતોઽથવા

તણે

તિર ઝૐઝૐ દ્રિ

ત્રાં ઇતિ વિદ્યુદ્વિલાસઃ

તર્જનીમધ્યમાનામા વિરલાઃ પ્રહરન્તિ ચેત્
શ્રીશ્રીકરણનાથેન તદા પ્રોક્તાઽર્ધકર્તરી

દોખુંખું

ગ્રેહ ઘેટ

ઝેંહેં ધિગિગિ થૐટેં ઇત્યર્ધકર્તરી

હસ્તૌ ન કુણ્ડલીલગ્નૌ યત્રાલગ્નં તમૂચિરે
ખુંખું

નખેં ઝેહેગિ

થૐટેં ઇત્યલગ્નઃ

સ્યાદ્રેફઃ સ્કન્ધસઞ્ચેન સમસ્તાઙ્ગુલિધાતતઃ

હનથૐ ઝેંઝેં દ્રં

ઝેંદ્ર ઝેંહેંદ્ર ઇતિ રેફઃ

સમપાણિરવિશ્રાન્તવિરલાઙ્ગુલિઘાતતઃ
નનગિ

દેગિ થૐ ગિનહ

ઝેં ઇતિ સમપાણિઃ

પરિવૃત્તો હસ્તપાટઃ સ્યાત્પુટદ્વંદ્વતાડનાત્

ઝેં થૐ

ગિણના

ઇતિ પરિવૃત્તઃ

ઇતિ ષોડશ પ્રાયિકહૌડુક્કહસ્તપાટાઃ ।
તલપ્રહારહેતુઃ સ્યાદ્વામસ્કન્ધપ્રચાલનમ્
મધ્યેવામપુટં વામપાણિના ચ નિપીડનમ્

દેં થૐ દ્રેં ધિકિટ કિટ ઝેંધિતિરિ

ત્રા ઇતિ તલપ્રહારઃ

તલાઙ્ગુષ્ઠપ્રહારેણ પ્રહરોઽભિહિતો બુધૈઃ
ઝેદાં થૐ ગિદિગિદ

કિટ ધૐ ધૐ ઇતિ પ્રહરઃ

ઊર્ધ્વાગ્રે પટહાદૌ તુ તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠધારિતે
વાદનેન સમુદ્ભૂતમપાટં વલિતં વિદુઃ

ખુંખુદરિ

દાં થૐગિ થૐગિ ઇતિ વલિતઃ

અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યસ્તવલનાદ્દક્ષિણે પુટે
ઉચ્છ્વાસાદ્વામપાણેશ્ચ જાયતે ગુરુગુઞ્જિતઃ

થુકર

થૐરગિડિદા

ધિકિ થૐટેં ઇતિ ગુરુગુઞ્જિતઃ

કમ્પનં વામપાદસ્ય નિતમ્બચલનં તથા
ઉચ્છ્વાસનં કરતલસ્યાર્ધસઞ્ચપ્રપઞ્ચકમ્

ખેં ખેં દરિ

ખેં ખેંટઃ

ઇત્યર્ધસઞ્ચઃ

ત્રિકસ્ય ચલનાદ્વામાગુષ્ઠસ્ય પરિઘટ્ટનાત્સ્કન્ધસઞ્ચાચ્ચ સંજાતં ત્રિસઞ્ચં પરિચક્ષતે

ખેંદ ખેં ખેં દખેંદ ઇતિ ત્રિસઞ્ચઃ

હસ્તવૈષમ્યસંજાતો વિષમઃ સંમતઃ સતામ્ ॥
ખેંદંધરિ

થૐ દિગિધરિખેં

ખરકટ

ઇતિ વિષમઃ

અપાટોઽભ્યસ્તસંજ્ઞસ્તુ ભવેત્કરવિવર્તનાત્

ખણગિણખઙ્ગિ

તકિધિકિત્ત ઇત્યભ્યસ્તઃ

ઇત્યષ્ટાવપાટાખ્યા હસ્તપાટાઃ ।
અર્ધાઙ્ગુલ્યગ્રઘાતોત્થં સઞ્ચમાચક્ષતે યથા
થુકર

ગિણણં

ઇતિ સઞ્ચઃ

કરસઞ્ચેન શુદ્ધેનાઙ્ગુષ્ઠધાતેન ચ ક્રમાત્
ઉત્પન્નોઽલગપાટઃ સ્યાન્નામ્ના વિચ્છુરિતો યથા

ઝેંદ્ર

ઝેંગિરિ ગિડિદા નગિરિ ગિડનમ્ ઇતિ વિચ્છુરિતઃ

ઇત્યલગપાટદ્વયમ્
તલપ્રહારો વલિતભેદિતો ભ્રમરો યથા
દં થં દ્રેં ઝેંદ્ર

ખુંખુંધરિ દથૐગિં ઇતિ ભ્રમરઃ

સંકરાત્કરપાટાનાં કુઞ્ચિતઃ કથિતો યથા

ખુંખુંધરિ

ધરિગિગિડ

દથેં

ખુંખું દથેં

ગિરિગિડિદ

દત્થૐગિ થૐગિ

ઇતિ કુઞ્ચિતઃ

ઇતિ ચિત્રપાટદ્વયમ્
પટહસ્ય હુડુક્કાયાઃ પઞ્ચ સઞ્ચાન્બ્રુવેઽધુના
સ્કન્દકૂર્પરયોસ્તદુદઙ્ગુષ્ઠમણિબન્ધયોઃ

વામસ્ય ચરણસ્યાપિ કમ્પઃ સઞ્ચોઽભિધીયતે
શ્રેષ્ઠઃ પાટહિકઃ સઞ્ચાદઙ્ગુષ્ઠમણિબન્ધયોઃ

સ્કન્ધકૂર્પરસઞ્ચાત્તુ નીચઃ પટહવાદકઃ
વરો હૌડુક્કિકોઽઙ્ગુષ્ઠકૂર્પરસ્કન્ધસઞ્ચતઃ

સઞ્ચાભ્યાં મણિબન્ધોત્થકૌર્પરાભ્યાં તુ મધ્યમઃ
અસૌ વામાઙ્ઘ્રિસઞ્ચેન વાદનાદધમો ભવેત્

ઇતિ પઞ્ચસઞ્ચલક્ષણમ્
પાટવિન્યાસભેદાઃ સ્યુર્વાદ્યાનિ પટહાદિષુ

વોલ્લાવણી ચ ચલ્લાવણ્યુડુબશ્ચ કુચુમ્બિણી
ચારુશ્રવણિકાઽલગ્નપરિશ્રવણિકા તતઃ

સમપ્રહારઃ કુડુપવારણા કરવારણા
દણ્ડહસ્તો ઘનરવસ્તાનીતિ દ્વાદશાવદન્

વલ્લિશ્ચ વલ્લિપાટઃ સ્યાદ્ઘત્તાભેદૌ ઝડપ્પણી
અનુશ્રવણિકા હસ્તો જોડણી ત્રિગુણા તતઃ

પઞ્ચહસ્તઃ પઞ્ચપાણિર્વાદ્યં સ્યાત્પઞ્ચકર્તરી
તતશ્ચન્દ્રકલા પ્રાહુર્વાદ્યાનીતિ ત્રયોદશ

પ્રાયેણૈતાનિ દૃશ્યન્તે હુડુક્કાવાદ્યગોચરે
વાદ્યાનામુભયેષાં સ્યાત્પઞ્ચવિંશતિરિત્યસૌ

આદિમધ્યાવસાનેષુ દેંકારબહુલં ભવેત્
આદ્યખણ્ડં દ્વિતીયં ચ તાદૃશં વાદ્યતે પૃથક્
યત્ર વોલ્લાવણી સોક્તા પટહે વાદ્યવેદિભિઃ

અસ્યાઃ ખણ્ડદ્વયં વાદ્યાન્તરે સ્યાદ્યોજનાન્વિતમ્

ઝેંકૃતિર્દેંકૃતિસ્થાને હુડુક્કાયાં ભવેદિહ
ડક્કાયાં મર્દલે ચૈવ થૐ ત્રિવલ્લ્યાં તુ દૐ ભવેત્

કરટાયાં તુ ટેમેવ પ્રધાનાક્ષરયોજના
વાદ્યાન્તરેષ્વપિ પ્રાજ્ઞૈઃ પ્રોહ્યતામનયા દિશા

ઇતિ વોલ્લાવણી
મણ્ડલે ચાલ્યતે યત્ર પ્રોચુશ્ચલ્લાવણીમમૂમ્
ઇતિ ચલ્લાવણી
વામેન તલહસ્તેન દક્ષિણેન તુ પાણિના
લુલિતેન સકોણેન વાદનાદુડુવો ભવેત્

ઇત્યુડુવઃ
ઉદ્દલીપિહિતે વક્ત્રે હસ્તસ્વસ્તિકતાડનાત્
ખુકારબહુલં વાદ્યં કીર્તયન્તિ કુચુમ્બિણીમ્

ઇતિ કુચુમ્બિણી
વોલ્લાવણ્યેવ પાણિભ્યાં ક્રમાદ્વા યુગપત્કૃતૈઃ
ભૂરિભિઃ સંભૃતા પાટૈશ્ચારુશ્રવણિકા ભવેત્
શુદ્ધૈશ્ચિત્રૈઃ ક્રમાત્પાટૈઃ શુદ્ધા ચિત્રેતિ સા દ્વિધા

ઇતિ ચારુશ્રવણિકા
અલગ્નઃ કુણ્ડલીસ્પર્શં વિના કોણપ્રહારતઃ

ઇત્યલગ્નઃ
કર્તરી સમપાણિશ્ચાવઘટો યત્ર તુ ક્રમાત્
સોક્તા પરિશ્રવણિકા શ્રીયજ્ઞપુરસૂરિણા

ઇતિ પરિશ્રવણિકા
સમપ્રહારો યુગપત્કરદ્વંદ્વેન ઘાતતઃ
ઇતિ સયપ્રહારઃ
કુડુપોદ્ભવપાટાખ્યં વાદ્યં કુડુપવારણા
ઉચ્યતે વાદનો દણ્ડઃ કોણઃ કુડુપ ઇત્યપિ

ઇતિ કુડુપવારણા
જાતા હસ્તજપાટૈસ્તુ કેવલૈઃ કરવારણા

ઇતિ કરવારણા
અકૈકો યઃ કરદ્વંદ્વાન્મૃદુદક્ષિણપાણિકાત્
જાયતે તાદૃશૈઃ પાટૈર્દણ્ડહસ્તોઽભિધીયતે

ઇતિ દણ્ડહસ્તઃ
યઃ કરેણ કરાભ્યાં વા કૃતૈઃ પાટૈર્નિરન્તરૈઃ
નિરન્તરઘનધ્વાનઃ સ સ્યાદ્ઘનરવાભિધઃ

ઇતિ ઘનરવઃ
સ્કન્ધેન મણિબન્ધેન કુડુપેન ચ ચાલનાત્
સોલ્લાસાજ્જાયતે વલ્લિસ્ત્રિવિધા પટહાદિષુ

ઇતિ વલ્લિઃ
અર્ધં વાઽર્ધદ્વયં વલ્લ્યાં સ્વૈઃ સ્વૈઃ પાટૈરયોજનમ્
કૃતસંયોજનં વા ચેદ્વલ્લિપાટસ્તદા ભવેત્

ઇતિ વલ્લિપાટઃ
નિબદ્ધં વાદયેદર્ધં ઝેંકારાદ્યં પુરાતનમ્
અનિબદ્ધં સ્વબુદ્ધ્યાઽર્ધં કરાભ્યાં વાદયેદથ

વાદ્યેનાઽઽદ્યં નિબદ્ધં ચેત્પુનર્ધત્તા તદોચ્યતે
ઇતિ ધત્તા
યોનેનૈકેન નિષ્પન્નસ્તદુપાઙ્ગભવોઽપરઃ

પાટોઽન્યોન્યાઙ્ગયોગસ્તૈઃ સંમિશ્રૈઃ પાદપૂરણૈઃ
નાનાવાદ્યોદ્ભવૈઃ પાટૈર્ભેદસ્ત્રેધા લયત્રયાત્

ઇતિ ભેદઃ
યસ્યામુપક્રમે મધ્યેઽન્યેઽથ વાદ્યૈરનેકધા
સર્વવાદ્યાનિ વાદ્યન્તે જગદુસ્તાં ઝડપ્પણીમ્

ઇતિ ઝડપ્પણી
પાટઃ પાટાક્ષરં યદ્વા શ્રૂયતે ચેત્પુનઃ પુનઃ
અનુશ્રવણિકાં પ્રાહં શંકરાનુચરસ્તદા

ઇત્યનુશ્રવણિકા
દ્વે ચત્વારિ ભવન્ત્યષ્ટૌ યદ્વા ખણ્ડાનિ ષોડશ
દેંકારાદીનિ યત્રાસૌ હસ્તઃ સ તુ ચતુર્વિધઃ

ચતુરસ્રત્ર્યસ્રમિશ્રખણ્ડતાલપ્રયોગતઃ
ઇતિ હસ્તઃ
તદર્ધાર્ધાદિભેદેન ક્રમેણ વ્યુત્ક્રમેણ વા
અખણ્ડતાલાઃ પાટાશ્ચેદ્યુજ્યન્તે જોડણી તદા

ઇતિ જોડણી
ખણ્ડાનિ ત્રીણિ યત્ર સ્યુરેકૈકં ત્રિગુણં તથા
વાદ્યતે યત્ર સા પ્રોક્તા ત્રિગુણા ત્રિવિધા ચ સા

આદિમધ્યાન્તખણ્ડાણાં ત્રૈગુણ્યાત્સા પુનર્દ્વિઆ!
ક્રમવ્યુત્ક્રમતોઽથાસ્યાસ્તત્ત્રૈગુણ્યમુદાહરેત્

પ્રયુજ્ય ત્રીણિ ખણ્ડાનિ પ્રયુઞ્જીતાઽઽદિમદ્વયમ્
તતશ્ચાઽઽદ્યમિતિ પ્રોક્તં ખણ્ડે ત્રૈગુણ્યમાદિમે

ઇત્યાદિત્રિગુણા મધ્યે ત્રિગુણા તુ દ્વિધા ભવેત્
ત્રૈગુણ્યાન્મધ્યખણ્ડસ્ય દ્વિઃપ્રકારાત્તદુચ્યતે

ખણ્ડત્રયં તતઃ ખણ્ડદ્વયમાદ્યં પ્રયુજ્યતે
તતો મધ્યમમિત્યેવં યદ્વા ખણ્ડદ્વયાત્પરમ્

અન્ત્યદ્વયં વાદયિત્વા પ્રયોજ્યં મધ્યમં દલમ્
અથાન્તત્રિગુણાયાં પ્રાક્ખણ્ડત્રિતયવાદનમ્

તતોઽન્તિમદ્વયં ખણ્ડમન્તિમં વાદયેત્તથા
એવમષ્ટવિધામાહ ત્રિગુણાં ભવવલ્લભઃ

અથવા ચતુરસ્રાદૌ ક્વાપિ તાલે દલત્રયમ્
પ્રયુજ્યૈકસ્ય ખણ્ડસ્ય માનેનાથ દલદ્વયમ્

કુર્યાદ્દલત્રયં તાવદ્યત્ર સા ત્રિગુણા ભવેત્
ચતુરસ્રત્ર્યસ્રમિશ્રયુક્તૈર્વૈષા ક્રમાદ્દલૈઃ

અન્યે ત્વેકકલે તાલે દ્વિકલેઽથ ચતુષ્કલે
ક્રમાદ્વિરચિતૈઃ ખણ્ડૈસ્ત્રિગુણામભણન્બુધાઃ

એકં ચચ્ચત્પુટે ખણ્ડદ્વયં ચાચપુટે તતઃ
મિશ્રે ખણ્ડત્રયં યત્ર ત્રિગુણાં તાં જગુઃ પરે

પદૈશ્ચતુર્ભિરસ્યાં સ્યાત્ખણ્ડમેકં પદં પુનઃ
મિતં કલાભિરષ્ટાભિરિત્યુક્તં સૂરિશાર્ઙ્ગિણા

ઇતિ ત્રિગુણા
પઞ્ચહસ્તો હસ્તપાટૈર્હસ્તશબ્દાન્વિતાભિધૈઃ
ઇતિ પઞ્ચહસ્તઃ
પઞ્ચપાણિસ્તુ પાટૈઃ સ્યાત્પાણિશબ્દયુતાભિધૈઃ

ઇતિ પઞ્ચપાણિઃ
કર્તરીપદવત્સંજ્ઞૈઃ પાટૈઃ સ્યાત્પઞ્ચકર્તરી

ઇતિ પઞ્ચકર્તરી
વર્ધન્તે ચ હ્રસન્તે ચેન્માત્રાશ્ચન્દ્રકલા ઇવ
તાલશ્ચન્દ્રકલાખ્યશ્ચ તદા ચન્દ્રકલા ભવેત્

દ્વાત્રિંશન્માત્રિકામન્યે પ્રાહુશ્ચન્દ્રકલામિમામ્
દ્વિમાત્રાઃ ષોડશકલા વૃદ્ધિહ્રાસયુજો વિદુઃ
તાદૃક્ચતુઃષષ્ટિકલાં તામાહુર્દક્ષિણે પથિ

ઇતિ ચન્દ્રકલા
ઉદ્ગ્રાહાદિનિબદ્ધાઃ સ્યુરત્ર ગીતપ્રબન્ધવત્
વાદ્યપ્રબન્ધાસ્તદ્ભેદલક્ષ્માણ્યભિદધેઽધુના

યતિરોતા ચ ગજરો રિગોણી કવિતં પદમ્
મેલાપકશ્ચોપશમોદ્ગ્રાહપ્રકરણાન્યથ

અવત્સકશ્છણ્ડણશ્ચ તુડુકા મલપં તતઃ
મલપાઙ્ગં ચ મલપપાટશ્છેદોઽથ રૂપકમ્

અન્તરોઽન્તરપાટશ્ચ ખોજઃ ખણ્ડયતિસ્તતઃ
ખણ્ડચ્છેદોઽપ્યવયતિઃ ખણ્ડપાટશ્ચ ખણ્ડકઃ

ખણ્ડહુલ્લઃ સમઃ પાટો ધ્રુવકોઽઙ્ગાઙ્ગરૂપકે
તાલો વિતાલઃ ખલકઃ સમુદાયશ્ચ જોડણી

ઉદવસ્તલપાટશ્ચોટ્ટવણી તુણ્ડકસ્તતઃ
અઙ્ગપાટશ્ચ પૈસારસ્ત્રિચત્વારિંશદિત્યમી

ઉક્તાઃ શ્રીકરણાગ્રણ્યા પ્રબન્ધા વાદ્યસંશ્રયાઃ
શીતોદકાસ્તથા સ્નાનગર્વોઽન્યો ગર્વનિર્ણયઃ

ઉત્પ્રેક્ષામાત્રજા લક્ષ્મહીનાસ્તેઽસ્મદુપેક્ષિતાઃ
પ્રાયો વાદ્યપ્રબન્ધાનાં દેંકારોઽન્તે નિધીયતે

કાભ્યાંચિત્કૂટવર્ણાભ્યાં રચિતોઽત્યન્તકોમલઃ
એકરૂપાક્ષરસ્તાલચ્છન્દોભિવ્યઞ્જનોજ્જ્વલઃ

યો વાદ્યતે વાદ્યખણ્ડો વિરામૈર્બહુભિર્મુહુઃ
યતિર્જક્કા ચ સા તજ્જ્ઞૈર્વાદ્યા મણ્ઠાદિસાલગે

આદૌ વાદ્યપ્રબન્ધસ્ય કસ્યાપ્યઙ્ગતયા યદા
તદ્વિદો વાદયન્ત્યેતાં વદન્ત્યુટવણં તદા

ગડ્દગથૐ ગક્કયૐટેં ગડ્દગથૐ ગક્કથૐટેં ગડ્દગથૐ ગક્કથૐટેં ।
પાટાનાં રચનાં કેચિદત્ર નેચ્છન્તિ સૂરયઃ

ઇતિ યતિઃ
દ્વિરુદ્ગ્રાહસ્તતઃ ખણ્ડઃ યસ્યાં દ્વિર્ભૂરિદેંકૃતિ
તત્કિંચિદધિકં વારે દ્વિતીયેઽથ તૃતીયકમ્

કિયદ્દીર્ધં શુદ્ધકૂટખણ્ડૈઃ પાટૈર્વિમિશ્રિતૈઃ
વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈ રચિતં તતો દેંકૃતિમત્પુનઃ

સકૃત્તચ્ચ પ્રયોક્તવ્યમથ વર્ણસરાત્મકમ્
દીર્ઘં ખણ્ડં તતોઽલ્પં ચ પ્રાચ્યં શુદ્ધાદિનિર્મિતમ્
ઓતા સોક્તા છણ્ડણાન્તા કૈશ્ચિદ્દેંકૃતિમુક્તિકા

એષૈકકલયુગ્મે સ્યાન્નિઃસારૌ છણ્ડણો ભવેત્
ઉદ્ધતો ધ્વનિરત્ર સ્યાત્પ્રાયો માનં વિલમ્બિતમ્

દીપ્તં નૃત્તં ચ તામાહુઃ કેચિત્કેદાર ઇત્યપિ
ઇમામાવહનીં પ્રાહુરેકેઽન્યે ત્વન્યથા જગુઃ

પાટૈર્બહુલદેંકારૈસ્તાલૈશ્ચ નિખિલૈઃ કૃતા
બહુધા સ્થાપના યસ્યામાહુરાહવનીં બુધાઃ

આદૌ દેંકારખણ્ડં ચેદ્દેંકારાદિસ્તદોચ્યતે

યથા--તદ્ધિટ કત્થૐકટ નગનથૐગકુથૐગદા

ધિક્કટ્ટ

તકટ-
થૐગક ધિધિક થોરઘટ

ઇત્યુદ્ગ્રાહો દ્વિવારં કર્તવ્યઃ । તડ્દગદે
ગિનદેંગક્ તુ થં હં દેંગક્ દેંગનથ ગનતદિગિ નત્તત્તેક્કટદેંદેંગિન-
તક્કટ ખુખુઘંઘં દેંગક્ । ઇતિ દેંકારખણ્ડં દ્વિઃ ।
દ્વિતીયવારે ત્વધિકં કથ્યતે યથા--ગડ્પક્ દેંગક્ ગડડ્દક્ દેંગક્ ઇતિ । તદેંગડદક્ટેં થૐકદથૐગક્ તટે કટદકટ્ દરે હૐકથોરે-
હેટૈતક્કેં ધિકથૐટૈં થૐ ટૈં થૐ ટૈં ઇતિ તૃતીયખણ્ડે શુદ્ધાદિપાટરચિતમ્ ।
તતઃ પુનઃ પ્રાચીનદેંકારખણ્ડં સકૃત્ । તતઃ--ગડ્દક્ દગ્નિન-
ધિકાધિક તકદેંગિ કથન હકદક દડક્ દરગડ ધિરિગિડ
ધરગડ્દક્ । દરગરદગ ધિરગડદગ

તકધિંગથૐગટે ધિકથૐ-
ગટૈ થિક થોડિં ખું ખુતતક્ થોરગડ

તક્ થોરગડતક્ થોતક્
થોતક્ થોરગડ થોરગડ તક્ ધિકથૐગટેં । ઇતિ વર્ણસરાત્મકં
ખણ્ડમ્ ।
તતઃ પ્રાચીનં શુદ્ધાદિનિર્મિતં સ્વલ્પમ્ । એતાવત્પર્યન્તં ચચ્ચત્પુટે ।
ગડ્દગ્ ટેંદ્રગ્ થોહટેં હેતે દહં થો

તદ ધિધિ થૐ થૐ રઘટે ટૈં
થૐ તથૐ તકથૐ ધિકથૐટેં । ઇતિ નિઃસારૌ છણ્ડણઃ । ટેંકારસ્થાને
ટેંકાર ઇત્યન્યે ।
કૃત્વૈકવારમુદ્ગ્રાહં નાતિદીર્ઘો ન ચાલ્પકઃ
વાદકોદ્ઘોષગમ્ભીરધ્વનિમુચ્ચતરં દધત્

ત્રિઃ ખણ્ડોભ્યસ્યતે કૂટૈર્બદ્ધો વર્ણસરેણ વા
મુહુર્વિધાયોપશમં છણ્ડણો યત્ર રજ્યતે

ગજરોઽસાવુટ્ટવણં સ્યાદસ્યાઽઽદૌ પુનઃ પુનઃ
એકતાલ્યામુટ્ટવણં તસ્યાં નિઃસારુકેઽથવા

ભવેદુપશમોઽન્યત્ર નાસ્ય તાલો નિયમ્યતે
ગજરાવયવાઃ સર્વે વાદ્યન્તે તે નિરન્તરાઃ

યથા--તથોહ તથોહ ધિયૐ

હટે । થૐહદગ થોહટ । ઇત્યુટ્ટવણમેકતાલ્યાં પુનઃ પુનઃ । થૐટેં દંદગેન થૐગટેં ગેં ધિકતક । ઇત્યુદ્ગ્રાહઃ । પ્રતિગ્રાહેણ વોચ્યતે । અયં કિલૈકતાલ્યાં કૃતઃ ।
ગડ્દગત દેંગગનગ્દિહિક્ । કથૐગતકધિક થૐગટેંહેં થોદગક્ ।
ગિડ્દક્થૐગક્કથૐ

દેંથૐહટગથૐ

દેં ઇતિ ત્રિરેકતાલ્યાં
ખણ્ડઃ । કેવલોઽપ્યયં ખણ્ડો ગજર ઇત્યુચ્યતે । ગડ્દક્થૐગક્થૐ-
ગક્કથોહરઘટ થરે । ઇત્યેકતાલ્યાં પુનઃ પુનરુપશમઃ । થોહટેં । ઇતિ ચ્છણ્ડણઃ । એતત્સર્વં નૈરન્તર્યેણ વાદ્યતે । ઇતિ ગજરઃ ।
પ્રત્યેકં દ્વિઃ પ્રયુક્તેનોપશમેનાન્તયોગિના
યુક્તં ખણ્ડત્રયં શુદ્ધૈઃ કૂટૈઃ ખણ્ડૈશ્ચ નિર્મિતમ્
પાટૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ બદ્ધં વર્ણસરેણ વા

યસ્યાં સ્યાદ્વાદકસ્થૂલમિલત્કોલાહલાકુલમ્
છણ્ડનાન્તા રિગોણી સા દધતી ધ્વનિમુત્તમમ્

અસ્યામુટ્ટવણં કાર્યં વૈકલ્પિકમુપક્રમે
દીપ્તનૃત્તે ભવેદેષોપશમા લલિતા મતા

લલિતં યદ્યુટ્ટવણં તદા તલ્લલિતે ભવેત્
અન્ત્યખણ્ડાત્સોપશમચ્છણ્ડણાદ્દીપ્તનર્તનમ્

યથા--તક્કેં ધિક્કેં તકધિક તકકિ થૐકટગેન

થૐગક્કથૐ

ઇતિ પ્રથમખણ્ડમ્ ।
ટૈથોટેંગેં ત્થૐધિથૐહધિહટેં । ઇત્યુપશમો દ્વિઃ । તર્ક્કર્ગ દડ-
રદ કુથિકુર્ગદડધિક્ક દક્કર્ગ દડગ્દક્થૐગત્તકધિક કધિકત ધિક-
કધિ ટેંગેંનથૐગ

થૐગક્કથૐ ઇતિ દ્વિતીયખણ્ડમ્ ।
ટૈં થૐ હટગેં થૐટેં । ઇત્યુપશમો દ્વિઃ । થૐગટં દરગડ ધિરગડ ધિત્થાઃ થૐકટ તકથૐ કટધિક્કક્ । થૐધિક તદ્ધિતક્ । ઇતિ તૃતીયખણ્ડમ્ ।
કત્થૐટક્ક થૐહકટગે ધિકટૈ થૌ હટગેં થૐ હટેં ઇત્યુપશમો દ્વિઃ । તથૐ ગિડ્દક્ દિગનદિગન દિગનક થૐગતદ્ધિતક્ । થૐહટેં । ઇતિ ચ્છણ્ડણઃ ।
ઇત્યેકતાલ્યામુદાહરણમ્ । ઇતિ રિગોણી ।
નાતિદીર્ઘં દ્વિરાદ્યં સ્યાત્ખણ્ડં શુદ્ધાદિનિર્મિતમ્
યદ્વા વર્ણસરેણાથ તાદૃક્ખણ્ડં સકૃદ્ભવેત્

ઇત્યુદ્ગ્રાહધ્રુવૌ કૃત્વા સ્વોદ્ગ્રાહાન્ત્યદલેઽથવા
સ્વોદ્ગ્રાહે યત્ર મુક્તિસ્તત્કવિતં કવયો વિદુઃ

અસ્ય નામાન્તરં પ્રાહુરન્યેઽવચ્છેદ ઇત્યપિ
ભવેદિહ દ્રુતં માનં વર્ણાઃ પ્રાયઃ સ્યુરુદ્ધતાઃ
બાહુલ્યાન્નર્તનં દીપ્તં નિઃશઙ્કેનેતિ કીર્તિતમ્

યથા--ગડ્દક્દગિનદંદં ગિનથૐગ ધિક્કટ નકાધિતક દેંહકદર ગડદરિક્થ રિક્થ રિદરગડ થરિક થૐ ગંડકે । ધિક્થૐટેં

ઇત્યુદ્ગ્રાહો દ્વિઃ । ઝેંકક નખખિન

તહેં હકે નખખિનથૐ । ઇતિ ધ્રુવાખ્યં ખણ્ડમ્
તતો દેંહકડરગડેત્યાદિનોદ્ગ્રાહાન્ત્યખણ્ડેનોદ્ગ્રાહેણ વા સકલેન ગડ્ગતિત્યાદિના ત્યાગઃ । નિઃસારુતાલે ચેદમુદાહરણમ્ ।
ઇતિ કવિતમ્
ઉદ્ગ્રાહોઽલ્પો ધ્રુવો નાતિદીર્ઘઃ શુદ્ધાદિનિર્મિતઃ
સ્યાદ્વર્ણસરબદ્ધો વા છણ્ડણોઽન્તે યદા તદા
પદં વદન્તિ વાદ્યજ્ઞાઃ પ્રાયસ્તદ્દીપ્તનર્તને

યથા--તદ્દેહેં તદ્દેં તતક્તદ્દૈ । ઇત્યુદ્ગ્રાહઃ । તકટ ધિકટ ધિધિકિટ ધિકિટર્ગાડ્દગધિકતક ધિકથૐગટેં । ઇતિ ધ્રુવઃ ।
ગત કટધિધિ કટધિક્કિડદગધિધિકટ ધિક્કિરડાડગધિગક્કિ-
ગ્ડાહગથૐટૈં હંધિક્કથૐગટેં । ઇતિ ચ્છણ્ડણઃ । ઇદમુદાહરણં વર્ણતાલે ।
વાદયિત્વા યતિં મધ્યે પ્રબન્ધસ્ય વિમુચ્યતે
પાટેન યત્ર તત્પ્રોક્તમપરૈઃ સૂરિભિઃ પદમ્

ઇતિ પદમ્
એકતાલ્યાં દ્રુતે માને નર્તનારમ્ભગોચરે
સમં ચ કરટાટીપિકાહલાવાદને સતિ

અભ્યસ્તો વાદ્યખણ્ડોઽલ્લ્પઃ કૂટેનૈકેન નિર્મિતઃ
તદ્ધીમિતિચ્છણ્ડણાન્તઃ સ્મૃતો મેલાપકો બુધૈઃ

વિદ્યાવન્તઃ સ્વસમયે પ્રાહુર્મેલાપનીમિમામ્
વર્ણાનાં ટિરિકીત્યેષામાવૃત્તિષ્ટીપિરુચ્યતે

યથા--થૐગટેં ગડ્દગ્નં થૐગટેં । ઇતિ યાવત્પ્રબન્ધપૂર્તિ પુનઃ પુનર્વાદનીયમ્ । તદ્ધીમિતિ । ઇતિ ચ્છણ્ડણઃ । ઇતિ મેલાપકઃ ।
ખણ્ડં શુદ્ધાદિભિઃ પાટૈર્બદ્ધં વર્ણસરેણ વા
અલ્પં કોમલનાદં ચ સુકુમારાક્ષરાન્વિતમ્
અભ્યસ્તં કોમલે નૃત્તે ભવેદુપશમાભિધમ્

યથાક્--ટેંથૐક્કગે થોટેટે થૐહટગે થાથેં થૐટે । ઇત્યુપશમઃ ।
આદૌ વાદ્યપ્રબન્ધાનાં શુદ્ધકૂટાદિનિર્મિતઃ
યઃ ખણ્ડો વાદ્યતે પ્રાહુરુદ્ગ્રાહં તં મહત્તમાઃ

ઉદ્ગ્રાહોપશમાદીનાં યદ્યપ્યન્યાઙ્ગતોદિતા
યાવત્પૂરણમાવૃત્તેસ્તથાઽપિ સ્યાત્પ્રબન્ધતા

દ્વિરાવૃત્તિરનાવૃત્તિર્વા સ્યાદઙ્ગતયા સ્થિતૌ

તેં ટેં હૈ તટ્ટેં તક્કતટે ઇતિ યાવત્પ્રબન્ધપૂરણમભ્યાસાદુદ્ગ્રાહ-
પ્રબન્ધઃ । અઙ્ગત્વં તુ દ્વિઃ સકૃદ્વા । પ્રાક્પ્રયોગસ્ત્વઙ્ગપ્રબન્ધયોસ્તુલ્યઃ । ઇત્યુદ્ગ્રાહઃ ।
ઉદ્ધતં ધ્વનિતં કૂટબદ્ધં ખણ્ડં મુહુર્મુહુઃ
પ્રયુક્તં સ્યાત્પ્રહરણં ધ્રુવાદ્યાભોગગોચરે
નૃત્તે પ્રાયઃ પ્રયોક્તવ્યમન્યત્રાપીચ્છયા ભવેત્

યથા--કથૐગક્ક થૐગત્થૐગટથૐગક્ક થોગ થોગથોક્ કથોગક્ થૐકટ યોગક્થોકટં થોગક્ । ગડ્દક્કાધિક થૐગક્ । ટગેં દંથૐહ । દિઙ્-નિકુકુધિત્થો હધિક્કં ધિટૈં ઇતિ પુનઃ પુનઃ પ્રયોજ્યમ્ । એકતાલ્યામિદમુદાહરણમ્ । ઇતિ પ્રહરણમ્ ।
ઉદ્ગ્રાહઃ સ્યાત્તતઃ ખણ્ડં શુદ્ધકૂટાદિનિર્મિતમ્

તદ્વર્ણસરબદ્ધં વા પ્રયુજ્ય દ્વિરિદં દ્વયમ્
તતઃ પ્રાક્ખણ્ડસહિતં તાદૃક્કૂટમયં દલમ્

વાદ્યતે છણ્ડણોઽન્તે ચ યત્ર સોઽવત્સકો ભવેત્
પ્રયોજ્ય નર્તને દીપ્તે શાર્ઙ્ગદેવેન કીર્તિતઃ

યથા-- ગડ્દગ્દંદં ગડ્દક્થિક્કટ તકધિક્કટ તક્ધિક્તક્ । ઇત્યુદ્ગ્રાહઃ ।
ખડિ ખડિ ખખનખ ખિદક્ ઝેંખખનખ ખિદક્તદક્ક ધિક્કક-
કગિણનગ થૐગદિહિકિં થોગદિહિક્કિતક ધિકથૐગટે ગડક્ ।
તકધિક થૐગટેં । ઇતિ દ્વિતીયં ખણ્ડમ્ । એતચ્ચ સહોદ્ગ્રાહેણ પુનઃ પુનર્વાદયેત્ । ઝક ઝખિખિન્નખનખખિત હ્રેં ખખનખઝેં ખન ખરિબ તુડિ હિદિહિ । કથૐગક્ । ઇતિ તૃતીયખણ્ડં પૂર્વખણ્ડેન
સહ વાદયેત્ । તકધિક તક્કરે ઘટથથૐગક્ક થૐગક્કટેં । ઇતિ છણ્ડણઃ । ઇદમુદાહરણં રઙ્ગવિદ્યાધરતાલે ।
ઇત્યવત્સકઃ ।
કૂટાદિબદ્ધઃ ખણ્ડઃ સ્યાચ્છણ્ડણો વાદ્યમોક્ષકઃ

ઇતિ ચ્છણ્ડણઃ
શુદ્ધકૂટાદિભિર્બદ્ધઃ ખણ્ડો વર્નસરેણ વા
અભ્યસ્તઃ સ્યાદ્દ્રુતે માને તુડુકા દીપ્તનર્તને
દ્રુતાદ્રુતતરં માનમત્ર લક્ષ્યેષુ દૃશ્યતે

યથા--ટેં દંદગિ તથૐગટેંધિકતઃ રઘટે હે કથોઃ ટેગેધિક તટથૐગઃ ગણ નગિઃ થૐગતક ધિકથૐગટેં । એકતાલ્યામિદમુદાહરણમ્ ।
ઉદ્ગ્રાહધ્રુવકાભોગે યત્રાન્યતમખણ્ડકમ્

વાદનીયં મ્પરે પ્રાહુરન્યે તુ તુડુકાં જગુઃ
ઉદ્ગ્રાહધ્રુવકાભોગોદ્ગ્રાહાણાં વાદનં ક્રમાત્

ઇતિ તુડુકા
યત્ર શુદ્ધાદિભિર્બદ્ધઃ ખણ્ડો વર્ણસરેન વા
વિશાલઃ સ્યાદ્દ્રુતલયઃ પર્યન્તે તુ વિલમ્બિતઃ

દીપ્તૈર્વર્ણૈઃ ક્વચિત્ક્વાપિ કોમલૈશ્ચારુગુમ્ફિતઃ
યત્રાસૌ મલપઃ પ્રોક્તઃ પ્રાયિકો દીપ્તનર્તને

યથા--ગડ્દક્ તદ્ધિત્થૐ હથૐહરે ઘટૈં ગણનગતક ધિકક થૌં હટેં હૈં થોદગક્ । તક્ક તહધિક થોકથોહક થો

હટ્ટૈ ડિં ખિખરખિખિખેરથટૈં હૈં થોહગક્ । દિહં કટદહં કટગડ્દ ગથરિકટં

થરિકટતક

તતક ધિધિક થોઽથૐદટેં । ઇદમુદાહરણં મુદ્રિતમણ્ઠતાલે ।
યત્રોદ્ગ્રાહઃ સકૃદ્દ્વિર્વા ધ્રુવકોઽથ સકૃદ્ભવેત્
વ્યાપકાક્ષરમિશ્રૈસ્તદ્ધિથૐટેંદેંભિરક્ષરૈઃ
બદ્ધં નિરન્તરયતિં પ્રાહુસ્તં મલપં પરે

ઇતિ મલપમ્
સોદાહરણલક્ષ્માણિ વાલબોધાર્થમભ્યધામ્
લક્ષ્મમાત્રમથો વક્ષ્યે વિસ્તરત્રસ્તમાનસઃ

મલપાઙ્ગં તુ મલપેનાઙ્ગેન મલપેન ચ
ઇતિ મલપાઙ્ગમ્
પાટૈર્મલપપાટઃ સ્યાદ્વિષમૈર્મલપોપમઃ

ઇતિ મલપપાટઃ
દ્રુતૈઃ કરતલાઘાતૈવિંકૃતૈર્યત્ર વાદ્યતે
વાદ્યં વિચ્છિદ્ય વિચ્છિદ્ય ચ્છેદમિચ્છન્તિ તં બુધાઃ
ઓતાં કૃત્વા દ્વિરુદ્ગ્રાહઃ સકૃદ્વા વ્યાપકાક્ષરૈઃ
સપાટૈર્વિહિતો યત્ર પ્રાન્તે રચિતદેંકૃતિઃ
મધ્યે લયે છણ્ડણઃ સ્યાદ્રૂપકં તન્નિરૂપિતમ્

ઇતિ રૂપકમ્
નિબદ્ધો વાદિતો ગીતવાદ્યસંધૌ મતોઽન્તરઃ

ઇત્યન્તરઃ
અન્તરં વાદયિત્વા ચેદનિબદ્ધસ્ય વાદનમ્
ક્રિયતેઽન્તરપાટઃ સ્યાત્તદા નિઃશઙ્કસંમતઃ

ઇત્યન્તરપાટઃ
સમુશ્લિષ્ટઘનશ્લક્ષ્ણપાટવર્ણવિનિર્મિતઃ
હસ્તલાઘવસંપન્નઃ ખોજઃ સંજલ્પિતો બુધૈઃ

ઇતિ ખોજઃ
કૃત્વા ખણ્ડં પાટબદ્ધં યતિવદ્વાદનં ભવેત્
એવમાવૃત્તિકરણાદાહુઃ ખણ્ડયતિં બુધાઃ

ઇતિ ખણ્ડયતિઃ
ખણ્ડચ્છેદસમાયોગાત્ખણ્ડચ્છેદપ્રબન્ધયોઃ
છેદૈર્વ્યક્તૈઃ સમાયુક્તં ખણ્ડચ્છેદં પરે જગુઃ

ઇતિ ખણ્ડચ્છેદઃ
યસ્યાં વિરતિરન્તે ચ તાલસ્ય વ્યાપકાક્ષરૈઃ
સપાટૈર્બદ્ધખણ્ડા યા સાઽઽખ્યાતાઽવયતિર્બુધૈઃ

ઇત્યવયતિઃ
પાટસ્ય ખણ્ડનાદ્વાદ્ય ખણ્ડપાટોઽભિધીયતે
ઇતિ ખણ્ડપાટઃ
ખણ્ડઃ સ્યાત્ખણ્ડમધ્યેઽપિ ખણ્ડશો વાદને સતિ

ઇતિ ખણ્ડકઃ
શ્રોતોગતાખ્યયા યત્યા ખણ્ડડુલ્લોઽભિધીયતે
ઇતિ ખણ્ડહુલ્લઃ
ગીતનૃત્તસમો માને પ્રબન્ધઃ પ્રોચ્યતે સમઃ

ઇતિ સમઃ
નિષ્પન્નઃ કેવલૈઃ પાટૈઃ પાટ ઇત્યભિધીયતે
ઇતિ પાટઃ
ધ્રુવકો ભૂરિવાદ્યેષુ સ્યાદાવૃત્તોઽન્તરેઽન્તરે

ઇતિ ધ્રુવકઃ
અઙ્ગમઙ્ગીકૃતં સાન્દ્રૈરપાટૈર્વ્યાપકાક્ષરૈઃ
ઇત્યઙ્ગમ્
દ્વિરુદ્ગ્રાહો ધ્રુવાભોગ ધ્રુવાખ્યઃ ક્રમશસ્તતઃ
યત્રાઙ્ગરૂપકં પ્રાહ તત્તેજોન્વયદીપકમ્

ઇત્યઙ્ગરૂપકમ્
તાલશ્ચતુઃષષ્ટિકલો યુગ્મે માર્ગે ચ દક્ષિણે
ઇતિ તાલઃ
વિતાલસ્ત્વાદિમધ્યાન્તવિકૃતસ્તાલ ઇષ્યતે

ઇતિ વિતાલઃ
હસ્તેન વિતતાઙ્ગુષ્ઠવિરલાઙ્ગુલિના ક્રમાત્
પતાકેન હતૈર્જાતૈઃ પાટૈઃ સ્યાત્ખલકાભિધઃ

ઇતિ ખલકઃ
સમુદાયો નિજૈઃ પાપૈઃ સમસ્તાતોદ્યવાદનાત્
ઇતિ સમુદાયઃ
પાટાનાં પૃથગુક્તાનાં મિશ્રણાજ્જોડણી મતા

ઇતિ જોડણી
ઉડવઃ સલયાત્તાલાદ્દ્વિતાલાચ્ચ લયોજ્ઝિતાત્
ઇત્યુડવઃ
તલપાટસ્તુ મલપોન્મિશ્રપાટપ્રબન્ધજઃ

ઇતિ તલપાટઃ
નિજૈર્યા તદ્ધિથૐટેભિર્વ્યાપકૈરક્ષરૈસ્તથા

પાટૈર્વા રચિતા કિંચિદ્વિલમ્બિતલયાશ્રયા
દેકારાલંકૃતાદ્યન્તા વદન્ત્યુટ્ટવણીમમૂમ્

ઇત્યુટ્ટવણી
વાદ્યૈકદેશં વર્ગાન્તમયં વાદ્યાદિમધ્યયોઃ
વાદયેલ્લઘુહસ્તત્વાદ્યં તમાખ્યાતિ તુણ્ડકમ્

ઇતિ તુણ્ડકઃ
પાટૈરેવ યતિઃ સાન્દ્રૈઃ પ્રાઞ્જલૈરઙ્ગપાટકઃ
ઇત્યઙ્ગપાટકઃ
ખણ્ડઃ સ્યાત્પૃથગાતોદ્યવાદ્યૈઃ પૈસારસંજ્ઞકઃ

ઇતિ પૈસારઃ
પ્રદર્શનાર્થમિત્યુક્તાઃ પ્રબન્ધાઃ કતિચિન્મયા
અન્યાનપિ પથાઽનેન વિદાંકુર્વન્તુ તદ્વિદઃ

પાટભેદાશ્ચ વાદ્યાનિ પ્રબન્ધા વાદ્યસંશ્રયાઃ
યથાયોગં મર્દલાદિસર્વવાદ્યેષ્વિમે મતાઃ

ઇતિ વાદ્યપ્રબન્ધલક્ષણમ્
નિર્દોષબીજવૃક્ષોત્થઃ પિણ્ડેઽર્ધાઙ્ગુલસંમિતઃ
એકવિંશત્યઙ્ગુલઃ સ્યાદ્દૈર્ઘ્યે વામે મુખે પુનઃ

ચતુર્દશાઙ્ગુલાનિ સ્યુર્દક્ષિણે તુ ત્રયોદશ
માનં યસ્ય મનાઙ્મધ્યઃ પૃથુરેકાઙ્ગુલાધિકે

વક્ત્રાભ્યાં ચર્મણી વૃત્તે ઘને યે પ્રાન્તયોસ્તયોઃ
ચત્વારિંશત્પૃથગ્રન્ધ્રાણ્યઙ્ગુલાન્તરવન્તિ ચ

વધ્રે તદ્રન્ધ્રવિન્યસ્તે સીવનપ્રક્રિયાવતિ
પ્રોતોર્ધ્વાધઃસ્થિતા દૃષ્ટોદરપૃષ્ઠા ચ વિગ્નિકા

ક્રિયતે વેષ્ટ્યતે મધ્યે ત્રિભિર્બન્ધૈર્દૃઢં તથા
કાર્યો ગોમૂત્રિકાબન્ધસ્તત્ર વધ્રદ્વયેન ચ

તથા યથા પિનદ્ધાસ્યે ભવેતાં ચર્મણી દૃઢે
કુણ્ડલ્યોઃ પ્રાન્તયોર્વામકુણ્ડલ્યાં સંનિવેશ્ય ચ

કચ્છાં ક્ષિપ્ત્વા દક્ષિણસ્યાં કૃષ્ટ્વા દ્વિગુણતાં નયેત્
સાઞ્ચલદ્વિતયાં પટ્ટમયીમષ્ટાઙ્ગુલાયતામ્

યદ્વાઽન્યવસ્ત્રજાં શોભાનુગાં ન્યસ્યેત્કટીતટે
નિગદન્તિ મૃદઙ્ગં તં મર્દલં મુરજં તથા

પ્રોક્તં મૃદઙ્ગશબ્દેન મુનિના પુષ્કરત્રયમ્
અત્યન્તાવ્યવહાર્યત્વાન્નિઃશઙ્કો ન તનોતિ તત્

ભૂરિમિશ્રેણ ભક્તેન ચિક્કણેનાતિમર્દનાત્
પિણ્ડિકાં પૂરિકાકારાં વામવક્ત્રે નિવેશયેત્

બોહણાખ્યેન તેનાઽઽસ્યં લિમ્પેદલ્પેન દક્ષિણમ્
એવં જલધરધ્વાનગમ્ભીરો ભવતિ ધ્વનિઃ

નિઃશઙ્કેનાત્ર ચ પ્રોક્તા દેવતા નન્દિકેશ્વરઃ
રક્તચન્દનજો યદ્વા ખાદિરોઽન્યૈરયં મતઃ

ત્રિંશદઙ્ગુલદૈર્ઘ્યશ્ચ પિણ્ડે ત્વઙ્ગુલસંમિતઃ
એતસ્ય વામં વદનં દ્વાદશાઙ્ગુલસંમિતમ્

દક્ષિણં તુ મિતં સાર્ધૈરેકાદશભિરઙ્ગુલૈઃ
પાટાશ્ચ તદ્ધિથોટેંહેંનંદેમિત્યત્ર કીર્તિતાઃ

તટહા દધલાશ્ચેતિ પાટાનન્યત્ર મન્વતે
ઇહ સ્યુઃ પટહોક્તાશ્ચ વર્ણાઃ ષોડશ કાદયઃ

અધિકાન્ભઝમાન્વર્ણાન્વર્ણયન્ત્યપરે ત્વિહ
તેષુ તદ્ધ્યાદયઃ સપ્ત કેવલાઃ શુદ્ધસંજ્ઞકાઃ

સસ્વરૈરસ્વરૈર્યુક્તૈરયુક્તૈર્વા કખાદિભિઃ
વ્યાપકાખ્યૈઃ ષોડશભિર્મિશ્રાસ્તે કૂટસંજ્ઞકાઃ
કૂટમિશ્રાસ્તુ તે શુદ્ધા બુધૈઃ ખણ્ડાભિધા મતાઃ

છન્દસા ભૂરિહૃદ્યેન સ્ફૂર્તિમૂર્તિરુદારધીઃ

કવિઃ કવયતિ શ્લોકં શ્રવણોત્સવદૈઃ પદૈઃ
યથા તથા ક્વચિત્તાલે વર્ણાલ્લઁ યમનોહરાન્

વિધાય વાદકો વાદ્યપ્રબન્ધાન્બદ્ધુમર્હતિ
એમં કવિતકારાખ્યં વાદકં બ્રુવતે મનાઃ

ઇતિ મર્દલલક્ષણમ્
ચતુર્વિધો માર્દલિકો વાદિકો મુખરી તથા
તતઃ પ્રતિમુખર્યાખ્યસ્તુર્યો ગીતાનુગો મતઃ

વાદિકો વાદકર્તા સ્યાદ્વાદઃ પક્ષપરિગ્રહઃ
સ્વપક્ષસાધનં તદ્વત્પરપક્ષસ્ય દૂષણમ્

યેઽન્યે જલ્પવિતણ્ડાદ્યા વાદભેદાઃ સલક્ષણાઃ
ન તાન્બ્રવીમ્યહં ગ્રન્થપ્રપઞ્ચભયભઙ્ગુરઃ
વાદે ચ વાદનં કાર્યં પ્રથમં ત્રાટનાભિધમ્

મર્દલે તાલરહિતે વોહણેન વિના ધ્વનિઃ
યો દેહડડગિત્યાદિ કૃતોઽસૌ ત્રાટનં મતમ્

વોડવાડં ઘનરવં હસ્તાવત્યર્થમાચરેત્
મુક્તશબ્દાત્મકં રેહદડાદપ્રમુખં તતઃ
ઉધાર સ્થાપનં પશ્ચાદ્વાદયેત્તદથોચ્યતે

મુખયોર્બોહણં દત્ત્વા વાદયેદ્વામમાનનમ્
ગડ્દગ્નેમિતિ વક્ત્રં તુ ગડ્દગ્નામિતિ દક્ષિણમ્

તતો મધ્યલયે તાલે દ્વિતીયે મુખયોર્દ્વયોઃ
કુર્યાન્નાદસમાયોગ્મથોચ્ચોચ્ચં દલત્રયમ્

પૃથગ્વિલમ્બિતે મધ્યે દ્રુતે ચૈવ લયે ક્રમાત્
તથૈકદ્વિત્રિથૐકારરચિતં ગ્રહમોક્ષભાક્

આલપ્તિવચ્ચ ત્રિસ્થાનશુદ્ધં હસ્તદ્વયેન યત્
મધુરં વાદ્યતે તજ્જ્ઞૈઃસ્થાપનં તદુદાહૃતમ્

તતસ્થૐકારબહુલગ્રહમોક્ષોઽન્તરો ભવેત્
ચતુરસ્રત્ર્યસ્રમિશ્રખણ્ડેષ્વેકેન કેનચિત્

તાલેન ટાકણીવાદૌ કર્તવ્યૌ તદનન્તરમ્
તયોરેકસરો જોડા ચેતિ ભેદદ્વયં મતમ્

કૃત્વા શ્રમસ્ય વહનીં યસ્તાલેઽષ્ટકલાદિકે
વાદ્યખણ્ડસ્તાલકલાપ્રસ્તારાનુગતઃ કૃતઃ
અખણ્ડિતષ્ટાકિણી સૈકસરત્વં સકૃત્કૃતેઃ

એકદ્વિત્રિચતુર્વારં શુદ્ધાભ્યસનતો ભવેત્
ઇહ શ્રમવહન્યાખ્યઃ પ્રકારો વાદને યથા

તદ્ધિતોટેં તતધિધિ થૐ થૐ ટેં ટેં તતતધિ ધિધિ થૐ થૐ થૐ ટેં ટેં ટેં । તતતત ધિ ધિ ધિ ધિ થો થો થો થો ટે ટે ટે ટે । ઇતિ શ્રમવહનીં કૃત્વૈકસરટાકિણી યથા । તકધિકટ । તકધિકટ । ધિકટતક તકધિકટ તકતકધિકટ ધિકટકતધિકટ ।
ઇત્યષ્ટૌ વાદ્યખણ્ડસ્ય ખણ્ડા અષ્ટાસુ કલાસુ । સૈવ દ્વિવારં જોડા ।
ટાકણીવત્સમસ્તં પ્રાક્ખણ્ડં કૃત્વા તતઃ પરમ્

ખણ્ડં ખણ્ડં દ્વિર્દ્વિવારં વાદ્યતે વાદ્યસંજ્ઞકે
તત્રૈકસરજોડાત્વં ટાકિણીવદુદાહૃતમ્

યથા--દંદં । ટિરિ । ટિટ્ટિકડ્દ । કડદગઝે

। થરિકથરિ । ટગણ-
ગણધરિ । ગણગણધરિ । દથરિ ગડદગ । દથરિગડદગ । દથરિગડદગ । દથરિ દથરિતર્ગડ્દક્થરિક્કટતત્તક્ । ઇતિ ષોડશકલે તાલે ષોડશકલાસુ ષોડશખણ્ડકં વાદ્યં કૃત્વા તાન્ષોડશ ખણ્ડાન્દ્વિર્દ્વિઃ કુર્યાત્
ઇત્યેકસરવાદઃ
તકારેણ ચ સર્વેષામેતેષાં ત્યાગ ઇષ્યતે
કુર્યાત્તતો દિગિદિગિં તાટવાદાદિકં તથા

વર્ણા દિગિદિગીત્યેતે પ્રોક્તા દિગિદિગે બુધૈઃ
યઃ ખણ્ડોઽતિદ્રુતે માને તાટવાદઃ સ કથ્યતે

અન્યેઽપિ વાદવિધયોઽભ્યૂહ્યન્તામધ્વનાઽમુના
ઇતિ વાદપ્રકારાણાં સમ્યક્ત્વે વિજયો ભવેત્

ઇતિ વાદકઃ
કર્તા વાદ્યપ્રબન્ધાનાં નૃત્તશિક્ષાવિચક્ષણઃ
ગીતવાદનનિષ્ણાતઃ સુરેખોઽન્તર્મુખશ્ચ યઃ

અર્ધાઙ્ગમિવ નર્તક્યા વાદયેદ્રઙ્ગભૂમિગઃ
વાદકૈઃ પ્રેક્ષિતમુખો વાદનાર્થં મુખર્યસૌ

ઇતિ મુખરી
કિંચિદ્ધીનો મુખરિણઃ પ્રોક્તઃ પ્રતિમુખર્યસૌ

ઇતિ પ્રતિમુખરી
શુદ્ધસાલગગીતાનાં વર્ણાન્કઠિનકોમલાન્
સમાંશ્ચ વિષમાન્નાદં મન્દ્રં મધ્યં ચ તારકમ્

પ્રૌઢં વા મધુરં સમ્યગનુગચ્છતિ વાદનાત્
પૂર્વભાગે તથાઽઽભોગે જક્કાપ્રહરણે ક્રમાત્

કુર્યાદ્વૈકલ્પિકે યદ્વા સમગ્રં ગીતમાશ્રિતે
સમુત્થિતે વાઽઽનુલોમ્યાદ્વૈલોમ્યાદ્વોભયેન વા

નિઃસારો સાલગે ગીતે યસ્તં ગીતાનુગં વિદુઃ
ક્રમાત્તકારથૐકારૌ સ કુર્યાદ્ગ્રહમોક્ષયોઃ

ઇતિ ગીતાનુગઃ
ઇતિ ચતુર્વિધમાર્દલિકલક્ષણમ્
વર્ણવ્યક્તિઃ સુરેખત્વમનુયાયપ્રવીણતા
મધુરોદ્ધતવાદ્યેષુ વિજ્ઞતા હસ્તલાઘવમ્

અવધાનં શ્રમજયો મુખવાદ્યેષુ પાટવમ્
રક્તિરાવર્જિકસ્યાનુવૃત્તિર્બહુલતા તથા

યતિતાલલયજ્ઞત્વં ગીતાનુગમનં તથા
ગુણા માર્દલિકસ્યૈતે દોષઃ સ્યાત્તદ્વિપર્યયઃ

ઇતિ માર્દલિકગુણદોષાઃ
તદ્વૃન્દં દ્વિત્રિચતુરૈસ્તજ્જ્ઞૈર્મર્દલધારિભિઃ
પ્રાધાન્યેન વિધાતવ્યં તૈર્મુખર્યનુવર્તનમ્

યા હસ્તસંમિતા દૈર્ઘ્યેઽષ્ટાવિંશત્યઙ્ગુલા પુનઃ
પરિધાવઙ્ગુલમિતા પિણ્ડે સપ્તાઙ્ગુલે મુખે

મણ્ડલ્યૌ વક્ત્રયોર્વલ્લીમધ્યાવેકાદશાઙ્ગુલે
સપાદાઙ્ગુલકસ્થૌલ્યે ઉદ્દલીકૃતબન્ધને

વદનાભ્યાં સહ સ્યાતાં કુર્યાદ્રન્ધ્રાણિ ષટ્તયોઃ
બદ્ધરજ્જુનિવેશાર્થં પુરોભાગેઽર્ગલાત્રયમ્

કલશાકલિતદ્વ્યન્તં પશ્ચાદ્ભાગેઽર્ગલાદ્વયમ્
બન્ધસૂત્રાન્તરે મધ્યે ભવેદુદરપટ્ટિકા

અઙ્ગુલત્રયવિસ્તારા શ્લક્ષ્ણા હૃદયહારિણી
દ્વાત્રિંશત્તન્તુસંજાતરજ્જ્વા પક્ષદ્વયં દૃઢમ્

બદ્ધ્વા તત્રોત્કક્ષકૌ ચ વિધાય સ્કન્ધપટ્ટિકામ્
તયોર્દ્વિગુણતાં ન્યસ્યેદઙ્ગુલાર્ધાર્ધસંમિતમ્

છિદ્રં યસ્યાશ્ચતુર્થાંશે નાદોદ્બોધવિધાયકમ્
હુડુક્કા સા બુધૈઃ પ્રોક્તા તસ્યાશ્ચ સ્કન્ધપટ્ટિકામ્

ન્યસ્ય સ્કન્ધે દક્ષ્ણેન પાણિના વાદનં ભવેત્
ઉદરે પટ્ટિકા યોક્તા તસ્યાં વામં નિવેશયેત્

દેવતા માતરઃ સપ્ત શાર્ઙ્ગદેવેન કીર્તિતાઃ
કુર્વીત પાટહાન્વર્ણાનિહ દેંકારવર્જિતાન્

અત્રાન્યૈરધિકાવુક્તૌ મઝેંકારૌ મનીષિભિઃ
લક્ષજ્ઞાસ્ત્વાવજં પ્રાહુરિમાં સ્કન્ધાવજં તથા

ઇતિ હુડુક્કાલક્ષણમ્
બીજવૃક્ષોદ્ભવા પિણ્ડેઽઙ્ગુલતુર્યાંશસંમિતા
એકવિંશત્યઙ્ગુલા સ્યાદ્દૈર્ઘ્યે હસ્તમિતાઽથવા

પરિધૌ દધતે માનં યા ચત્વારિંશદઙ્ગુલમ્
ચતુર્દશાઙ્ગુલે વક્ત્રે કેષાંચિદ્દ્વાદશાઙ્ગુલે

મણ્ડલ્યુ લોહજે સૂત્રવેષ્ટિતે ચર્મબન્ધને
પરિધૌ સંમિતે તે ચ દ્વાચત્વારિંશતાઽઙ્ગુલૈઃ

તિસ્રસ્તિસ્રસ્તથા તન્ત્રીર્મુખયોર્વલયદ્વયમ્
દધતે કેવલં વ્યાપ્તં ચતુર્દશભિરન્વિતમ્

રન્ધ્રૈસ્તેષ્વેકાન્તરેષુ વિગ્નિકાસ્તાવતીઃ ક્ષિપેત્
દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં વિગ્નિકાભ્યાં બન્ધો મત્સ્યાકૃતિર્ભવેત્

યસ્યાસ્તાં કરટામાહુઃ પ્રાન્તયોઃ પ્રાન્તબદ્ધયા
કચ્છયા સ્કન્ધદેશે તાં કટ્યાં વા વાદને વહેત્

ચર્ચિકા દેવતા ચાસ્યાં પાટાસ્તુ કરટેત્યમી

વાદનં કુડુપાભ્યાં તુ શાર્ઙ્ગદેવેન કીર્તિતમ્
તિરિકિતિરિકિરીતિ પ્રાયઃ પાટદ્વયં મતમ્

ઇતિ કરટાલક્ષણમ્
ધનઃ શ્લક્ષ્ણઃ સુપક્વશ્ચ સ્તોકવક્રો મહોદરઃ
પાણિભ્યાં વાદ્યતે તજ્જ્ઞૈશ્ચર્મનદ્ધાનનો ઘટઃ
કથિતાઃ પાટવર્ણા યે મર્દલે તે ઘટે મતાઃ

હુડુક્કયૈવ ઘડસો વ્યાખ્યાતઃ કિંતુ મણ્ડલી

દક્ષિણસ્યોદ્દલીબદ્ધા વામા રજ્જ્વા નિયન્ત્રિતા
ઔદર્યાં પટ્ટિકાયાં ચ વામોઽત્ર ન નિવેશ્યતે

ગૐકારબહુલં ચામું વાદયેદિતિ તદ્વિદઃ
અઙ્ગુષ્ઠમધ્યમાઙ્ગુલ્યૌ મદનાક્તાગ્રભાગતઃ

દક્ષિણેન કરેણાઽઽસ્યે ઘર્ષણાદ્ગૐકૃતિર્ભવેત્
ઘાતોઽઙ્ગુલીભિર્વામસ્ય વામાઙ્ગુષ્ઠેન પીડનમ્

ઇતિ ઘડસલક્ષણમ્
સ્યાદ્ધસ્તદૈર્ઘ્યઃ પરિધૌ સનવત્રિંશદઙ્ગુલઃ
દ્વાદશાઙ્ગુલકે વક્ત્રે વલ્લીવલયસંયુતે

યો ધત્તે સપ્ત સપ્તાપિ રન્ધ્રાણિ વલયદ્વયે
તથા કવલયોસ્તાભ્યાં તુણ્ડે વલયસંયુતે

પિધાય ગાઢં બધ્યેતે રન્ધ્રવિન્યસ્તદોરકૈઃ
યસ્યાસૌ ઢવસઃ પ્રોક્તઃ શાર્ઙ્ગદેવેન સૂરિણા

સ્કન્ધે નિક્ષિપ્ય કચ્છાન્તં વામહસ્તેન વાદયેત્
વામાસ્યે દક્ષિણસ્થેન કુડુપેન તુ દક્ષિણે
ઢેંકારપાટવસતે રૂઢોઽયં ઢવસો જને

ઇતિ ઢવસલક્ષણમ્
વ્યાખ્યાતા ઢવસેનૈવ ઢક્કા કિંતુ મુખદ્વયમ્
ત્રયોદશાઙ્ગુલં તસ્યા ધૃત્વા તાં વામપાણિના

તજ્જ્ઞો દક્ષિણહસ્તસ્થકોણઘાતેન વાદયેત્
ઢેંકારઃ પાટવર્ણાઃ સ્યુર્નિશઙ્કેનેતિ કીર્તિતમ્

ઇતિ ઢક્કાલક્ષણમ્
હુડુક્કૈવાર્ગલાહીના કુડુક્કા કિંતુ વાદનમ્
અસ્યાઃ કરેણ કોણેન ક્ષેત્રપાલસ્તુ દેવતા

ઇતિ કુડુક્કાલક્ષણમ્
બીજદારુમયી સપ્તાઙ્ગુલગર્ભમુખદ્વયા
એકવિંશત્યઙ્ગુલા ચ યસ્યા દૈર્ઘ્યે સમાકૃતિઃ

સંહતાગ્નિત્રયાકારત્ર્યઙ્ગુલસ્થૂલતાયુતે
વૃત્તે નવાઙ્ગુલે ગર્ભે વલયે વલ્લિનિર્મિતે

સપ્તસપ્તચ્છિદ્રયુતે યસ્યાઃ સ્યાતાં મુખદ્વયે
કવલાભ્યાં પિનહ્યેતે મુખે ચ વલયાન્વિતે

સરન્ધ્રે કવલે રન્ધ્રન્યસ્તતન્ત્રીસુયન્ત્રિતે
કુડુવા સા હુડુક્કોક્તવર્ણાત્ક્રેંકારભૂયસી

કોણાભ્યાં મદનાક્તાભ્યાં વાદ્યતે ત્યક્તઝેંકૃતિઃ

ઇતિ કુડુવાલક્ષણમ્
અષ્ટાદશાઙ્ગુલા દૈર્ઘ્યે દૃઢા રુઞ્જા સમાકૃતિઃ
એકાદશાઙ્ગુલે તસ્યા વદને કુણ્ડલીયુતે

તદ્વદ્યે ચર્મણા વામવક્ત્રાન્તઃકુણ્ડલીદ્વયમ્
તત્રૈકા વક્ત્રમાત્રા સ્યાદપરા ચતુરઙ્ગુલા

કુણ્ડલ્યોરન્તરાલે સ્યાજ્જાલિકા સ્નાયુનિર્મિતા
સૈકચ્છિદ્રં વામવક્ત્રં સૂત્રતત્ત્વઞ્ચનીયુતમ્

પૂર્વવદ્વિગ્નિકાઃ કાર્યા વક્ત્રયોઃ સપ્ત સપ્ત ચ
પાદોનહસ્તમાત્રાં ચ નાગપાશવતીં દૃઢામ્

કચ્છાં સ્કન્ધે નિવેશ્યાસ્યા વાદનં વેદિતં બુધૈઃ
રુંકારજનનાદ્રુઞ્જા સા ભવેદ્ભૃઙ્ગિદૈવતા

મતઙ્ગોક્તાસ્ત્વિમે વર્ણાઃ કરગા ધટનાઃ ખહૌ
વિગ્નિકા વાદ્યશાસ્ત્રેઽસ્મિન્કર્કરાઃ પરિકીર્તિતાઃ

ઇતિ રુઞ્જાલક્ષણમ્
વિતસ્તિમાત્રદૈર્ઘ્યઃ સ્યાદષ્ટાઙ્ગુલમુખદ્વયઃ
યોગસ્ય મણ્ડલીયુક્તે મુખે બદ્ધે ચ ચર્મણા

ત્રિવલીવત્ક્ષામમધ્યો નિબદ્ધઃ સૂત્રદોરકૈઃ
મધ્યે ચ ગાઢતાં નીતે રઞ્ચન્યૌ વાદનાય ચ

ભવેતાં પ્રાન્તસંલગ્નસમ્યઙ્મદનગોલકૈઃ
અસૌ ડમરુકો મધ્યે ધૃત્વા હસ્તદ્વયેન ચ

ડઘવર્ણો વાદનીયઃ પ્રોક્તો નિઃશઙ્કસૂરિણા
અન્યૈઃ કખરટા વર્ણાઃ પ્રોક્તા ડમરુકઽધિકાઃ

ઇતિ ડમરુકલક્ષણમ્
વિતસ્તિમાત્રં દૈર્ઘ્યં સ્યાન્મધ્યઃ કિંચિત્કૃશો ભવેત્
મુખે ત્વષ્ટાઙ્ગુલૈઃ પિણ્ડોઽર્ધાઙ્ગુલસ્તન્ત્રિકાદ્વયમ્

મુખે મુખે શઙ્કવશ્ચ ચત્વારસ્તામ્રનિર્મિતાઃ
તેષામધોઽધાવૂર્ધ્વં દ્વૌ તન્ત્રીબન્ધનસિદ્ધયે

તન્ત્ર્યોસ્તૃણશલાકાં ચ નિદધ્યાદ્ ધ્વનિપુષ્ટયે
અન્યલ્લક્ષ્મ હુડુક્કાવદ્યસ્યાઃ પાટાક્ષરાણ્યપિ

સ્યાદ્દશાઙ્ગુલદૈર્ઘ્યેણ કુડુપેન તુ વાદનમ્
નિઃશઙ્કશાર્ઙ્ગદેવેન ડક્કા સા પરિકીર્તિતા

અન્યેઽસ્યા વાદનં પ્રાહુઃ કરેણ કુડુપેન ચ
હસ્તઘાતેન ડંકારો વાદને કુડુપેન તુ

ઘટસ્તતો ડગિશ્ચેતિ મુખાન્પાટાન્વદન્ત્યમી
નગૌ ખકરટા વર્ણા મુખ્યાઃ પ્રોક્તાઃ પરૈરિહ

અસ્યાં ચ સૂરયઃ પ્રાહુર્દેવતાં વિન્ધ્યવાસિનીમ્
અઙ્ગુલોના મધ્યમા સા દ્વ્યઙ્ગુલોના કનીયસી

ઇતિ ડક્કાલક્ષણમ્
ડક્કૈવ મણ્ડિડક્કા સ્યાત્કિં ત્વસ્યાઃ ષોડશાઙ્ગુલમ્
દૈર્ઘ્યમષ્ટાઙ્ગુલૌ ગર્ભૌ સ્યાતાં વદનયોર્દ્વયોઃ

ષોડશાઙ્ગુલકો મધ્યપરિધિર્નાત્ર ચાર્ગલા
ન ચ કચ્છોત્કક્ષકસ્તુ મધ્યે સ્યાદઞ્ચનીદ્વયમ્

ઉત્કક્ષં ચાઞ્ચનીદ્વંદ્વં વામાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિત્રયાત્
ધૃત્વા સંપીડ્ય તર્જન્યા મણ્ડલીપ્રાન્તમાનનમ્

અસ્યા દક્ષિણજાનુસ્થં હન્યાદ્દક્ષિણપાણિના
ઉત્કક્ષં મણિબન્ધોર્ધ્વં યદ્વાઽન્યસ્યાઞ્ચનીદ્વયમ્

કનિષ્ઠાનામિકાઙ્ગુષ્ઠૈઃ સંયુજ્યાઽઽપીડ્ય મણ્ડલીમ્
તર્જન્યા મધ્યયા વાઽથ હસ્તેનાન્યેન વાદયેત્

વદન્તિ વાદનં તસ્યાઃ કરેણ કુડુપેન વા
ચર્યાગાને ચ પૂજાયાં શક્તેઃ સા વિનિયુજ્યતે

ઇતિ મણ્ડિડક્કાલક્ષણમ્
કાંસ્યાદ્ગોશૃઙ્ગતો દન્ત્રિદન્તાદ્વા ડદ્દુલી ભવેત્
દૈર્ઘ્યે પઞ્ચાઙ્ગુલા વક્ત્રે તસ્યાશ્ચ ચતુરઙ્ગુલે

મેષપાર્યુદ્દલીબદ્ધે સ્વસ્વચક્રસમન્વિતે
ચક્રે ચ કાંસ્યજે તામ્રમયે વા લોહજે પૃથક્

પઞ્ચરન્ધ્રે તથોદ્દલ્યૌ રન્ધ્રવિન્યસ્તદોરકૈઃ
સૌત્રૈર્ગાઢં નિબધ્યેતે મધ્યે સૂત્રેણ વેષ્ટિતમ્

નાતિશ્લથં નાતિગાઢં મધ્યં સૂત્રે ત્વનામિકામ્
નિધાય મધ્યતર્જન્યૌ વિવૃતે ચક્રસંયુતે

કૃત્વાઽઙ્ગુષ્ઠં ત્વન્યચક્રે ન્યસ્યાથ મદનાઞ્ચિતામ્
વિધાયાઞ્ચનિકામેકાં તાં દુંદુમિતિ વાદયેત્

તુંતુમિત્યપરે પ્રાહુઃ પાટા મર્દલસંભવાઃ
યથાસંભવમેતસ્યાં શાર્ઙ્ગદેવેન કીર્તિતાઃ

ઇતિ ડક્કુલીલક્ષણમ્
ષડ્વિંશત્યઙ્ગુલા દૈર્ઘ્યે પરિધૌ ત્રિંશદઙ્ગુલા
સમકાયા સેલ્લુકા સ્યાદ્બીજકાષ્ઠેન નિર્મિતા

દશાઙ્ગુલે મુખે તસ્યાઃ મરૈસ્ત્વેકાદશાઙ્ગુલે
ઉક્તે ન બન્ધનોદ્દલ્યૌ તાભ્યામેકાઙ્ગુલાધિકે

વલ્લીજં તર્જનીસ્થૌલ્યં મુખયોર્વલયદ્વયમ્
સરન્ધ્રષટ્કં રન્ધ્રસ્થરજ્જુભિર્ગાઢયન્ત્રિતમ્

એકાઙ્ગુલાધિકં તચ્ચ વક્ત્રાભ્યાં વદનં પુનઃ
તન્ત્રિકાગર્ભિતં વામં વામહસ્તેન વાદયેત્

મુખં દક્ષિણપાણિસ્થકુડુપેન તુ દક્ષિણમ્
મુખે વામે તુ ઝેંકારો ધિંકારો દક્ષિણે મુખે

ઇતિ સેલ્લુકાલક્ષણમ્
પલૈઃ સ્યાત્પઞ્ચવિંશત્યા દૈર્ઘ્યે તુ દ્વાદશાઙ્ગુલા

અષ્ટાદશાઙ્ગુલમિતા પરિધૌ સમવિગ્રહા
સસૂત્રકટકં રન્ધ્રદ્વયં કણ્ઠે ચ બિભ્રતી

ચર્મણાઽઽનદ્ધવદના ઝલ્લરી પરિકીર્તિતા
વામહસ્તધૃતા સા ચ વાદ્યા દક્ષિણપાણિના

ઇતિ ઝલ્લરીલક્ષણમ્
સ્યાત્તદર્ધપલો ભાણઃ પરિધૌ દ્વાદશાઙ્ગુલઃ
અન્યત્તુ ઝલ્લરીલક્ષ્મ તસ્ય શ્રીશાર્ઙ્ગિણોદિતમ્

ઇતિ ભાણલક્ષણમ્
સપ્તાઙ્ગુલમુખદ્વંદ્વાત્ત્રિવલી હસ્તદૈર્ઘ્યભાક્
મુષ્ટિગ્રાહ્યશ્ચ મધ્યોઽસ્યા વદને કવલાવૃતે

કવલે લોહમણ્ડલ્યૌ સપ્તરન્ધ્રે પૃથક્પૃથક્
રન્ધ્રન્યસ્તૈર્ગુણૈર્બદ્ધો મધ્યે ગાઢં ચ વેષ્ટનમ્

સૂત્રરજ્જ્વા હસ્તમાત્રા કચ્છા સ્કન્ધાવલમ્બિની
વાદનં કરયુગ્મેણ શાર્ઙ્ગદેવેન કીર્તિતમ્

તદાંદૐદેતિ વર્ણાઃ સ્યુસ્ત્રિપુરા ચાત્ર દેવતા
એકાદશાઙ્ગુલમુખી વિંશત્યઙ્ગુલદૈર્ઘ્યભાક્

મુખાર્ધમાનમધ્યાઽસૌ મધ્યે ચાઞ્ચનિકાયુતા
તદર્ધવર્ણસંયુક્તા ત્રિકુલ્યા ચોચ્યતે બુધૈઃ

ઇતિ ત્રિવલીલક્ષણમ્
આમ્રદ્રુમસમુદ્ભૂતો મહાગાત્રો મહાધ્વનિઃ
કાંસ્યભાજનસંભારગર્ભો વલયવર્જિતઃ

ચર્મનદ્ધાનનો બદ્ધો વધ્રૈર્ગાઢં સમન્તતઃ
દૃઢવર્ણેન કોણેન વાદ્યઃ પ્રાણેન દુન્દુભિઃ

મેઘનિર્ઘોષગમ્ભીરઘૐકારસ્યાત્ર મુખ્યતા
મઙ્ગલે વિજયે ચૈવ બાદ્યતે દેવતાલયે

ઇતિ દુન્દુભિલક્ષણમ્
વિતસ્તિત્રયદૈર્ઘ્યા સ્યાદ્ભેરી તામ્રેણ નિર્મિતા

ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલે ચ વદને વલયાન્વિતે
તસ્યાઃ સવલયે ચર્મચ્છન્ને છિદ્રસમન્વિતે

રજ્જ્વા નિયન્ત્રિતે ગાઢં મધ્યે સૂત્રેણ બન્ધનમ્
દક્ષિણસ્થેન કોણેન વામહસ્તેન તાડનાત્

ઉદ્ભટો ભવતિ ધ્વાનો ગમ્ભીરોઽરિભયંકરઃ
તકારઃ પાટવર્ણોઽસ્યાં મુખ્યો નિઃશઙ્કકીર્તિતઃ

ઇતિ ભેરીલક્ષણમ્
કાંસ્યજસ્તામ્રજો લૌહો વોત્તમો મધ્યમોઽધમઃ
એકવક્ત્રો મહાન્વક્ત્રે સ્વલ્પોઽધોઽર્ધયવાકૃતિઃ

ભૃતગર્ભઃ કાંસ્યપાત્રભારૈર્મહિષચર્મણા
છન્નાનનો બદ્ધચર્મા તદ્રન્ધ્રન્યસ્તવધ્રકૈઃ

ક્ષિપ્તોઽધો વધ્રવલયે નિવેશ્યાઽઽવર્તિતૈર્મુહુઃ
દ્વિષદ્વિત્રાસજનનો નિઃસાણઃ શાર્ઙ્ગિણોદિતઃ

ચાર્મણેનાસ્ય કોણેન સદ્વિતીયસ્ય વાદનમ્
દૃઢશબ્દેન ભીરૂણાં ભિનત્તિ હૃદયાન્યયમ્
સ્યાદસ્માદ્યુદ્ધવીરાણાં રોમાઞ્ચોપચિતં વપુઃ

ઇતિ નિઃસાણલક્ષણમ્
નિઃસાણવત્તમ્બકી સ્યાત્તતોઽલ્પા ગાત્રનાદયોઃ

ઇતિ તમ્બકીલક્ષણમ્
ઉક્તૌ પ્રકૃતિદારૂણામનુક્તૌ વા વિકલ્પતઃ
જ્ઞેયો દારવવાદ્યાનાં ખદિરો રક્તચન્દનઃ

સર્વેષુ સ્યુર્યથાયોગં પાટાઃ પાટહમાર્દલાઃ

નીરસોચ્છ્રિતભૂજાતાજ્જીર્ણાદ્વાતાહતાત્તરોઃ

નિર્ભિદ્યોત્સારિતે ગર્ભે શેષાદ્વાદ્યાનિ કારયેત્
પૂર્વપ્રરોહે છિન્નેઽન્યો યઃ પ્રરોહઃ પ્રરોહતિ

તદુદ્ભવદ્રુમોદ્ભૂતં વાદ્યં સર્વં પ્રશસ્યતે
ગર્ભસ્યોત્સારણં ત્વેતદ્વેણોરન્યત્ર પાદપે

તરૂણાં જાતયસ્તિસ્રઃ પિત્તલા વાતલા તથા
શ્લેષ્મલા ચેતિ તત્ર સ્યાત્પિત્તલા નીરસક્ષિતૌ

અત્યલ્પરસભૂજાતા વાતલા શ્લેષ્મલા પુનઃ
જલાશયસમીપસ્થરસસંપ્લુતભૂમિજા

પિત્તલાઽત્યુત્તમા જાતિર્વાતલા ત્વધમા ભવેત્
શ્લેષ્મલા વર્જ્યતે શુષ્કે વૃક્ષેઽપિ ચ્છેદનાત્પુરા

ઇતિ કાષ્ઠલક્ષણમ્કોમલત્વં વ્રણગ્રન્થિભેદાન્દારુષુ વર્જયેત્

ઇતિ કાષ્ઠદોષાઃ
ષાણ્માસિકસ્ય વત્સસ્ય ચર્મ સ્યાત્પુટબન્ધને
અન્યે દ્વિવત્સરસ્યાઽઽહુસ્તન્ન લક્ષ્યેષુ દૃશ્યતે

વૃદ્ધસ્ય વૃષભસ્યાસ્ય ચર્મણા વધ્રકલ્પના
કુન્દેન્દુહિમસંકાશમામ્રપલ્લવસંનિભમ્

સ્નાયુમાંસવિહીનં ચ ચર્મ ગોસંભવં ચ યત્
શીતોદકે નિશામેકાં વાસયિત્વા સમુદ્ધૃતમ્
વાદ્યાવનહનાર્થં તદ્ગ્રાહ્યં શ્રીશાર્ઙ્ગિણોદિતમ્

ઇતિ ચર્મગુણાઃ
મેદોદુષ્ટં જરાક્રાન્તં ક્લિન્નં કાકમુખાહતમ્
અગ્નિધૂમહતં જીર્ણં ન વાદ્યે ચર્મ કર્મકૃત્

ઇતિ ચર્મદોષાઃ
ગુણૈર્ભૂરિતરોદારૈર્યસ્ય નદ્ધં જગત્ત્રયમ્
અવનદ્ધમિદં તેન શાર્ઙ્ગિદેવેન કીર્તિતમ્

અથ ઘવવાદ્યમ્
કાંસ્યજે ઘનવાદ્યે સ્યાત્કાંસ્યમગ્નૌ સુશોધિતમ્

કાંસ્યજો વર્તુલસ્તાલઃ સપાદદ્વ્યઙ્ગુલાનનઃ
મધ્યેઽસ્યાઙ્ગુલવિસ્તારો નિમ્નો રન્ધ્રં ચ નિમ્નગમ્

પાદોનગુઞ્જામાત્રં સ્યાત્પિણ્ડસ્તુ યવમાત્રકઃ
સાર્ધાઙ્ગુલઃ સ્યાદુત્સેધઃ સમા શ્લક્ષ્ણશુભાઽઽકૃતિઃ

કાર્યા તથા યથા નાદો ભવેચ્છ્રુતિમનોહરઃ
નેત્રવસ્ત્રાંઞ્ચલાગ્રાણિ રજ્જૂકૃત્ય નિવેશયેત્

રન્ધ્રેઽગ્રાણામ્નનિર્ગત્યૈ ગ્રન્થિં ચ રચયેદ્દૃઢમ્
ઈદૃક્તાલયુગં કૃત્વા તાલમેકમથાઞ્ચલૈઃ

આવેષ્ટ્ય તર્જનીં વામામઙ્ગુષ્ઠેન ચ વેષ્ટનમ્
આક્રમ્ય તલમધ્યસ્થં ધૃત્વા તિર્યઙ્મુખીકૃતમ્

શેષાઙ્ગુલીઃ પ્રસાર્યોર્ધ્વાદ્દક્ષિણેન તુ પાણિના
તાલમન્યતરસ્યાન્તલમ્બમાનાચલાવલિમ્

તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠયોરગ્રભાગતસ્તિર્યગાનનમ્
ધૃત્વા તસ્યાગ્રભાગેણ મધ્યમન્યસ્ય તાડયેત્

અલ્પનાદો ભવેચ્છક્તિર્ભૂરિનાદઃ શિવો ભવેત્
શિવે સ્નિગ્ધે ઘનો નાદઃ શક્તૌ સ્યાત્તદ્વિપર્યયઃ

વામેન ધારયેચ્છક્તિં શિવં દક્ષિણપાણિના
અશ્વમેધફલં ચૈવ પ્રાપ્નુયાદ્દોષમન્યથા

દેવતા તુમ્બરુર્યુગ્મે શક્તિઃ શક્તૌ શિવે શિવઃ
દ્રુતાદિસિદ્ધ્યૈ તન્નાદધૃતિરૂર્ધ્વાઙ્ગુલીકૃતા

કલ્પનેત્યુચ્યતે કાર્યમસ્ય સ્યાત્તાલધારણમ્
નિઃશઙ્કશાર્ઙ્ગદેવેન પાટાઃ સર્વેઽત્ર કીર્તિતાઃ

ઇતિ તાલલક્ષણમ્
નલિનીદલસંકાશૌ કાંસ્યતાલૌ સમાકૃતી
ત્રયોદશાઙ્ગુલૌ વક્ત્રે કાંસ્યજે દ્વ્યઙ્ગુલૌ તલે

મધ્યેઽઙ્ગુલમિતૌ નિમ્નૌ તયોરન્યત્તુ તાલવત્

પાટા ઝનકટા મુખ્યાઃ સન્તિ પાટાન્તરાણ્યપિ
નારદો દેવતા ચાત્રેત્યુક્તં સોઢલસૂનુના

ઇતિ કાંસ્યતાલલક્ષણમ્
અર્ધાઙ્ગુલમિતા પિણ્ડે ઘણ્ટા કાંસ્યમયી ભવેત્
ઉચ્છ્રાયેઽષ્ટાઙ્ગુલા વક્ત્રે વિશાલા મૂલતોઽલ્પિકા

સા ચ પ્રાસાદસંબદ્ધા શલાકાકારધારિણી
મૂલે દણ્ડં ત્રિશૃઙ્ગાગ્રં દધતી મૂલસંયુતા

ષડઙ્ગુલાયતં સાર્ધાઙ્ગુલપિણ્ડં ચ લમ્બિતમ્
લોહજં લાલકં ગર્ભે દધાનાં તામધોમુખીમ્

દણ્ડે ધૃત્વા ટણત્કારબહુલં વાદયેત્સુધીઃ
સા સર્વદેવતા તજ્જ્ઞૈર્વાદ્યતે દેવતાર્ચને

ઇતિ ઘણ્ટાલક્ષણમ્
તૈક્ષ્ણગોલકગર્ભાઃ સ્યુઃ કાંસ્યોદ્ભવપુટદ્વયાઃ

સઘનાઃ સૂક્ષ્મજાતીયબદરીબીજસંમિતાઃ
શિરઃસુષિરવિન્યસ્તરજ્જવઃ ક્ષુદ્રઘણ્ટિકાઃ

તાશ્ચ ઘર્ઘરિકા લોકે ભાષ્યન્તે ઘર્ઘરાસ્તથા
તાભિર્ઘર્ઘરભેદાનાં કૃતિઃ પરાણિ નર્તને

ઇતિ ક્ષુદ્રઘણ્ટિકાલક્ષણમ્
કાંસ્યજા હસ્તમાત્રા સ્યાત્પિણ્ડે ત્વર્ધાઙ્ગુલા ઘના

જયઘણ્ટા સમા શ્લક્ષ્ણા વૃત્તા પ્રાન્તે દ્વિરન્ધ્રભાક્
ધૃત્વા તદ્રન્ધ્રવિન્યસ્તરજ્જૌ તાં વામપાણિના

દક્ષિણો દક્ષિણસ્થેન દૃઢકોણેન વાદયેત્
ડેંકારબહુલાઃ પાટાઃ સર્વેઽસ્યાઃ શાર્ઙ્ગિણોદિતાઃ

ઇતિ જયઘણ્ટાલક્ષણમ્
ખાદિરં ઘનવેણૂત્થં યદ્વા કમ્રાચતુષ્ટયમ્

શ્લક્ષ્ણદ્વય્ઙ્ગુલવિસ્તારં દ્વાદશાઙ્ગુલદૈર્ઘ્યકમ્
મધ્યે પિણ્ડો યથાશોભં કિંચિન્ન્યૂનસ્તતોઽન્તયોઃ

યસ્ય તત્કમ્રિકાવાદ્યં તત્ર દ્વે દ્વે તુ કમ્રિકે
એકૈકહસ્તન્યસ્તે યે તયોરેકૈકકમ્રિકામ્

મધ્યમાઙ્ગુષ્ઠયોર્મૂલે ધૃત્વા પ્રાન્તે તયોઃ પુનઃ
અપરામપરાં ધૃત્વા શિથિલાં વાદયેદ્ધિયા

કમ્પેન મણિબન્ધસ્ય કમ્રિકાવાદનં મતમ્
પાટાઃ કિટકિટામુખ્યાસ્તત્ર પાટાન્તરાણ્યપિ

કમ્રાણામન્તરં કૃત્વાઽનામયા દક્ષિણસ્થયા
તલઘાતાઙ્ગુષ્ઠઘૃષ્ટી વામસ્યેત્યપરે જગુઃ

ઇતિ કમ્રાલક્ષણમ્
સર્પાકૃતિરથો નિમ્ના કાંસ્યજા લોહજાઽથવા
શુક્તિસ્ત્ર્યઙ્ગુલવિસ્તારા સાર્ધહસ્તદ્વયા મતા

તિર્યગ્રેખારાજિતા ચ મૃગશૃઙ્ગોપમેન સા
ઋજુણા લોહકોણેન સરોષેણ વિઘર્ષણાત્

વાદ્યતે કિરિકિટ્ટેતિ પાઠા યક્ષાસ્તુ દેવતાઃ
યતિમાત્રાવબોધેઽત્રેત્યુક્તં નિઃશઙ્કસૂરિણા
કિરિકિટ્ટકમિત્યુક્તં તલ્લોકે રુદ્રવલ્લભમ્

ઇતિ શુક્તિવાદ્યમ્
શ્રીપર્ણીદારુજઃ પટ્ટશ્ચતુરસ્રાયતો ભવેત્

દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલો દૈર્ઘ્યેઽન્યૈરુક્તસ્ત્રિંશદઙ્ગુલઃ
વિસ્તારે હસ્તમાત્રઃ સ્યાદૂર્ધ્વાધઃસ્થિતયોર્દ્વયોઃ

લોહમય્યોઃ સરિકયોસ્ત્રિવૃદ્રજ્જૂપમાયુજોઃ
ક્ષિપ્તાભિસ્તાદૃશક્ષુદ્રવલયાવિલિભિર્યુતઃ

વક્ષોગ્રે જાનુનોર્મધ્યે યદ્વા સંધાર્ય વાદ્યતે
અયં ચ કરશાખાગ્રૈ રાલાલિપ્તો વિઘૃષ્યતે

કરવૌ થડરટાઃ પાટાઃ પાટહાશ્ચેહ સંમતાઃ
સપ્તાત્ર દેવમુનયો દેવતાઃ શાર્ઙ્ગિણોદિતાઃ

ઇતિ પટ્ટવાદ્યમ્
સન્ત્યન્યાન્યપિ વાદ્યાનિ લોકે ભૂયાંસિ યાનિ ચ
તેષુ વિસ્તારસંત્રાસાદુદાસ્તે સોઢલાત્મજઃ

ઇતિ ઘનવાદ્યલક્ષણમ્
રક્તં વિરક્તં મધુરં સમં શુદ્ધં કલં ઘનમ્
સ્ફુટપ્રહારં સુલભં વુઘુષ્ટં ચ ગુણૈરિતિ

દશભિઃ સંયુતં વાદ્યમુક્તં સોઢલસૂનુના
અન્વર્થાન્યત્ર નામાનિ સમં ત્વષ્ટવિધં મતમ્

અક્ષરાદ્યઙ્ગપૂર્વં ચ તાલાદિ યતિપૂર્વકમ્
લયાદિ ન્યાસાપન્યાસપૂર્વૈઃ પાણિસમં તથા

સ્યાદક્ષરસમં ગીતગુરુલઘ્વક્ષરાનુગમ્
ગીતસ્ય ગ્રહમોક્ષાદીન્યઙ્ગાન્યત્રેતિ યત્પુનઃ

સ્યાત્તદઙ્ગસમં તાલાનુગં તાલસમં મતમ્
યતિર્લયસ્ય ન્યાસઃ સ્યાત્સન્યાસસ્ય ચ સામ્યતઃ
યત્યાદિપૂર્વકં જ્ઞેયં ક્રમાત્સમચતુષ્ટયમ્

ગીતગ્રહૈઃ પાણિસંજ્ઞૈઃ સમં પાણિસમં મતમ્
વાદ્યસ્યૈતે ગુણાઃ પ્રોક્તા દોષઃ સ્યાત્તદ્વિપર્યયઃ

ઇતિ વાદ્યગુણદોષાઃ
હસ્તકોણપ્રહારજ્ઞો ગીતવાદનકોવિદઃ
યતિતાલલયાભિજ્ઞઃ પાટજ્ઞઃ પઞ્ચસઞ્ચવિત્

દશહસ્તગુણોપેતઃ પાત્રાભિપ્રેતવાદકઃ
આતોદ્યધ્વનિતત્ત્વજ્ઞઃ સમાદિગ્રહવેદિતા

ગીતવાદનનૃત્યસ્થચ્છિદ્રચ્છાદનપણ્ડિતઃ
ગ્રહમોક્ષપ્રદેશજ્ઞો ગીતનૃત્તપ્રમાણવિત્

વાદ્યે સમસ્તભેદજ્ઞો રૂપરેખાન્વિતસ્તથા
ઉદ્ઘટ્ટનપટુઃ સર્વવાદ્યભેદવિવેચકઃ

નાદવૃદ્ધિક્ષયાપત્તિકોવિદો વાદકો વિદઃ
ગુણૈઃ કતિપયૈર્હીનઃ સર્વૈર્વા વાદકોઽધમઃ

વાઞ્છાનુગૌ દૃઢૌ વ્યક્તૌ સ્નિગ્ધૌ દૃઢનખૌ લઘૂ

વિધાયાઙ્ગુલિસંચારૌ સ્વદહીનૌ જિતશ્રમૌ
યુક્તપ્રહારૌ ચ કરૌ પ્રોક્તૌ દશગુણાવિતિ

ઇતિ હસ્તગુણાઃ
ઇતિ શ્રીમદનવદ્યવિદ્યાવિનોદશ્રીકરણાધિપતિશ્રીસોઢલદેવનન્દનનિઃશઙ્કશ્રીશાર્ઙ્ગદેવવિરચિતે સંગીતરત્નાકરે વાદ્યાધ્યાયઃ ષષ્ઠઃ સમાપ્તઃ