સઙ્ગીતરત્નાકરઃ · અધ્યાય p4

સઙ્ગીતરત્નાકરઃ
અથ ચતુર્થઃ પ્રબન્ધાધ્યાયઃ
રઞ્જકઃ સ્વરસંદર્ભો ગીતમિત્યભિધીયતે
ગાન્ધર્વં ગાનમિત્યસ્ય ભેદદ્વયમુદીરિતમ્

અનાદિસંપ્રદાયં યદ્ગન્ધર્વૈઃ સંપ્રયુજ્યતે
નિયતં શ્રેયસો હેતુસ્તદ્ગાન્ધર્વં જગુર્બુધાઃ

યત્તુ વાગ્ગેયકારેણ રચિતં લક્ષણાન્વિતમ્
દેશીરાગાદિષુ પ્રોક્તં તદ્ગાનં જનરઞ્જનમ્

તત્ર ગાન્ધર્વમુક્તં પ્રાગધુના ગાનમુચ્યતે
નિબદ્ધમનિબદ્ધં તદ્દ્વેધા નિગદિતં બુધૈઃ

બદ્ધં ધાતુભિરઙ્ગૈશ્ચ નિબદ્ધમભિધીયતે
આલપ્તિર્બન્ધહીનત્વાદનિબદ્ધમિતીરિતા

સા ચાસ્માભિઃ પુરા પ્રોક્તા નિબદ્ધં ત્વધુનોચ્યતે
સંજ્ઞાત્રયં નિબદ્ધસ્ય પ્રબન્ધો વસ્તુ રૂપકમ્

પ્રબન્ધાવયવો ધાતુઃ સ ચતુર્ધા નિરૂપિતઃ
ઉદ્ગ્રાહઃ પથમસ્તત્ર તતો મેલાપકધ્રુવૌ
આભોગશ્ચેતિ તેષાં ચ ક્રમાલ્લક્ષ્માભિદધ્મહે

ઉદ્ગ્રાહઃ પ્રથમો ભાગસ્તતો મેલાપકઃ સ્મૃતઃ
ધ્રુવત્વાચ્ચ ધ્રુવઃ પશ્ચાદાભોગસ્ત્વન્તિમો મતઃ

ધ્રુવાભોગાન્તરે જાતો ધાતુરન્યોઽન્તરાભિધઃ
સ તુ સાલગસૂડસ્થરૂપકેષ્વેવ દૃશ્યતે

વાતપિત્તકફા દેહધારણાદ્ભાતવો યથા
એવમેતે પ્રબન્ધસ્ય ધાતવો દેહધારણાત્

તત્ર મેલાપકાભોગૌ ન ભવેતાં ક્વચિત્ક્વચિત્
સ દ્વિધાતુસ્ત્રિધાતુશ્ચ ચતુર્ધાતુરિતિ ત્રિધા

પ્રબન્ધોઽઙ્ગાનિ ષટ્તસ્ય સ્વરશ્ચ વિરુદં પદમ્
તેનકઃ પ્લાટતાલૌ ચ પ્રબન્ધપુરુષસ્ય તે

ભવન્ત્યઙ્ગવદઙ્ગાનિ મઙ્ગલાર્થપ્રકાશકે
તત્ર તેનપદે નેત્રે સ્તઃ પાટબિરુદે કરૌ

કરાભ્યામુદ્ભવાત્કાર્યે કારણત્વોપચારતઃ

પ્રબન્ધગતિહેતુત્વાત્પાદૌ તાલસ્વરૌ મતૌ
સ્વરાઃ ષડ્જાદયસ્તેષાં વાચકાઃ સરિગાદયઃ

સ્વરાભિવ્યક્તિસંયુક્તાઃ સ્વરશબ્દેન કીર્તિતાઃ
બિરુદં ગુણનામ સ્યાત્તતોઽન્યદ્વાચકં પદમ્

તેનેતિશબ્દસ્તેનઃ સ્યાન્મઙ્ગલાર્થપ્રકાશકઃ
ૐ તત્સદિતિ નિર્દેશસ્તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યતઃ

તદિતિ બ્રહ્મ તેનાયં બ્રહ્મણા મઙ્ગલાત્મના
લક્ષિતસ્તેન તેનેતિ પાટો વાદ્યાક્ષરોત્કરઃ
તાલસ્તાલપ્રકરણે સપ્રપઞ્ચો નિરૂપ્યતે

મેદિન્યથાઽઽનન્દિની સ્યાદ્દીપની ભાવની તથા
તારાવલીતિ પઞ્ચ સ્યુઃ પ્રબન્ધાનાં તુ જાતયઃ

અઙ્ગૈઃ ષડ્જાદિભિર્દ્વ્યન્તૈઃ કેષાંચન મતે શ્રુતિઃ
નીતિઃ સેના ચ કવિતા ચમ્પૂરિત્યુદિતાસ્તુ તાઃ

અનિર્યુક્તશ્ચ નિર્યુક્તઃ પ્રબન્ધો દ્વિવિધો મતઃ
છન્દસ્તાલાદ્યનિયમાદાદ્યઃ સ્યાન્નિયમાત્પરઃ

પુનઃ પ્રબન્ધાસ્ત્રિવિધાઃ સૂડસ્થા આલિસંશ્રયાઃ
વિપ્રકીર્ણાશ્ચ તત્રાઽઽદૌ સૂડલક્ષણમુચ્યતે

એલાકરણ્ઢેઙ્કીભિર્વર્તન્યા ઝોમ્બડેન ચ
લમ્ભરાસૈકતાલીભિરષ્ટભિઃ સૂડ ઉચ્યતે

વર્ણો વર્ણસ્વરો ગદ્યં કૈવાડશ્ચાઙ્કચારિણી
કન્દસ્તુરગલીલા ચ ગજલીલા દ્વિયદ્યપિ

ચક્રવાલઃ ક્રૌઞ્ચપદઃ સ્વરાર્થો ધ્વનિકુટ્ટિની
આર્યા ગાથા દ્વિપથકઃ કલહંસશ્ચ તોટકમ્

ઘટો વૃત્તં માતૃકા ચ તથા રાગકદમ્બકઃ
પઞ્ચતાલેશ્વરસ્તાલાર્ણવ ઇત્યેષુ કશ્ચન

સૂડક્રમસ્ય મધ્યે ચેદસાવાલિક્રમો ભવેત્
સૂડાલિક્રમસંબન્ધાદ્દ્વાત્રિંશદિતિ કીર્તિતાઃ

તતોઽન્યે વિપ્રકીર્ણાસ્તાન્પ્રસિદ્ધાન્કતિચિદ્બ્રુવે
શ્રીરઙ્ગઃ શ્રીવિલાસઃ સ્યાત્પઞ્ચભઙ્ગિરતઃ પરમ્

પઞ્ચાનનોમાતિલકૌ ત્રિપદી ચ ચતુષ્પદી
ષટ્પદી વસ્તુસંજ્ઞશ્ચ વિજયસ્ત્રિપથસ્તથા

ચતુર્મુખઃ સિંહલીલો હંસલીલોઽથ દણ્ડકઃ
ઝુમ્બડઃ કન્દુકઃ સ્યાત્ત્રિભઙ્ગિર્હરવિલાસકઃ

સુદર્શનઃ સ્વરાઙ્કઃ શ્રીવર્ધનો હર્ષવર્ધનઃ
વદનં ચઞ્ચરી ચર્યા પદ્ધડી રાહડી તથા

વીરશ્રીર્મઙ્ગલાચારો ધવલો મઙ્ગલસ્તથા
ઓવી લોલી ઢોલ્લરી ચ દન્તી ષટ્ત્રિંશદિત્યમી

અઙ્ઘ્રૌ ખણ્ડદ્વયં સાનુપ્રાસમેકેન ધાતુના
તતઃ પ્રયોગસ્તદનુ પલ્લવાખ્યં પદત્રયમ્
દ્વે સ્તો વિલમ્બિતે તત્ર તૃતીયં દ્રુતમાનતઃ

એવં પાદત્રયં ગેયમુદ્ગ્રાહે તુલ્યધાતુકમ્
કેવલં તુ તૃતીયેઽઙ્ઘ્રૌ સંબોધકપદાન્વિતઃ

પ્રયોગોઽન્ત્યો વિધાતવ્યો ન પલ્લવપદસ્થિતિઃ
અમું પ્રયોગં મેલાપં પ્રાહુઃ સોમેશ્વરાદયઃ

સ્તુત્યનામાઙ્કિતો મધ્યવિલમ્બિતપદત્રયઃ
ધ્રુવસ્તતસ્તત્ર પૂર્વમેકધાતુપદદ્વયમ્

ભિન્નધાતુ તૃતીયં સ્યાદાભોગસ્તદનન્તરમ્
ગેયો વાગ્ગેયકારેણ સ્વાભિધાનવિભૂષિતઃ

પુનર્ગીત્વા ધ્રુવે ત્યાગો ગ્રહસ્તુ વિષમો ભવેત્
એલાસામાન્યલક્ષ્મૈતત્પૂર્વાચાર્યૈરુદીરિતમ્

મણ્ઠદ્વિતીયકઙ્કાલપ્રતિતાલેષુ કશ્ચન
તાલોઽસ્યાં ત્યાગસૌભાગ્યશૌર્યધૈર્યાનુવર્ણનમ્

એલાનાં બહવઃ સન્તિ વિશેષાસ્તેષુ કેચન
વ્યુત્પત્તયે નિરૂપ્યન્તે મતઙ્ગાદિમતોદિતાઃ

અકારે દૈવતં વિષ્ણુરિકારે કુસુમાયુધઃ
લક્ષ્મીર્લકાર એલાનામિતિ વર્ણેષુ દેવતાઃ

કામમન્મથવત્કાન્તજિતમત્તવિકારિણઃ
માંધાતૃસુમતી શોભી સુશોભી ગીતકો નુતઃ

વિચિત્રો વાસવમૃદુસુચિત્રા ઇતિ ષોડશ
નામાન્યેલાપદાનાં સ્યુઃ ષોડશાનામનુક્રમાત્

પદ્માલયા પત્રિણી ચ રઞ્જની સુમુખી શચી
વરેણ્યા વાયુવેગા ચ વેદિની મોહિની જયા

ગૌરી બ્રાહ્મી ચ માતઙ્ગી ચણ્ડિકા વિજયા તથા
ચામુણ્ડૈલાપદેષ્વેતાઃ ક્રમાત્ષોડશ દેવતાઃ

સમાનો મધુરઃ સાન્દ્રઃ કાન્તો દીપ્તઃ સમાહિતઃ

અગ્રામ્યઃ સુકુમારશ્ચ પ્રસન્નૌજસ્વિનાવિતિ
માંધાત્રાદિપદેષુ સ્યુઃ પ્રાણા દશ દશસ્વિમે

સમાનોઽલ્પાક્ષરધ્વાનો મધુરસ્ત્વનાદજઃ
અલ્પમૂર્છનયા યુક્તઃ સાન્દ્રસ્તુ નિબિડાક્ષરઃ

અલ્પ્લધ્વનિસ્તારગતિઃ કાન્તઃ કાન્તધ્વનિર્મતઃ
દીપ્તસ્તુ દીપ્તનાદઃ સ્યાત્સ્થાયિસ્થસ્તુ સમાહિતઃ

અગ્રામ્યોઽક્ષરનાદાનામાવત્ત્યા સમુદાહૃતઃ
સુકુમારો વર્ણનાદમૂર્છનાકોમલત્વતઃ

પ્રસન્નઃ સ્યાત્પદસ્થાનસ્વરાદીનાં પ્રસાદતઃ
ઓજોબહુલ ઓજસ્વીત્યેભિઃ સર્વગુણૈર્યુતઃ

એલા શ્રોતુઃ પ્રયોક્તુશ્ચ ધર્મકામાર્થસિદ્ધિદા
ગણમાત્રાવર્ણદેશવિશિષ્ટાસ્તાશ્ચતુર્વિધાઃ

ગણઃ સમૂહઃ સ દ્વેધા વર્ણમાત્રાવિશેષણાત્
ગુરુર્લઘુરિતિ દ્વેધા વર્ણોઽનુસ્વારસંયુતઃ

સવિસર્ગો વ્યઞ્જનાન્તો દીર્ઘો યુક્તપરો ગુરુઃ
વા પદાન્તે ત્વસૌ વક્રો દ્વિમાત્રો માત્રિકો લઘુઃ

ઋજુર્લિપૌ ભ્રે ષ્કે ષ્પે ચ રહોર્યોગે સ વા લઘુઃ
એ ઓઇં હિં પદાન્તે વા પ્રાકૃતે લઘવો મતાઃ

પદમધ્યેઽપ્યપભ્રંશે હુંહે એ ઓઇમિત્યમી
તત્ર વર્ણગણો વર્ણૈસ્ત્રિભિરષ્ટવિધશ્ચ સઃ

મસ્ત્રિગુઃ પૂર્વલો યઃ સ્યાન્મધ્યલો રોઽન્તગુસ્તુ સઃ
તોઽન્તલો મધ્યગો જઃ સ્યાદ્ગાદિર્ભસ્ત્રિલઘુસ્તુ નઃ

ઇત્યેષાં દેવતા ભૂમિજલાગ્નિમરુતોઽમ્બરમ્

સૂર્યચન્દ્રસુરાવાસાઃ ક્રમાત્કુર્યુઃ ફલાનિ તે
શ્રીવૃદ્ધિનિધનસ્થાનભ્રંશનિર્ધનતારુજઃ

શીર્તિમાયુશ્ચ વર્ણસ્ય શ્લોકગીતાદિયોગતઃ
સોમો ભૌમો બુધો જીવઃ શુક્રઃ સૌરી રવિસ્તમઃ

ક્રમાદકચટાનાં તપયશાનાં ચ દેવતાઃ
વર્ગાણાં ચ ફલાન્યેષામાયુષ્કીર્તી અસદ્યશઃ

સંપત્સુભગતા કીર્તિર્માન્દ્યં મૃત્યુશ્ચ શૂન્યતા
પ્રયોગે શ્લોકગીતાદૌ સ્તુત્યસ્યોક્તાનિ સૂરિભિઃ

માત્રા કલા લઘુર્લઃ સ્યાત્તદ્ગણાશ્છપચાસ્તદૌ
સ્યુઃ ષટ્પઞ્ચ ચતુસ્ત્રિદ્વિસંખ્યમાત્રાયુતાઃ ક્રમાત્

યથા--ઽ ઽ ઽ ઇતિ ચ્છગણઃ ઽ ઽ । ઇતિ પગણઃ ઽ ઽ । ઇતિ
ચગણઃ ઽ । ઇતિ તગણઃ ઽ ઇતિ દગણઃ ઇતિ પઞ્ચ માત્રાગણાઃ ।
અત્યુક્તાયાસ્તુ ચત્વારો ભેદા રતિગણા મતાઃ
કિંતુ તત્ર લપૂર્વા યે તેષ્વાદાવધિકો લઘુઃ

એવં મધ્યાભવા ભેદા અષ્ટૌ કામગણાઃ સ્મૃતાઃ
તદ્વદ્બાણગણા ભેદાઃ પ્રતિષ્ઠાયાસ્તુ ષોડશ

ઇતિ માત્રાગણાઃ
તત્ર વર્ણગણૈર્જાતા ગણૈલા પરિકીર્તિતા
સા ભવેત્ત્રિવિધા શુદ્ધા સંકીર્ણા વિકૃતા તથા

શુદ્ધા ચતુર્વિધા નાદાવતી હંસાવતી તથા
નન્દાવતી ચ ભદ્રાવત્યથાઽઽસાં લક્ષ્મ કથ્યતે
ગણાદિનિયમસ્ત્વાસામઙ્ઘ્રિખણ્ડદ્વયાશ્રયઃ

નાદાવતી પઞ્ચભિર્ભૈર્નાન્તૈઃ સ્યાટ્ટક્કમણ્ઠયોઃ
ઋગ્વેદોચ્છ્વાસિતા વિપ્રા કૈશિકીવૃત્તિમાશ્રિતા
પાઞ્ચાલી રીતિર્ભારત્યાઃ હ્પ્રીત્યૈ શૃઙ્ગારવર્ધની

ઇતિ નાદાવતી
રગણૈઃ પઞ્ચભિઃ સાન્તૈઃ પ્રોક્તા હંસાવતી બુધૈઃ
દ્વિતીયતાલે હિન્દોલે ક્ષત્ત્રિયા યજુરુદ્ભવા

લોહિતારભટીવૃત્તિં લાટીરીતિં ચ સંશ્રિતા
રૌદ્રરસે ચણ્ડિકાયાઃ પ્રીતયે વિનિયુજ્યતે

ઇતિ હંસાવતી
પઞ્ચભિસ્તગણૈર્જાન્તૈરેલા નન્દાવતી મતા
પ્રતિતાલેન સા ગેયા રાગે માલવકૈશિકે

સામવેદોદ્ભવા પીતા વૈશ્યા સાત્વતવૃત્તિજા
ગૌડીયરીતિરિન્દ્રાણ્યાઃ પ્રીત્યૈ વીરરસાશ્રિતા

ઇતિ નન્દાવતી
ભદ્રાવતી પઞ્ચભિર્મેર્યાન્તૈઃ કઙ્કાલતાલતઃ
કકુભેઽથર્વવેદોત્થા કૃષ્ણા શૂદ્રા ચ ભારતીમ્

વૃત્તિં વૈદર્ભરીતિં ચ શ્રિતા બીભત્સસંભૃતા
વારાહીદેવતાપ્રીત્યૈ શાર્ઙ્ગદેવેન કીર્તિતાઃ

ઇતિ ભદ્રાવતી
બહુધાસંકરાદાસાં સંકીર્ણા બહુધા મતાઃ
અપ્રસિદ્ધાસ્તુ તા લક્ષ્યે તેન નેહ પ્રપઞ્ચિતાઃ

શુદ્ધાઃ સ્યુર્વિકૃતાસ્તિસ્રઆદ્યા ગણવિકારતઃ
વાસવી સંગતા ત્રેતા ચતુરા બાણસંજ્ઞિતા

એકદ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચવિકારાત્પઞ્ચધેતિ તાઃ
પ્રત્યેકં વાસવી પઞ્ચવિધા રામા મનોરમા

ઉન્નતા શાન્તિસંજ્ઞા ચ નાગરેત્યુચ્યતે બુધૈઃ
ગણાનાં પ્રથમાદીનાં વિકારાત્પઞ્ચમાવધિ

રમણીયા ચ વિષમા સમા લક્ષ્મીશ્ચ કૌમુદી

કામોત્સવા નન્દિની ચ ગૌરી સૌમ્યા તતઃ પરમ્
રતિદેહેતિ દશધા સંગતા ગદિતા બુધૈઃ

આદ્યસ્ય સ્યુર્દ્વિતીયાદિસહિતસ્ય વિકારતઃ
ચતસ્રસ્તા દ્વિતીયસ્ય તૃતીયાદિયુજસ્ત્રયમ્

વિકારેણ તૃતીયસ્ય ચતુર્થાદિયુજો દ્વયમ્
તુર્યપઞ્ચમયોસ્ત્વેકો લક્ષ્મ તાસાં ક્રમાદિતિ

ત્રેતા દશવિધા પ્રોક્તા મઙ્ગલા રતિમઙ્ગલા
કલિકા તનુમધ્યા ચ વીરશ્રીર્જયમઙ્ગલા

વિજયા રત્નમાલા ચ ગુરુમધ્યા રતિપ્રભા
આદ્યાક્ષરેણ ગ્રહણં પ્રથમાદેરિહેષ્યતે

પ્રદ્વિત્રિણાં પ્રદ્વિચાનાં પ્રદ્વિપાનાં પ્રચત્રિણામ્
પ્રત્રિપાનાં પ્રચપાનાં દ્વિત્રિચાનાં દ્વિપત્રિણામ્
ચદ્વિપાનાં ચત્રિપાનાં વિકૃતેઃ સ્યુઃ ક્રમાદિમાઃ

ત્યક્ત્વૈકૈકં ગણં ત્વાદ્યાચ્ચતુર્ણાં સ્યાદ્વિકારતઃ
ચતુરા પઞ્ચધા તત્ર પ્રથમા તૂત્સવપ્રિયા
મહાનન્દા મલહરી જયા ચ કુસુમાવતી

આદ્યાત્પઞ્ચવિકારેણ બાણા સ્યાત્પાર્વતીપ્રિયા

પ્રત્યેકમેકત્રિંશત્તે નાદાવત્યાદિષુ સ્થિતાઃ
ભેદાસ્ત્રિનવતિર્યુક્તા અન્યે પઞ્ચદશ ત્વિમે

સાવિત્રી પાવની વાતસાવિત્રી ચ ત્રિધા મતા
સંગતા સવિતુઃ ક્ષિપ્તે પવનસ્ય ગણે ક્રમાત્

દ્વિતીયે ચાઽઽદ્યભેદાભ્યાં દ્વિવિધા વાસવી મતા
નાદાવત્યામિમે ભેદા હંસાવત્યામપિ ત્રિધા

વ્યોમજા વારુણી વ્યોમવારુણી ચેતિ સંગતાઃ
તદ્દૈવત્યગણોપેતા તથા સ્યાદ્વાસવી દ્વિધા

નન્દાવત્યાં વહ્નિજા ચ વારુણી વહ્નિવારુણી
તદ્ગણૈઃ સંગતા ત્રેધા તથા દ્વેધા ચ વાસવી

ઇત્યેતે વિકૃતા ભેદા અષ્ટોત્તરશતં મતાઃ

પાર્વતીમતાત્
માત્રાગણૈસ્તુ માત્રૈલા સા ચ જ્ઞેયા ચતુર્વિધા
રતિલેખા કામલેખા બાણલેખા તથાઽપરા

ચન્દ્રલેખેતિ તત્રાઽઽદ્યે પાદે રુદ્રાઃ કલા યદિ
દ્વિતીયે ચ તૃતીયે તુ માત્રા દશ તદા ભવેત્

રતિલેખા રતિગણૈઃ કામલેખા તુ માન્મથૈઃ
દ્વિગુણાભિઃ કલાભિઃ સ્યાન્માત્રાત્રૈગુણ્યતો ભવેત્

બાણલેખા બાણગણૈશ્ચન્દ્રલેખા તુ મિશ્રિતૈઃ
ગણૈર્શ્ચતુર્ગુણકલાશ્ચતસ્રોઽન્યા બ્રુવેઽધુના

આદ્યેન્દુમત્યથો જ્યોતિષ્મતી પશ્ચાન્નભસ્વતી
વસુમત્યપિ તત્રેન્દુમતી છૈઃ પઞ્ચભિઃ સતૈઃ

પઞ્ચભિઃ પૈઃ સચગણૈરાહુર્જ્યોતિષ્મતીં બુધાઃ
ત્રિભિશ્ચૈઃ પગણેનાપિ ચ્છાદ્યન્તા સ્યાન્નભસ્વતી

સા સ્યાદ્વસુમતી યસ્યાં દપચાઃ પત્રયં છતૌ

નન્દિમતાત્
નાદાવત્યાદયો માત્રાશ્ચાદ્યૈઃ સ્વગણભઙ્ગજૈઃ
ગણાઃ પઞ્ચ ત્રિમાત્રોઽન્તે ગણાઃ સપ્તાન્તિમો લઘુઃ

ગણાઃ સપ્ત લઘુશ્ચાન્તે ત્રિમાત્રોઽન્તે ગણાષ્ટકઃ
લક્ષ્માણીતિ ક્રમાત્તાસામિત્યૂચે સવ્યસાચિના

એકદ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચમાત્રાવૃદ્ધિર્યદાઽઙ્ઘ્રિષુ
તદા વિચિત્રમાત્રૈલાં તાં જગાદ ધનંજયઃ

નન્દિની ચિત્રિણી ચિત્રા વિચિત્રેત્યભિધાનતઃ
રતિલેખાદયઃ પ્રોક્તાઃ ક્રમાદનિયતૈર્ગણૈઃ

એલયોરાદ્યયોરઙ્ઘ્રી વ્યત્યસ્તાવયુજાવિહ

ઇતિ વિંશતિર્માત્રૈલાઃ
ગણમાત્રાદ્યનિયતા વર્ણૈલા વર્ણસંખ્યયા
ષડક્ષરાદઙ્ઘ્રિખણ્ડાદેકોનત્રિંશદક્ષરમ્
યાવદેકૈકવૃદ્ધ્યૈલાશ્ચતુર્વિંશતિરીરિતાઃ

પ્રથમા મધુકર્યુક્તા સુસ્વરા કરણી તતઃ

ચતુર્થી સુરસા પ્રોક્તા પઞ્ચમી તુ પ્રભઞ્જની
ષષ્ઠી મદનવત્યુક્તા શશિની ચ પ્રભાવતી

માલતી લલિતાખ્યા ચ મતા ભોગવતી તતઃ
તતઃ કુસુમવત્યાખ્યા કાન્તિમત્યપરા ભવેત્

તતઃ કુમુદિની ખ્યાતા કલિકા કમલા તથા
વિમલા નલિની સંજ્ઞા કાલિન્દી વિપુલા તતઃ

વિદ્યુલ્લતા વિશાલા ચ સરલા તરલેતિ તાઃ
અત્રાન્ત્યા વર્ણમાત્રૈલા દ્વાદશેત્યપરે જગુઃ

મણ્ઠદ્વિતીયકઙ્કાલપ્રતિતાલેષુ કશ્ચન
તાલસ્તાસુ વિધાતવ્યો રાગાદિનિયમો ન તુ

રમણી ચન્દ્રિકા લક્ષ્મીઃ પદ્મિની રઞ્જિની તથા
માલતી મોહિની સપ્ત મતઙ્ગેનેતિ કીર્તિતાઃ
યતિમાત્રેણ ભિન્નાસ્તા ઇત્યસ્માભિર્ન દર્શિતાઃ

ઇતિ વર્ણૈલા
કર્ણાટલાટગૌડાન્ધ્રદ્રાવિડાનાં તુ ભાષયા
દેશાખ્યૈલા બુધૈઃ પઞ્ચ પ્રોક્તા મણ્ઠાદિતાલતઃ

કર્ણાટૈલાઽઽદિમધ્યાન્તવર્ત્યનુપ્રાસભૂષિતા
નાદાવત્યાદિકા એવ કર્ણાટીરપરે વિદુઃ

ષટ્પ્રકારત્વમેતાસાં વક્ષ્યમાણૈર્વિશેષણૈઃ
બ્રહ્મણઃ પૂર્વવદનાજ્જન્મ શંભુર્ગણાધિપઃ

આદ્યાઙ્ઘ્રી આદ્યનુપ્રાસો રત્યન્તં મદનદ્વયમ્
પ્રત્યેકં ચ તયોરાદિમધ્યપ્રાસસ્તૃતીયકઃ

ચતુષ્કામો રતિપ્રાન્તઃ સુરેખા સ્યાત્તદાઽઽદિમા
દક્ષિણાસ્યાજ્જનુર્યસ્યાઃ સાવિત્રી દેવતા હરિઃ

ગણાધિપશ્ચતુષ્કામં પ્રત્યેકં ચરણદ્વયમ્
આદિમધ્યસ્થિતં પ્રાસં ત્રિપ્રાસોઽઙ્ઘ્રિસ્તૃતીયકઃ

અષ્ટૌ કામાઃ કામલેખા પ્રોક્તા હંસાવતી ચ સા
પશ્ચિમાદ્વદનાજ્જન્મ બ્રહ્મા યસ્યા ગણાધિપઃ

ગાયત્રી દેવતાઽપ્યાદિમધ્યપ્રાસાસ્ત્રયોઽઙ્ઘ્રયઃ
પૃથક્ચતુઃસ્મરાં નન્દાવતી સા સ્વરલેખિકા

જન્મોત્તરાસ્યાદ્ગન્ધર્વો ગણેશઃ ષટ્ચ મન્મથાઃ
બાણાન્તાઃ પાદયો યસ્યાઃ પ્રત્યેકં સ્યુસ્તૃતીયકે

અષ્ટૌ કામા આદિમધ્યપ્રાન્તપ્રાસાસ્ત્રયોઽઙ્ઘ્રયઃ
ભદ્રાવતી ભદ્રલેખા સા સ્યાત્કર્ણાટસંમતા

પઞ્ચ કામા રતિશ્ચૈકા કામોઽન્તે ચરણત્રયે
પ્રત્યેકં તાસુ ચેદેતાશ્છન્દસ્વત્યોઽખિલા મતાઃ

ગણાદેર્ન્યૂનતાધિક્યાદેલાભાસા ઇમા મતાઃ

યદેકસ્ય દ્વયોરઙ્ઘ્ર્યોસ્ત્રયાણાં ચાન્તતઃ કૃતમ્
અઙ્ઘ્રિપૂર્ત્યૈ તદન્યચ્ચેત્તૃતીયાઙ્ઘ્રિમિતં પદમ્
શિખાપદં તત્તૃતીયે ત્વઙ્ઘ્રૌ મેલાપકાદયઃ

ઇતિ કર્ણાટૈલા
પ્રાન્તપ્રાસા તુ લાટી સ્યાદ્ભૂયો રસવિરાજિતા
ગમકપ્રાસનિર્મુક્તા ગૌડી ત્વેકરસા મતા

નાનાપ્રયોગરાગાંશરસભાવોત્કટાઙ્ઘ્રિકા
ભૂરિભાવરસોત્કર્ષા દ્રાવિડી પ્રાસવર્જિતા

ઇતિ દેશાખ્યૈલા
તત્તલ્લક્ષ્મા યદા તાસુ પાદસ્તુર્યો નિબધ્યતે
તદૈતા ગદિતાઃ સર્વાશ્છન્દસ્વત્યઃ પુરાતનૈઃ

દ્વાવઙ્ઘ્રી પ્રાસહીનૌ સ્તસ્તૃતીયઃ પ્રાસસંયુતઃ
ધ્રુવાભોગૌ ચ તેષુ સ્યુશ્ચતસ્રો યતયઃ પૃથક્
વર્ણૈલાવત્પરં યસ્યાં સા વસ્ત્વેલા નિરૂપિતા

ષટ્પઞ્ચાશદ્યુતં પ્રોક્તમિત્યેલાનાં શતત્રયમ્
અનન્તત્વાત્તુ સંકીર્ણા ન સંખ્યાતિ હરપ્રિયઃ

ઇત્યેલાલક્ષણમ્
અષ્ટધા કરણં તત્ર સ્વરાદ્યં પાટપૂર્વકમ્
બન્ધાદિમં પદાદ્યં ચ તેનાદ્યં બિરુદાદિમમ્
ચિત્રાદ્યં મિશ્રકરણમિત્યેષાં લક્ષ્મ કથ્યતે

યત્રોદ્ગ્રાહધ્રુવૌ સાન્દ્રસ્વરબદ્ધૌ પદૈઃ પુનઃ
આભોગસ્તત્ર નામ સ્યાદ્ગાતૃનેત્રોર્ગ્રહઃ પુનઃ

ઇષ્ટસ્વરેઽશે ન્યાસઃ સ્યાદ્રાસતાલો દ્રુતો લયઃ
કરણં સ્વરપૂર્વં તત્તદ્વદન્યાન્યપિ સ્ફુટમ્
કિંતુ તેષાં સ્વરસ્થાને ભેદકાનિ પ્રચક્ષ્મહે

સ્વરૈઃ સહસ્તપાટૈસ્તુ સ્યાત્પાટકરણં ધ્રુવમ્
ક્રમવ્યત્યાસભેદેન તદ્દ્વિધા પરિકીર્તિતમ્

સ્વરૈર્મુરજપાટૈર્યત્તદ્બન્ધકરણં મતમ્
સ્વરૈઃ પદૈશ્ચ બદ્ધં યત્કરણં તત્પદાદિમમ્

યત્સ્વરૈર્વિરુદૈર્બદ્ધં કરણં વિરુદાદિ તત્
સ્વરૈઃ સતેનકૈર્યત્તુ તત્તેનકરણં મતમ્

સ્વરૈઃ સકરપાટૈર્યન્નિબદ્ધં મુરજાક્ષરૈઃ
પદૈસ્તચ્ચિત્રકરણમભિધત્તે હરપ્રિયઃ

સ્યાન્મિશ્રકરણં બદ્ધં સ્વરૈઃ પાટૈઃ સતેનકૈઃ

મઙ્ગલારમ્ભ આનન્દવર્ધનં કીર્તિપૂર્વિકા
લહરીતિ ત્રિધા તાનિ પ્રત્યેકં ગાનભેદતઃ

દ્વિરુદ્ગ્રાહં ધ્રુવાભોગૌ સકૃદ્ગીત્વા પુનઃ સકૃત્
ગીયતે ચેદ્ધ્રુવોદ્ગ્રાહૌ મઙ્ગલારમ્ભકસ્તદા

ઉદ્ગ્રાહધ્રુવકૌ પ્રાગ્વદ્ધ્રુવાર્ધં પશ્ચિમં તતઃ
આભોગધ્રુવકોદ્ગ્રાહાઃ સકૃદાનન્દવર્ધને

ઉદ્ગ્રાહસ્ય દ્વિતીયાર્ધં ધ્રુવાર્ધસ્થાનગં યદિ
ઇતરત્પૂર્વવત્કીર્તિલહરી કીર્તિતા તદા

ઇતિ સપ્તવિંશતિઃ કરણાનિ
ઇતિ કરણપ્રબન્ધઃ
દ્વિર્ગીત્વોદ્ગ્રાહપૂર્વાર્ધમુત્તરાર્ધં સકૃત્તતઃ
મેલાપકઃ પ્રયોગાત્મા ન વા સ્યાત્તાવુભાવપિ
અતાલૌ ઢેઙ્કિકાતાલે કઙ્કાલે વા વિલમ્બિતે

લયાન્તરેઽન્યતાલેન ધ્રુવાભોગૌ ધ્રુવસ્ત્વિહ

ત્રિખણ્ડસ્તત્ર ખણ્ડે દ્વે ગીયેતે સમધાતુની
તૃતીયમુચ્ચમેષ દ્વિરાભોગસ્તુ સકૃત્તતઃ

પુનર્ગીત્વા ધ્રુવે ન્યાસો યસ્યાં સા ઢેઙ્કિકા મતા
ચતુર્ધા ઢેઙ્કિકા મુક્તાવલ્લી સ્યાદ્વૃત્તબન્ધિની
યુગ્મિની વૃત્તમાલા ચ તાસાં લક્ષ્માણ્યમૂન્યથ

અભાવશ્છન્દસાં વૃત્તં વૃત્તે વૃત્તાનિ ચ ક્રમાત્

ત્રિધા તિસ્રો દ્વિતીયાદ્યા વર્ણિકા ગણિકા તથા
માત્રિકા વર્ણજૈર્વૃત્તૈર્ગણજૈર્માત્રિકૈરપિ

દશાપિ સ્યુઃ પુનસ્ત્રેધા સમાલંકરણા તથા
વિષમાલંકૃતિશ્ચિત્રાલંકૃતિર્લક્ષણાનિ તુ

સમાઽલંકારસંખ્યા ચ વિષમા મિશ્રિતા ક્રમાત્

ઇતિ ત્રિંશડ્ઢેઙ્ક્યઃ
ઇતિ ઢેઙ્કીપ્રબન્ધઃ
સ્વરાદ્યકરણસ્યેવ વર્તન્યા લક્ષ્મ કિં ત્વિહ
રાસકાદન્યતાલઃ સ્યાલ્લયો જ્ઞેયો વિલમ્બિતઃ

દ્વરુદ્ગ્રાહો ધ્રુવાભોગૌ સકૃન્મોક્ષો ધ્રુવે ભવેત્
કઙ્કાલે પ્રતિતાલે ચ કુડુક્કે દ્રુતમણ્ઠકે
રચિતા ચેત્તદા જ્ઞેયા વર્તન્યેવ વિવર્તની

ઇતિ વર્તની
ઇતિ વર્તનીલક્ષણમ્
દ્વિર્યત્રોદ્ગ્રાહપૂર્વાર્ધમુત્તરાર્ધં સકૃત્તતઃ

મેલાપકઃ પ્રયોગાદ્યઃ સર્વા સ્યાદ્દ્વિસ્તતો ધ્રુવઃ
આભોગં તુ સકૃદ્ગીત્વા ધ્રુવે ન્યાસઃ સ ઝોમ્બડઃ

નિઃસારુકઃ કુડુક્કશ્ચ ત્રિપુટપ્રતિમણ્ઠકૌ
દ્વિતીયો ગારુગીરાસયતિલગ્નાડ્ડતાલિકાઃ

એકતાલીત્યમી તાલા ઝોમ્બડે નિયતા દશ
કેચિન્મણ્ઠમપીચ્છન્તિ નૈષ લક્ષ્યેષુ લક્ષ્યતે

તારજોઽતારજશ્ચેતિ ઝોમ્બડો દ્વિવિધો મતઃ
તારો ધ્વનિસ્થાનકં સ્યાત્તદ્યુક્તસ્તારજો મતઃ

સ ચતુર્ધા સ્થાનકસ્યોદ્ગ્રાહદિષુ નિવેશને
અતારજસ્તારહીનઃ સર્વોઽપ્યેષ દ્વિધા મતઃ

ત્રિધાતુશ્ચ ચતુર્ધાતુરિતિ ભૂયો ભવેદ્દ્વિધા
પ્રભૂતગમકઃ સ્તોકગમકશ્ચેત્યમી સ્ફુટાઃ

પ્રાયોગિકઃ ક્રમાખ્યશ્ચ તતઃ ક્રમવિલાસકઃ
ચિત્રો વિચિત્રલીલશ્ચેત્યમીં સ્યુઃ પઞ્ચધા પૃથક્
ચતુરાદ્યષ્ટપર્યન્તં ગણનિષ્પાદિતાઃ ક્રમાત્

માતૃકઃ શ્રીપતિસ્તદ્વત્સોમો રુચિરસંગતૌ
તે લક્ષ્યેષ્વપ્રવૃત્તત્વાદસ્માભિર્ન પ્રપઞ્ચિતાઃ

વિનિયોગવશાદેષાં ત્રયોદશ ભિદાઃ પૃથક્

ઉપમારૂપકશ્લેષૈર્બ્રહ્મા વીરવિલાસયોઃ
વિષ્ણુશ્ચક્રેશ્વરો વીરે બીભત્સે ચણ્ડિકેશ્વરઃ

નરસિંહોઽદ્ભુતરસે ભૈરવસ્તુ ભયાનકે
હાસ્યશૃઙ્ગારયોર્હંસઃ સિંહો વીરભયાનકે

વિપ્રલમ્ભે તુ સારઙ્ગઃ શેખરઃ કરુણે રસે
સશૃઙ્ગારે પુષ્પસારઃ શૃઙ્ગારે પરિકીર્તિતઃ
રૌદ્રે પ્રચણ્ડો નન્દીશઃ શાન્તે ધીરૈરુદીરિતઃ

ગદ્યજાઃ પદ્યજા ગદ્યપદ્યજા ઇતિ તે ત્રિધા

ઝોમ્બડા ઇતિ સંખ્યાતા વિયચ્ચન્દ્રશરાગ્નયઃ

ઇતિ ઝોમ્બડાઃ
ઇતિ ઝોમ્બડલક્ષણમ્
ઉદ્ગ્રાહો દ્વિઃ સકૃદૈકખણ્ડો દ્વિશકલોઽથવા
યત્ર ધ્રુવો દ્વિર્વાઽઽભોગો ધ્રુવે મુક્તિઃ સ લમ્ભકઃ

ભાગોઽસ્મિઞ્ઝોમ્બડેઽપ્યૂર્ધ્વં ધ્રુવાદુદ્ગ્રાહસંનિભઃ
ધ્રુવાભોગધ્રુવા ગેયાસ્તત ઇત્યૂચિરે પરે

ઉદ્ગ્રાહસ્તાલશૂન્યશ્ચેત્સ સ્યાદાલાપલમ્ભકઃ
સ પ્રલમ્ભો ધ્રુવસ્થાને યત્રોદ્ગ્રાહોઽન્યધાતુકઃ

યત્ર ભાગો ભવેલ્લમ્ભે ભાગલમ્ભઃ સ ભણ્યતે
ત્રિશ્ચતુષ્પઞ્ચવારં વા ભિન્નોદ્ગ્રાહસમન્વિતઃ
ધ્રુવકો ગીયતે યત્ર સ લમ્ભપદમુચ્યતે

ધ્રુવભેદેઽનુલમ્ભોઽસૌ દ્વિભેદે તૂપલમ્ભકઃ

એતે ત્રયોઽપ્યનાભોગા વિલમ્ભસ્તુ સ ઉચ્યતે
ઉદ્ગ્રાહા બહવો યસ્મિન્ધ્રુવાભોગવિવર્જિતાઃ
એતે સાલગસૂડસ્થૈસ્તાલૈરાકલિતા મતાઃ

ઇત્યષ્ટૌ લમ્ભકાઃ
ઇતિ લમ્ભલક્ષણમ્
યો ઝોમ્બડગતં લક્ષ્મ ગમકસ્થાનકૈર્વિના
ભજતે રાસકઃ સોઽયં રાસતાલેન ગીયતે
ગણૈર્વર્ણૈશ્ચ માત્રાભિઃ કેચિદેનં ત્રિધા જગુઃ

સ્યાદ્રાસવલયો હંસતિલકો રતિરઙ્ગકઃ
ચતુર્થસ્તત્ર મદનાવતારશ્છગણાદિજાઃ

ષડક્ષરાઙ્ઘ્રિતસ્ત્રિંશદક્ષરાવધિવર્ણજાઃ
પઞ્ચવિંશતિરાખ્યાતાશ્ચરણાદષ્ટમાત્રિકાત્

ષષ્ટિમાત્રાવધિ પ્રોક્તાસ્ત્રિપઞ્ચાશત્તુ માત્રિકાઃ
લક્ષ્યે પ્રસિદ્ધિવૈધુર્યાત્તેષ્વસ્માકમનાદરઃ

ઇતિ રાસકલક્ષણમ્
ઇતિ રાસ લક્ષણમ્
દ્વિરુદ્ગ્રાહો ધ્રુવોઽપિ દ્વિરાભોગધ્રુવકૌ તતઃ
ગીત્વા ન્યાસો યત્ર સા સ્યાદેકતાલ્યેકતાલિકા

અસ્યામાલાપમાત્રેણ કેચિદુદ્ગ્રાહમૂચિરે

ઇત્યેકતાલી । ઇતિ સૂડક્રમઃ
ઇત્યેકતાલીલક્ષણમ્
ઇતિ શુદ્ધસૂડક્રમઃ
બિરુદૈર્વર્ણતાલેન વર્ણઃ કર્ણાટભાષયા
તાલત્રૈવિધ્યતસ્તસ્ય ત્રૈવિધ્યં ગદિતં બુધૈઃ

ઇતિ વર્ણઃ
ઇતિ વર્ણપ્રબન્ધઃ
સ્વરૈઃ પાટૈઃ પદૈસ્તેનૈ રચના વાઞ્છિતક્રમાત્
યસ્ય સ્યાત્તેનકૈર્ન્યાસઃ સ વર્ણસ્વર ઉચ્યતે

સ્વરાદેરાદિવિન્યાસભેદાદેષ ચતુર્વિધઃ

ઇતિ વર્ણસ્વરઃ
ગદ્યં નિગદ્યતે છન્દોહીનં પદકદમ્બકમ્
તત્ષોઢોત્કલિકા ચૂર્ણં લલિતં વૃત્તગન્ધિ ચ
ખણ્ડં ચિત્રં ચ તેષાં ચ પ્રભવઃ સામવેદતઃ

ગાતવ્યોત્કલિકા વીરે રક્તા રુદ્રાધિદેવતા
ગૌડીયરીતિરુચિરા વૃત્તિમારભટીં શ્રિતા

ચૂર્ણં શાન્તે રસે પીતં ગાતવ્યં બ્રહ્મદૈવતમ્
વૈદર્ભરીતિસંપન્નં સાત્વતીં વૃત્તિમાશ્રિતમ્

સિતં મદનદૈવત્યં શૃઙ્ગારરસરઞ્જિતમ્
લલિતં કૈશિકીં વૃત્તિં પાઞ્ચાલીં રીતિમાશ્રિતમ્

વૃત્તગન્ધિ રસે શાન્તે પીતં ચ મુનિદૈવતમ્
પાઞ્ચાલરીતૌ ભારત્યાં પદ્યભાગવિમિશ્રિતમ્

ખણ્ડં ગણેશદૈવત્યં સાત્વતીં વૃત્તિમાશ્રિતમ્
શ્વતં હાસ્યકૃદારબ્ધં વૈદર્ભીભઙ્ગિસંભવમ્

શૃઙ્ગારે વૈષ્ણવં ચિત્રં ચિત્રકૈશિકવૃત્તિજમ્
વૈદર્ભ્યા રચિતં રીત્યા નાનારીતિવિચિત્રયા

વેણી મિશ્રમિતિ પ્રાહુરન્યે ભેદદ્વયં પરમ્
વેણી સર્વૈઃ કૃતા મિશ્રં ચૂર્ણકૈર્વૃત્તગન્ધિભિઃ

દ્રુતા વિલમ્બિતા મધ્યા દ્રુતમધ્યા તથા પરા
ગતિર્દ્રુતવિલમ્બા સ્યાત્ષષ્ઠી મધ્યવિલમ્બિતા
ઇતિ ગદ્યસ્ય ષટ્પ્રોક્તા ગતયઃ પૂર્વસૂરિભિઃ

લઘુભિર્બહુલૈરલ્પૈઃ સમૈરાદ્યત્રયં ક્રમાત્
પૃથગ્લગત્વે મિશ્રૈસ્તુ લગૈસ્તદ્વત્પરં ત્રયમ્

પ્રત્યેકં ગતિષટિકેન ષટ્ત્રિંશદ્ગદ્યજા ભિદાઃ

પ્રણવાદ્યમતાલં ચ ગમકૈરખિલૈર્યુતમ્
વર્ણૈશ્ચાતાલશબ્દાનાં સ્વરૈરન્તેઽન્તરાઽન્તરા

પ્રબન્ધાઙ્કં સતાલં ચ પદદ્વંદ્વં પૃથક્તતઃ
દ્વિર્ગીત્વા ગીયતે યત્ર પ્રયોગોઽપિ વિલમ્બિતઃ

ગાતૃનામ સતાલં ચ સતાલં વર્ણ્યનામ ચ
વિલમ્બિતેન માનેન પુનરપ્યવિલમ્બિતમ્
ગીત્વા વિલમ્બિતાલેન ન્યાસો ગદ્યં તદિષ્યતે

ઇતિ ગદ્યમ્
ઇતિ ગદ્યપ્રબન્ધઃ
પાટૈઃ સ્યાતાં ધ્રુવોદ્ગ્રાહૌ કૈવાડે ન્યસનં ગ્રહે

સાર્થકૈરર્થહીનૈશ્ચ પાટૈઃ સ દ્વિવિધો મતઃ
સ શુદ્ધૈર્મિશ્રિતૈઃ પાટૈઃ શુદ્ધો મિશ્ર ઇતિ દ્વિધા

ઇતિ કૈવાડઃ
વીરરૌદ્રાશ્રિતૈર્બદ્ધા બિરુદૈરઙ્કચારિણી
વર્ણ્યનામાન્વિતાભોગા તાલેનેષ્ટેન ગીયતે

વાસવી કલિકા વૃત્તા તતો વીરવતી ભવેત્
વેદોત્તરા જાતિમતી ષટ્પ્રકારેતિ સા મતા

એકદ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચ તાલાઃ સ્યુર્વિરુદાનિ તુ
અષ્ટૌ ષોડશ તદ્વચ્ચ દ્વાત્રિંશદ્દ્વ્યધિકા ક્રમાત્

પઞ્ચાશઞ્ચ ચતુર્યુક્તં શતમાદ્યાસુ પઞ્ચસુ
નિયમો જાતિમત્યાં તુ ન તાલબિરુદાશ્રયઃ

ઇત્યઙ્કચારિણી
કર્ણાટાદિપદૈઃ પાટૈર્વિરુદૈસ્તાલવર્જિતઃ
આર્યાગીતૌ રસે વીરે કન્દઃ સ્યાત્પાટમુક્તિકઃ

પવનો રવિસંજ્ઞશ્ચ ધનદો હવ્યવાહનઃ
સુરનાથઃ સમુદ્રશ્ચ વરુણઃ શશિશૈલકૌ

મધુમાધવનામાનૌ તતોઽપિ મદનધ્વજઃ
જયન્તો મધુપશ્ચાથ શુકસારસકેકિનઃ

હરિશ્ચ કરભો હસ્તી કાદમ્બઃ કૂર્મકો નયઃ
વિનયો વિક્રમોત્સાહૌ ધર્માર્થઃ કામ ઇત્યમી
એકોનત્રિંશદાખ્યાતાઃ કન્દભેદાઃ પુરાતનૈઃ

ત્રિંશાદ્ગુરોરા દ્વિગુરોઃ ક્રમાદેકૈકભઙ્ગતઃ

ઇતિ કન્દઃ
હયલીલેન તાલેન હયલીલા દ્વિધા ચ સા
ગદ્યજા પદ્યજા ચેતિ પદ્યજા તુ ચતુર્વિધા

પૂર્વાર્ધમુત્તરાર્ધં વા દ્વેધા તાલયુતં યદિ
આર્યાયાઃ સ્યુસ્તદા તિસ્રશ્ચતુર્થી ત્વાદિમે દલે
સ્વરૈઃ પદૈસ્તુ બિરુદૈઃ સતાલે રચિતા મતા

કેચિત્તુ હયલીલેન ચ્છન્દસા તાં વિદુર્બુધાઃ

ઇતિ નવ તુરગલીલાઃ
ઇતિ હયલીલાલક્ષણમ્
તાલેન ગજલીલેન ગજલીલા નિગદ્યતે
છન્દોહીનેતરલ્લક્ષ્મ હયલીલાગતં મતમ્
ઇતિ ગજલીલાલક્ષણમ્
શુદ્ધા ખણ્ડા ચ માત્રાદિઃ સંપૂર્ણેતિ ચતુર્વિધા
દ્વિપદી કરુણાખ્યેન તાલેન પરિગીયતે

પાદે છઃ પઞ્ચ ભા ગોઽન્તે જૌ સ્તઃ ષષ્ઠદ્વિતીયકૌ
ચતુર્ભિરીદૃશૈઃ પાદૈઃ શુદ્ધા દ્વિપદિકોચ્યતે
અર્ધાન્તેઽન્યે સ્વરાનાહુઃ ખણ્ડા સ્યાચ્છુદ્ધયાઽર્ધયા

ષષ્ઠેનૈકેન ગુરુણા માત્રાદ્વિપદિકા મતા
જ્ઞેયા શુદ્ધૈવ સંપૂર્ણા ગુરુણાઽન્તેઽધિકેન તુ

પ્લુનશ્ચતુર્ધા દ્વિપદી માનવી ચન્દ્રિકા ધૃતિઃ
તારેતિ માનવી છેન તદ્વયેન કૃતાઙ્ઘ્રિકા

યદ્વયં નગણશ્ચાન્તે લગૌ ચેચ્ચન્દ્રિકા મતા
છગણેન ચતુર્માત્રૈસ્ત્રિભિશ્ચ ધૃતિરુચ્યતે
તારા છેન ચતુર્ભિશ્ચ યગણૈરન્તિમએ ગુરૌ

ઇતિ દ્વિપદી
પૂર્વપૂર્વાક્ષરવ્રાતે યોઽન્ત્યો વર્ણચયઃ સ ચેત્
ઉત્તરોત્તરસંઘાદૌ ચક્રવાલસ્તદોચ્યતે
ગદ્યપદ્યપ્રભેદેન સ દ્વિધા ગદિતો બુધૈઃ

ઇતિ ચક્રવાલઃ
પદૈઃ સ્વરૈઃ ક્રૌઞ્ચપદઃ પ્રતિતાલેન ગીયતે
સ્વરન્યાસઃ સ તન્નામ્ના છન્દસા મુક્તકોઽથવા

ઇતિ ક્રૌઞ્ચપદઃ
ઇતિ ક્રૌઞ્ચપદલક્ષણમ્
યત્ર સ્વરાક્ષરૈરેવ વાઞ્છિતોઽર્થોઽભિધીયતે
સ સ્વરાર્થો દ્વિધા શુદ્ધો મિશ્રસ્તૈઃ શુદ્ધમિશ્રિતૈઃ

ગ્રહન્યાસોઽસ્ય ભૂયોઽસૌ સપ્તધૈકાદિકૈઃ સ્વરૈઃ
ક્રમોત્ક્રમાભ્યાં બહુશો ભિદ્યન્તે દ્વિસ્વરાદયઃ

ઇતિ સ્વરાર્થઃ
ઇતિ સ્વરાર્થલક્ષણમ્
ધ્રુવોદ્ગ્રાહૌ ભિન્નતાલૌ મણ્ઠકઙ્કાલવર્જિતૌ

યસ્યાં સમાસુ માત્રાસુ યતિર્મેલાપકો ન ચ
તાલદ્વયેન સા ગેયા ઢેઙ્કીવદ્ધ્વનિકુટ્ટિની

ઇતિ ધ્વનિકુટ્ટિની
અર્ધાન્તે ચરણાન્તે વા સ્વરાન્ન્યસ્યાર્ધમાદિમમ્
દ્વિરાર્યાછન્દસો ગીતં સકૃદ્ગીતં દલાન્તરમ્
યત્રાઽઽભોગે ગાતૃનામ સાઽઽર્યા સ્યાદ્ગ્રહમુક્તિકા

લક્ષ્મીઃ સ્યાદ્વૃદ્ધિબુદ્ધી ચ લીલા લજ્જા ક્ષમા તથા
દીર્ઘા ગૌરી તતો રાજી જ્યોત્સ્ના છાયા ચ કાન્તિકા

મહી મતિસ્તતઃ કીર્તિરથ જ્ઞેયા મનોરમા
સ્યાદ્રોહિણી વિશાલા ચ વસુધા શિવયા સહ

હરિણી ચાથ ચક્રાખ્યા સારસી કુરરી તથા
હંસી વધૂરિતિ પ્રોક્તા આર્યાઃ ષડ્વિંશતિઃ ક્રમાત્

ષષ્ઠાદન્યૈર્ગણૈઃ સર્વગુરુભિઃ પ્રથમા પરાઃ
એકાદિગુરુભઙ્ગેન ક્રમાલ્લક્ષ્માણ્યમૂનિ તુ

છન્દોલક્ષણતો જ્ઞેયાઃ શેષા ભૂરિતરા ભિદાઃ

ઇત્યાર્યા
આર્યૈવ પ્રાકૃતે ગેયા સ્યાત્પઞ્ચચરણાઽથવા
ત્રિપદી ષટ્પદી ગાથેત્યપરે સૂરયો જગુઃ

ઇતિ ગાથા
છન્દસા દ્વિપથેન સ્યાદ્દ્વિપથઃ સ્વરમુક્તિકઃ
તાલહીનઃ સતાલો વા સ ચ જ્ઞેયશ્ચતુર્વિધઃ

સ્વરૈરેકોઽન્યઃ પ્રયોગૈઃ સોભયાનુભયૌ પરૌ
પ્રાકૃતે દોહસંજ્ઞોઽસૌ તસ્ય ભેદા નવ ત્વિમે

સારસો ભ્રમરો હંસઃ કુરરશ્ચન્દ્રલેખકઃ
કુઞ્જરસ્તિલકો હંસક્રીડોઽપ્યથ મયૂરકઃ

ત્રયોદશાયુજિ સમે માત્રા દ્વાદશ સારસે
ઓજેઽઙ્ઘ્રૌ મનવો માત્રા ભ્રમરે રવયઃ સમે

માત્રાઃ પઞ્ચદશાયુગ્મે હંસે યુગ્મે ત્રયોદશ
ત્રયોદશાયુજિ કલાઃ કુરરે મનવો યુજિ

ઓજે કલાશ્ચન્દ્રલેખે તિથયો રવયઃ સમે
ત્રયોદશાયુજિ કલાઃ કુઞ્જરે તિથયઃ સમે

માત્રાઃ પઞ્ચદશાયુગ્મે તિલકે મનવઃ સમે
ત્રયોદશાસમે હંસક્રીડે યુગ્મે કલાઃ કલાઃ

યદ્યેષામર્ધયોરન્તે પઞ્ચાદિલઘુભિઃ શિખા
તં શિખાદ્વિપથં પ્રાહુર્મયૂરમપિ સૂરયઃ
એતેષુ વ્યત્યયેનાપિ ચરણાનાં સ્થિતિર્ભવેત્

ભવન્ત્યેકાદિપાદાનાં સકૃદ્દ્વિર્ગાનભેદનઃ
દ્વિપથા ભૂરિભેદાસ્તે લક્ષ્યા લક્ષ્યેષુ સૂરિભિઃ

ઇતિ દ્વિપથઃ
છન્દસઃ કલહંસસ્ય પાદૈરન્તે સ્વરાન્વિતૈઃ
કલહંસઃ સ્વરે ન્યાસો ગેયો ઝમ્પાદિતાલતઃ

વર્ણજો માત્રિકશ્ચેતિ કલહંસો દ્વિધા મતઃ
ગદ્યાત્મા ચેત્સ્વરાન્ગીત્વા તતઃ પદનિવેશનમ્

ઇતિ કલહંસઃ
તોટકચ્છન્દસા ન્યસ્તસ્વરોઽઙ્ઘ્ર્યન્તે તુ તોટકઃ
નનુ વૃત્તે વક્ષ્યમાણે પુનરુક્તોઽત્ર તોટકઃ

સત્યં કિંતુ મતે યેષાં વૃત્તં વૃત્તાખ્યવૃત્તતઃ
તન્મતે તોટકસ્યેહ નૈવાસ્તિ પુનરુક્તતા

ઇતિ તોટકઃ
તેનૈરર્ધં દ્વિપદ્યર્ધં ઘટે તેનકમુક્તિકે

ઇતિ ઘટઃ
છન્દસા યેન કેનાપિ તાલેનેષ્ટેન ગીયતે
વૃત્તં તસ્ય ચ પાદાન્તે વૃત્તાન્તે વા સ્વરાન્ક્ષિપેત્

સ્વરહીનં તદિત્યન્યે વૃત્તં છન્દસિ ચાપરે
છન્દશ્ચિત્યાં વિચેતવ્યાશ્છન્દસાં બહવો ભિદાઃ

ઇતિ વૃત્તમ્
એકૈકમાતૃકાવર્ણપૂર્વકાણિ પદાનિ ચેત્
ક્રમેણ પરિગીયન્તે માતૃકા સા ત્રિધા મતા

દિવ્યા ચ માનુષી દિવ્યમાનુષી ચેતિ તત્ર તુ
દિવ્યા સંસ્કૃતયા વાચા માર્ગતાલૈશ્ચ ગીયતે

માનુષી પ્રાકૃતગિરા દેશીતાલૈશ્ચ નિર્મિતા
ઉભયોર્મિશ્રણાદુક્તા માતૃકા દિવ્યમાનુષી

અનિબદ્ધા નિબદ્ધા ચ દ્વિધા સા ગદ્યપદ્યજા
સર્વમન્ત્રમયી હ્યેષા સર્વસિદ્ધિપ્રદાયિની
ગાતવ્યા નિયતૈર્નિત્યં ગીર્વાણગણવલ્લભા

ઇતિ માતૃકા
નન્દ્યાવર્તઃ સ્વસ્તિકશ્ચ દ્વિધા રાગકદમ્બકઃ
ચતુર્વૃત્તશ્ચતુસ્તાલો રાગરાજિવિરાજિતઃ
નન્દ્યાવર્તો ભવેત્તસ્ય તાલમાનદ્વયેન વા

ઉદ્ગ્રાહેણાથવા ન્યાસો ગદ્યેનૈનં પરે જગુઃ

તાલેનૈકેન કેચિત્તુ સ્વસ્તિકો દ્વિગુણસ્તતઃ
અબ્જપત્રોઽબ્જગર્ભશ્ચ ભ્રમરામ્રેડિતૌ મતે
કેષાંચિત્પૂર્વપૂર્વસ્માદ્દ્વિગુણઃ સ્યાત્પરઃ પરઃ

ઇતિ રાગકદમ્બકઃ
આલાપઃ પ્રાગતાલઃ સ્યાત્પૃથગ્દ્વિઃ પદપઞ્ચકમ્
ચચ્ચત્પ્લુટેન તેનૈવ સ્વરાઃ પાટાસ્તતઃ પરમ્

દ્વિચચ્ચત્પ્લુટમાનેન પાટૈઃ પટહસંભવૈઃ
કાર્યોઽન્તરસ્તતશ્ચાચત્પુટેન પદપઞ્ચકઃ

તદ્વત્તેન સ્વરાઃ પાટાસ્તદ્વિમાનેન ચાન્તરઃ
હુડુક્કપાટૈસ્તદનુ ષટ્પિતાપુત્રકેણ ચ

પૃથક્પદાનિ પઞ્ચ દ્વિસ્તેનૈવ સ્વરપાટકમ્
તદ્વિમાનાચ્છઙ્ખપાટૈરન્તરઃ સ્યાત્તતસ્તુ ષટ્

પ્રત્યેકં દ્વિઃ પદાનિ સ્યુઃ સંપક્વેષ્ટાકતાલતઃ
તતસ્તદ્વત્સ્વરાઃ પાટાસ્તદ્વિમાનેન ચાન્તરઃ

કાંસ્યતાલોદ્ભવૈઃ પાટૈરથોદ્ઘટ્ટે પદાનિ ષટ્
પ્રાગ્વત્તથા સ્વરાઃ પાટાઃ પાટૈર્મુરજસંભવૈઃ

અન્તરઃ પૂર્વવત્પશ્ચાદાભોગશ્ચાવિલમ્બિતઃ
પ્રબન્ધનામ્ના પ્રાઙ્માનં નેતૃનામાથ મઙ્ગલમ્
વાક્યમાલાપકે ન્યાસઃ પઞ્ચતાલેશ્વરો ભવેત્

વીરાવતારઃ શૃઙ્ગારતિલકશ્ચેતિ સ દ્વિધા
વીરશૃઙ્ગારયોસ્તેન પ્રીયન્તે સર્વદેવતાઃ

ઇતિ પઞ્ચતાલેશ્વરઃ
ઇત્યાલિક્રમપ્રબન્ધાઃ
તાલાર્ણવો ભૂરિતાલઃ સ દ્વેધા ગદ્યપદ્યતઃ

ઇતિ તાલાર્ણવઃ
ઇત્યાલિક્રમપ્રબન્ધલક્ષણાનિ
તાલૈ રાગૈશ્ચતુર્ભિઃ સ્યાચ્છ્રીરઙ્ગોઽન્તે પદાન્વિતઃ

ઇતિ શ્રીરઙ્ગઃ
સ્વરાન્તઃ શ્રીવિલાસઃ સ્યાત્તાલૈ રાગૈશ્ચ પઞ્ચભિઃ

ઇતિ શ્રીવિલાસઃ
તેનકાન્તઃ પઞ્ચભઙ્ગિઃ પાટૈઃ પઞ્ચાનનોઽન્તગૈઃ

રાગાભ્યામપિ તાલાભ્યાં
ઇતિ પઞ્ચભઙ્ગિપઞ્ચાનનૌ
સ્યાદુમાતિલકઃ પુનઃ
બિરુદાન્તસ્ત્રિભિસ્તાલૈ રાગૈઃ સર્વાઙ્ગિકા ઇમે

ઇત્યુમાતિલકઃ
આદ્યૌ દ્વિદ્વિગણૌ પાદૌ તૃતીયશ્ચ ચતુર્ગણઃ
ચતુર્થસ્ત્રિગણઃ પાદેષ્વેકાદશ ગણા ઇમે

રતેઃ ષષ્ઠશ્ચ દશમઃ શેષાઃ સ્યુર્માન્મથા ગણાઃ
ગીત્વાઽઽદ્યપાદૌ તદનુ કિંચિચ્છેષં તૃતીયકમ્

તતઃ સમગ્રં તં ગીત્વા ચતુર્થો યદિ ગીયતે
તદા સ્યાત્ત્રિપદી તાલહીના કર્ણાટભાષયા

ઇતિ ત્રિપદી
સમે ષોડશ માત્રાઃ સ્યુઃ પાદે પઞ્ચદશાયુજિ
યસ્યાં ભિન્નૌ ચ યમકાવર્ધયોઃ સા ચતુષ્પદી
સ્વરતેનકસંયુક્તા તેનકન્યાસસંયુતા

ઇતિ ચતુષ્પદી
ષષ્ઠસ્તૃતીયસ્ત્રિગણઃ પૃથગ્દ્વિદ્વિગણાઃ પરે
ચત્વારશ્ચરણા બાણપ્રાન્તૌ ષષ્ઠતૃતીયકૌ

ઇતિ ષટ્પદી
શેષાસ્તુ મન્મથગણા યસ્યાં સા ષટ્પદી મતા
કર્ણાટભાષયા તાલવર્જિતા નાદમુક્તિકા

ઇતિ ષટ્પદી
ભેદા વેદ્યાસ્ત્રિપદ્યાદેશ્છન્દોલક્ષ્મણિ ભૂરયઃ

માત્રાઃ પઞ્ચદશાઽઽદ્યેઽઙ્ઘ્રૌ તૃતીયે પઞ્ચમે તથા
સૂર્યાસ્તુર્યે દ્વિતીયે ચ સ્વરપાટાન્તમાદિમમ્

અપરં સ્વરતેનાન્તમર્ધં તદનુ દોહકઃ
યસ્ય સ્યાત્તેનકે ન્યાસસ્તદ્વસ્તુ કવયો વિદુઃ

ઇતિ વસ્તુ
યત્ર તેનૈઃ સ્વરૈઃ પાટૈઃ પદૈર્વિજયતાલતઃ
ગીયતે વિજયસ્તેનૈર્ન્યાસઃ સ વિજયો મતઃ

ઇતિ વિજયઃ
પાદત્રયં ત્રિપથકે પાટૈશ્ચ બિરુદૈઃ સ્વરૈઃ

ઇતિ ત્રિપથકઃ
સ્વરૈઃ પાટૈઃ પદૈસ્તેનૈર્વર્ણૈઃ સ્થાય્યાદિભિઃ ક્રમાત્
ચત્વારશ્ચરણા ગેયા ગ્રહે ન્યાસશ્ચતુર્મુખે

ઇતિ ચતુર્મખઃ
સ્વરૈઃ પાટૈશ્ચ બિરુદૈસ્તેનકૈર્યો વિરચ્યતે
સિંહલીલેન તાલેન સિંહલીલઃ સ ઉચ્યતે

ઇતિ સિંહલીલઃ
સ્વનામતાલકે હંસલીલેઽઙ્ઘ્રી પદપાટજૌ

ઇતિ હંસલીલઃ
પાદૈઃ સ્વરૈર્દણ્ડકેન ચ્છન્દસા દણ્ડકો મતઃ
તસ્ય ભૂરિતરા ભેદાશ્છન્દોલક્ષ્મણિ ભાષિતાઃ

ઇતિ દણ્ડકઃ
ઝમ્પટચ્છન્દસા ગેયં ક્રીડાતાલેન ઝમ્પટમ્

ઇતિ ઝમ્પટઃ
પદૈઃ પાટૈર્શ્ચ બિરુદૈઃ કન્દુકઃ પરિગીયતે

ઇતિ કન્દુકઃ
સ્વરૈઃ પાટૈઃ પદૈરુક્તસ્ત્રિભઙ્ગિઃ સ ચ પઞ્ચધા
એકસ્ત્રિભઙ્ગિતાલેન વૃત્તેનાન્યસ્ત્રિભઙ્ગિના

તાલૈ રાગૈસ્ત્રિભિર્યદ્વા યદ્વા વૃત્તત્રયાન્વિતઃ
યદ્વા દેવત્રયસ્તુત્યા તાલદ્વૈગુણ્યમુક્તિકઃ

ઇતિ ત્રિભઙ્ગિઃ
પદૈશ્ચ બિરુદૈઃ પાટૈસ્તેનૈર્હરવિલાસકઃ

ઇતિ હરવિલાસઃ
પદૈશ્ચ બિરુદૈસ્તેનૈર્નિર્દિશન્તિ સુદર્શનમ્

ઇતિ સુદર્શનઃ
પદૈઃ સ્વરૈશ્ચ બિરુદૈરુદ્ગ્રાહાદિ ત્રયં ક્રમાત્
એકદ્વિત્રાશ્ચ તાલાઃ સ્યુઃ સ્વરાઙ્કે ન્યસનં સ્વરૈઃ

ઇતિ સ્વરાઙ્કઃ
શ્રીવર્ધનઃ સ્યાદ્બિરુદૈઃ પાટૈરપિ પદૈઃ સ્વરૈઃ
તાલમાનદ્વયન્યાસૌ નિઃશઙ્કેનેતિ કીર્તિતમ્

ઇતિ શ્રીવર્ધનઃ
પદૈશ્ચ બિરુદૈર્હર્ષવર્ધનઃ સ્વરપાટકૈઃ

ઇતિ હર્ષવર્ધનઃ
છપદ્વયં દો વદનં સ્વરપાટયુતાન્તરમ્
તથોપવદનં પ્રોક્તં છગણાચ્છદતૈર્યુતમ્
તથૈવ વસ્તુવદનં છયુગાદ્દચછૈઃ કૃતમ્

ઇતિ ત્રિવિધવદનમ્
રાગો હિન્દોલકસ્તાલશ્ચચ્ચરી બહવોઽઙ્ઘ્રયઃ
યસ્યાં ષોડશમાત્રાઃ સ્યુર્દ્વૌ ર્દ્વૌ ચ પ્રાસસંયુતૌ

સા વસન્તોત્સવે ગેયા ચચ્ચરી પ્રાકૃતૈઃ પદૈઃ
ચચ્ચરીછન્દસેત્યન્યે ક્રીડાતાલેન વેત્યપિ
ઘુત્તાદિચ્છન્દસા વાઽસ્ય ચ્છન્દોલક્ષ્મોદિતા ભિદાઃ

ઇતિ ચચ્ચરી
પદ્ધડીપ્રભૃતિચ્છન્દાઃ પાદાન્તપ્રાસશોભિતાઃ
અધ્યાત્મગોચરા ચર્યા સ્યાદ્દ્વિતીયાદિતાલતઃ

સા દ્વિધા છન્દસઃ પૂર્ત્યા પૂર્ણાઽપૂર્ણા ત્વપૂર્તિતઃ
સમધ્રુવા ચ વિષમધ્રુવેત્યેષા પુનર્દ્વિધા
આવૃત્ત્યા સર્વપાદાનાં ગીયતે સા ધ્રુવસ્ય વા

ઇતિ ચર્યા
યુગ્મપાદાન્તગપ્રાસા પદ્ધડીછન્દસા યુતા
બિરુદૈઃ સ્વરપાટાન્તૈ રચિતા પદ્ધડી મતા

ઇતિ પદ્ધડી
યત્ર વીરરસેન સ્યાત્સઙ્ગ્રામરચિતસ્તુતિઃ
બહુભિશ્ચરણૈઃ સાઽત્ર રાહડી પરિકીર્તિતા

ઇતિ રાહડી
પદૈશ્ચ બિરુદૈર્બદ્ધા વીરશ્રીરિતિ ગીયતે

ઇતિ વીરશ્રીઃ
યસ્તુ ગદ્યેન પ્લદ્યેન ગદ્યપદ્યેન વા કૃતઃ
કૈશિક્યાં મઙ્ગલાચારઃ સનિઃસારો સ્વરાન્વિતઃ

ઇતિ મઙ્ગલાચારઃ
ત્રિવિધો ધવલઃ કીર્તિર્વિજયો વિક્રમસ્તથા
ચતુર્ભિશ્ચરણૈઃ ષડ્ભિરષ્ટભિશ્ચ ક્રમાદસૌ

વિષમે ડાચ્ચ યુગ્મં ચેત્તો વા દો વાઽધિકઃ સમે
તદા સ્યાત્કીર્તિધવલો વિજયે ત્વાદ્યતુર્યયોઃ
કોદઃ ષષ્ઠે દ્વિતીયે ચ શેષૌ દ્વૌ છેન પેન વા

પ્રથમે ચત્રયં દઃ સ્યાત્તૃતીયે દાસ્ત્રયસ્તુ ચ
તુર્યદ્વિતીયયોશ્ચોઽન્તઃ પઞ્ચમે સપ્તમે તથા

ષષ્ઠેઽષ્ટમે દાશ્ચત્વારો યસ્યાસૌ વિક્રમો મતઃ
આશીર્ભિર્ધવલો ગેયો ધવલાદિપદાન્વિતઃ

યદૃચ્છયા વા ધવલો ગેયો લોકપ્રસિદ્ધિતઃ

ઇતિ ધવલઃ
કૈશિક્યાં બોટ્ટરાગે વા મઙ્ગલં મઙ્ગલૈઃ પદૈઃ
વિલમ્બિતલયે ગેયં મઙ્ગલચ્છન્દસાઽથવા

ઇતિ મઙ્ગલઃ
ખણ્ડત્રયં પ્રાસયુતં ગીયતે દેશભાષયા
ઓવીપદં તદન્તે ચેદોવી તજ્જ્ઞૈસ્તદોદિતા

ત્રયાણાં ચરણાનાં સ્યુરેકાદ્યાવૃત્તિતો ભિદાઃ
આદિમધ્યાન્તગૈઃ પ્રાસૈરેકાદ્યૈશ્ચ પદે પદે

છન્દોભિર્બહુભિર્ગેયા ઓવ્યો જનમનોહરાઃ
સાનુપ્રાસૈસ્ત્રિભિઃ ખણ્ડૈર્મણ્ડિતા પ્રાકૃતૈઃ પદૈઃ
પ્રાન્તે લોલીપદોપેતા લોલી ગેયા વિચક્ષણૈઃ

ઇતિ લોલી
દોહડઃ સ્યાદ્યદા પ્રાન્તે પ્રોલ્લસઢ્ઢોલ્લરીપદાઃ
ઢોલ્લરી નામ સા પ્રોક્તા લાટભાષાવિભૂષિતા

ઇતિ ઢોલ્લરી
અનુપ્રાસપ્રધાનં ચેત્ખણ્ડત્રયસમન્વિતમ્
દન્તીપદાન્વિતં પ્રાન્તે તદા દન્તી નિગદ્યતે

ઇતિ દન્તી
અનુક્તાભોગવસ્તૂનાં પદૈરાભોગકલ્પના
ઓવ્યાદયસ્તુ ચત્વારો ભવન્ત્યાભોગવર્જિતાઃ

ઇતિ ષટ્ત્રિંશદ્વિપ્રકીર્ણપ્રબન્ધાઃ
શુદ્ધશ્છાયાલગશ્ચેતિ દ્વિવિધઃ સૂડ ઉચ્યતે
એલાદિઃ શુદ્ધ ઇત્યુક્તો ધ્રુવાદિઃ સાલગો મતઃ

છાયાલગત્વમેલાદેર્યદ્યથાઽઽચાર્યસંમતમ્
લોકે તથાઽપિ શુદ્ધોઽસૌ શુદ્ધસાદૃશ્યતો મતઃ

જાત્યાદ્યન્તરભાષાન્તં શુદ્ધપ્રકરણાન્વિતમ્
તત્રોક્તઃ શુદ્ધસૂડઃ પ્રાક્સાલગસ્ત્વધુનોચ્યતે

આદ્યો ધ્રુવસ્તતો મણ્ઠપ્રતિમણ્ઠનિસારુકાઃ
અડ્ડતાલસ્તતો રાસ એકતાલીત્યસૌ મતઃ

એકધાતુર્દ્વિખણ્ડઃ સ્યાદ્યત્રોદ્ગ્રાહસ્તતઃ પરમ્
કિંચિદુચ્ચં ભવેત્ખણ્ડં દ્વિરભ્યસ્તમિદં ત્રયમ્

તતો દ્વિખણ્ડ આભોગસ્તસ્ય સ્યાત્ખણ્ડમાદિમમ્
એકધાતુ દ્વિખણ્ડં ચ ખણ્ડમુચ્ચતરં મ્પરમ્

સ્તુત્યનામાઙ્કિતશ્ચાસૌ ક્વચિદુચ્ચૈકખણ્ડકઃ
ઉદ્ગ્રાહસ્યાઽદ્યખણ્ડે ચ ન્યાસઃ સધ્રુવકો ભવેત્

એકાદશાક્ષરાત્ખણ્ડાદેકૈકાક્ષરવર્ધિતૈઃ
ખણ્ડે ધ્રુવાઃ ષોડશ સ્યુઃ ષડ્વિંશત્યક્ષરાવધિ

જયન્તશેખરોત્સાહાસ્તતો મધુરનિર્મલૌ
કુન્તલઃ કામલશ્ચારો નન્દનશ્ચન્દ્રશેખરઃ

કામોદો વિજયાખ્યશ્ચ કંદર્પજયમઙ્ગલૌ
તિલકો લલિતશ્ચેતિ સંજ્ઞાશ્ચૈષાં ક્રમાદિમાઃ

આદિતાલેન શૃઙ્ગારે જયન્તો ગીયતે બુધૈઃ
સ નેતૃશ્રોતૃગાતૄણામાયુઃશ્રીવર્ધનો મતઃ

ઋદ્ધિસૌભાગ્યદો વીરે નિઃસારૌ શેખરો ભવેત્
પ્રતિમણ્ઠેન હાસ્યે સ્યાદુત્સાહો વંશવૃદ્ધિકૃત્

મધુરો ભોગદો ગેયઃ કરુણે હયલીલયા
ક્રીડાતાલેન શૃઙ્ગારે નિર્મલસ્તનુતે પ્રભામ્

લઘુશેખરતાલેન કુન્તલોઽભીષ્ટદોઽદ્ભુતે
કામલો વિપ્રલમ્ભે સ્યાજ્ઝમ્પાતાલેન સિદ્ધિદઃ

હર્ષોત્કર્ષપ્રદશ્ચારો વીરે નિઃસારતાલતઃ
નન્દનો વીરશૃઙ્ગાર એકતાલ્યેષ્ટસિદ્ધિદઃ

વીરે હાસ્યે ચ શૃઙ્ગારે પ્રતિમણ્ઠેન ગીયતે
અભીષ્ટફલદઃ શ્રોતૃગાતૄણાં ચન્દ્રશેખરઃ

પ્લ્રતિમણ્ઠેન શૃઙ્ગારે કામોદોઽભીષ્ટકામદઃ
હાસ્યે દ્વિતીયતાલેન વિજયો નેતુરાયુષે

હાસ્યશૃઙ્ગારકરુણેષ્વાદિતાલેન ગીયતે
કંદર્પો ભોગદો નૃણાં શ્રીસદાશિવસંમતઃ

ક્રીડાતાલેન શૃઙ્ગારે વીરે ચ જયમઙ્ગલઃ
જયોત્સાહપ્રદઃ પુંસાં ધ્રુવકસ્તિલકાભિધઃ

રસે વીરે ચ શૃઙ્ગાર એકતાલ્યા પ્રગીયતે
પ્રતિમણ્ઠેન શૃઙ્ગારે લલિતઃ સર્વસિદ્ધયે

સ્યાદ્વર્ણનિયમઃ સર્વખણ્ડઃ ખણ્ડદ્વયે તથા
યથોક્તાન્યો જયન્તાદીન્ગાયેન્નિપુણયા ધિયા
સર્વક્રતુફલં તસ્યેત્યવોચન્મુનિસત્તમઃ

ઇતિ ધ્રુવલક્ષણમ્
દ્વિયત્યેકવિરામં વા યસ્યોદ્ગ્રાહાખ્યખણ્ડકમ્
તતઃ ખણ્ડં ધ્રુવાખ્યં દ્વિસ્તતો વૈકલ્પિકોઽન્તરઃ

તં ગીત્વા ધ્રુવમાગત્ય વાઽઽભોગો ગીયતે સકૃત્
ધ્રુવે ન્યાસસ્તતઃ પ્રોક્તઃ સ મણ્ઠો મણ્ઠતાલતઃ

જયપ્રિયો મ્નઙ્ગલશ્ચ સુન્દરો વલ્લભસ્તથા
કલાપઃ કમલશ્ચેતિ ષડ્ભેદા મણ્ઠકે મતાઃ

ષટ્પ્રકારો મણ્ઠતાલો રૂપકં તેન ભિદ્યતે
વીરે જયપ્રિયો ગેયો મણ્ઠેન જગણાત્મના

મઙ્ગલો ભેન શૃઙ્ગારે સુન્દરઃ સેન તદ્રસઃ
વલ્લભો રેણ કરુણે કલાપો નગણેન તુ

વિરામાન્તેન ગાતવ્યો રસે હાસ્યે વિચક્ષણૈઃ
વિરામાન્તદ્રુતદ્વંદ્વાલ્લઘુના કમલોઽદ્ભુતે

ઇતિ મણ્ઠલક્ષણમ્
મણ્ઠવત્પ્રતિમણ્ઠાદેર્લક્ષ્મોદ્ગ્રાહાદિકં મતમ્
તેષામેષ વિશેષસ્તુ પ્રત્યેકં પ્રતિપાદ્યતે

તત્ર ચ પ્રતિમણ્ઠેન તાલેન પ્રતિમણ્ઠકઃ
ચતુર્ધા સોઽમરસ્તારો વિચારઃ કુન્દ ઇત્યપિ
અમરો ગુરુણૈકેન શૃઙ્ગારે સ વિધીયતે

ઇત્યમરઃ
વિરામાન્તદ્રુતદ્વંદ્વાલ્લઘુદ્વંદ્વેન જાયતે
તારાખ્યઃ પ્રતિમણ્ઠોઽસૌ રસયોર્વીરરૌદ્રયોઃ

ઇતિ તારઃ
લઘુત્રયાદ્વિરામાન્તાદ્વિચારઃ કરુણે ભવેત્
ઇતિ વિચારઃ
કુન્દો વિરામમધ્યેન લત્રયેણાદ્ભુતે ભવેત્

ઇતિ કુન્દઃ
તે શૃઙ્ગારેઽપિ ચત્વારો ગીયન્તે લક્ષ્મવેદિભિઃ

ઇતિ ચતુર્વિધપ્રતિમણ્ઠલક્ષણમ્
બદ્ધો નિઃસારુતાલેન પ્રોક્તો નિઃસારુકો બિધૈઃ
વૈકુન્દાનન્દકાન્તારાઃ સમરો વાઞ્છિતસ્તથા

વિશાલશ્ચેતિ સ પ્રોક્તઃ ષડ્વિધઃ સૂરિશાર્ઙ્ગિણા
દ્રુતદ્વંદ્વાલ્લઘુદ્વંદ્વાદ્વૈકુન્દો મઙ્ગલે ભવેત્
કુર્યાદાનન્દમાનન્દે વિરામાન્તદ્રુતદ્વયાત્

ઇતિ વૈકુન્દાનન્દૌ
કાન્તારો લગુરુભ્યાં સ્યાદ્વિપ્રલમ્ભે સ ગીયતે
ઇતિ કાન્તારઃ
લઘુદ્વયાદ્વિરામાન્તાત્સમરો વીરગોચરઃ

ઇતિ સમરઃ
લઘુત્રયાદ્દ્રુતદ્વંદ્વાદ્વાઞ્છિતો વાઞ્છિતપ્રદઃ
ઇતિ વાઞ્છિતઃ
સંભોગે સ્યાદ્વિશાલાખ્યો લાદ્દ્રુતદ્વયતો લઘોઃ

ઇતિ વિશલઃ
ઇતિ ષડ્વિધો નિઃસારુકઃ
અડ્ડતાલેન તાલેનાડ્ડતાલઃ પરિકીર્તિતઃ
નિશઙ્કશઙ્કશીલાશ્ચ ચારોઽથ મકરન્દકઃ

વિજયશ્ચેતિ સ પ્રોક્તઃ ષોઢા સોઢલમૂનુના
લગુરુભ્યાં દ્રુતદ્વંદ્વાન્નિઃશઙ્કો વિસ્મયે ભવેત્

ઇતિ નિઃશઙ્કઃ
લઘોર્દ્રુતદ્વયેન સ્યાચ્છઙ્કઃ શૃઙ્ગારવીરયોઃ
ઇતિ શઙ્કઃ
શાન્તે શીલો વિરામાન્તદ્રુતદ્વંદ્વાલ્લઘોર્ભવેત્

ઇતિ શીલઃ
દ્રુતદ્વંદ્વાલ્લગાભ્યાં સ્યાચ્ચારો વીરેઽદ્ભુતે રસે
ઇતિ ચારઃ
શૃઙ્ગારે મકરન્દઃ સ્યાદ્દ્રુતદ્વંદ્વાત્પરે ગુરૌ

ઇતિ મકરન્દઃ
વિજયાખ્યો રસે વીરે દ્રુતાભ્યાં લઘુના ભવેત્

ઇતિ વિજયઃ
ઇતિ ષડ્વિધોઽડ્ડતાલઃ
રાસકો રાસતાલેન સ ચતુર્ધા નિરૂપિતઃ
વિનોદો વરદો નન્દઃ કમ્બુજશ્ચેતિ શાર્ઙ્ગિણા
આલાપાન્તધ્રુવપદાદ્વિનોદઃ કૌતુકે ભવેત્

ઇતિ વિનોદઃ
ધ્રુવાદાલાપમધ્યાત્તુ વરદો દેવતાસ્તુતૌ

ઇતિ વરદઃ
ખણ્ડમાદ્યં દ્વિખણ્ડસ્યોદ્ગ્રાહસ્યાઽઽલાપનિર્મિતમ્
યસ્યાસૌ રાસકો નન્દો ગીયતેઽભ્યુદયપ્રદઃ

ઇતિ નન્દઃ
આલાપાદેર્ધ્રુવપદાત્કમ્બુજઃ કરુણે ભવેત્
ઇતિ કમ્બુજઃ
સર્વેષુ રાસકેષ્વેષુ દ્વિખણ્ડોદ્ગ્રાહકલ્પના

ઇતિ ચતુર્વિધરાસકલક્ષણમ્
એકતાલી ભવેત્તાલેનૈકતાલ્યા ત્રિધા ચ સા
રમા ચ ચન્દ્રિકા તદ્વદ્વિપુલેત્યથ લક્ષણમ્

સકૃદ્વિરતિરુદ્ગ્રાહોઽન્તરસ્ત્વક્ષરનિર્મિતઃ
યસ્યામસૌ રમા સા ચ ગાતૃશ્રોત્રોઃ શ્રિયે ભવેત્

ઇતિ રમા
ઉદ્ગ્રાહો દ્વિદલો યસ્યામાલાપરચિતોઽન્તરઃ
ઘનદ્રુતા ઘનયતિર્ઘનાનુપ્રાસયોગિની
ચન્દ્રિકા સૈકતાલી સ્યાદ્ભૂરિસૌભાગ્યદાયિની

ઇતિ ચન્દ્રિકા
આલાપપૂર્વકોદ્ગ્રાહા વિપુલાનન્દદાયિની
આલાપો ગમકાલપ્તિરક્ષરૈર્વર્જિતા મતા
સૈવ પ્રયોગશબ્દેન શાર્ઙ્ગદેવેન શબ્દિતા

ઇતિ વિપુલા
ઇતિ ત્રિવિધૈકતાલીલક્ષણમ્
ઇતિ સાલગસૂડલક્ષણમ્
ગુણાન્વિતં દોષહીનં નવં રૂપકમુત્તમમ્

રાગેણ ધાતુમાતુભ્યાં તથા તાલલયૌડુવૈઃ
નૂતનૈ રૂપકં નૂત્નં રામ સ્થાયાન્તરૈર્નવઃ

ધાતુ રાગાંશભેદેન માતોસ્તુ નવતા ભવેત્
પ્રતિપાદ્યવિશેષેણ રસાલંકારભેદતઃ

લયગ્રહવિશેષેણ તાલાનાં નવતા મતા
તાલવિશ્રામતોઽન્યેન વિશ્રામેણ લયો નવઃ

છન્દોગણગ્રહન્યાસપ્રબન્ધાવયવૈર્નવૈઃ
ઔડુવાપરપર્યાયા રચના નવતાં વ્રજેત્

રૂપકં ત્રિવિધં જ્ઞેયં પરિવૃત્તં પટાન્તરમ્
ભઞ્જનીસંશ્રિતં ચેતિ શાર્ઙ્ગદેવેન કીર્તિતમ્

ખલ્લોત્તારાનુસારૌ તુ રૂપકેષ્વધમૌ મતૌ
રૂપકં પૂર્વસંસિદ્ધં સ્વસ્થાનેન નવેન યત્

યદ્વા રાગેણ તાલેન કૃતં તત્પરિવૃત્તકમ્
યત્ર સ્થાયિનિ યત્સ્થાનં રૂપકં રચિતં પુરા

તત્સ્વસ્થાનં તદન્યત્ત્વં સ્થાય્યૈવ પરિવર્તનમ્
પરિવૃત્તં રાગતાલપરિવર્તભવં સ્ફુટમ્

તસ્મિન્નેવ રસે રાગે તાલે ચ રચિતં ભવેત્
માતુસ્થાયવિચિત્રત્વાદ્ગુણોદારં પટાન્તરમ્

કેનાપિ રૂપકં ગીતં નિજાદન્યેન ધાતુના
યેન તસ્યાન્યધાતુત્વાદ્ભઞ્જનીસંશ્રિતં મતમ્

પ્રાગ્રૂપકગતાસ્થાયાઃ સ્થાનાન્તરગતા યદિ
માત્વન્તરેણ રચ્યન્તે ખલ્લોત્તારસ્તદા ભવેત્

રાગે તાલે ચ તત્રૈવ કિંચિદ્ધાતુવિલક્ષણઃ
માત્વન્તરેણાનુસારો ગુણોત્કર્ષવિવર્જિતઃ

ઇતિ પઞ્ચરૂપકભેદલક્ષણમ્
વ્યક્તં પૂર્ણં પ્રસન્નં ચ સુકુમારમલંકૃતમ્
સમં સુરક્તં શ્લક્ષ્ણં ચ વિકૃષ્ટં મધુરં તથા

દશૈતે સ્યુર્ગુણા ગીતે તત્ર વ્યક્તં સ્ફુટૈઃ સ્વરૈઃ
પ્રકૃતિપ્રત્યયૈશ્ચોક્તં છન્દોરાગપદૈઃ સ્વરૈઃ

પૂર્ણં પૂર્ણાઙ્ગગમકં પ્રસન્નં પ્રકટાર્થકમ્
સુકુમારં કણ્ઠભવં ત્રિસ્થાનોત્થમલંકૃતમ્

સમવર્ણલયસ્થાનં સમમિત્યભિધીયતે
સુરક્તં વલ્લકીવંશકણ્ઠધ્વન્યૈકતાયુતમ્

નીચોચ્ચદ્રુતમધ્યાદૌ શ્લક્ષ્ણત્વે શ્લક્ષ્ણમુચ્યતે
ઉચ્ચૈરુચ્ચારણાદુક્તં વિકૃષ્ટં ભરતાદિભિઃ
મધુરં ધુર્યલાવણ્યપૂર્ણં જનમનોહરમ્

ઇતિ ગીતગુણાઃ
દુષ્ટં લોકેન શાસ્ત્રેણ શુર્તિકાલવિરોધિ ચ
પુનરુક્તં કલાબાહ્યં ગતક્રમમપાર્થકમ્
ગ્રામ્યં સંદિગ્ધમિત્યેવં દશધા ગીતદુષ્ટતા

ઇતિ ગીતદોષાઃ
ઇતિ શ્રીમદનવદ્યવિદ્યાવિનોદશ્રીકરણાધિપતિશ્રીસોઢલદેવનન્દનનિઃશઙ્કશ્રીશાર્ઙ્ગદેવવિરચિતે સંગીતરત્નાકરે પ્રબન્ધાધ્યાયશ્ચતુર્થઃ સમાપ્તઃ