સાંખ્યસાર · અધ્યાય 2.1

આત્માનાત્મવિવેકસાક્ષાત્કારાત્ કર્તૃત્વાદ્યખિલાભિમાનનિવૃત્ત્યા તત્કાર્યરાગદ્વેષધર્માધર્માદ્યનુત્પાદાત્ પૂર્વોત્પન્નકર્મણાં ચાવિદ્યારાગાદિસહકાર્યુચ્છેદરૂપદાનેન વિપાકાનારમ્ભકત્વાત્ પ્રારબ્ધસમાપ્ત્યનન્તરં પુનર્જન્માભાવેન ત્રિવિધદુઃખાત્યન્તનિવૃત્તિરૂપો મોક્ષો ભવતીતિ શ્રુતિસ્મૃતિડિણ્ડિમઃ । તત્ર શ્રુતયઃ । અથાકામયમાનો યો ઽકામો નિષ્કામો ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તીહૈવ સમવલીયન્તે ।
આત્માનં ચેદ્વિજાનીયાદયમસ્તીતિ પૂરુષઃ ।
કિમિચ્છન્ કસ્ય કામાય શરીરમનુસઞ્ચરેત્ ॥
યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યે ઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ ।
અથ મર્ત્યો ઽમૃતો ભવત્યત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતે ॥
કામાન્ યઃ કામયતે મન્યમાનઃ
સ કર્મભિર્જાયતે તત્ર તત્ર ।
પર્યાપ્તકામસ્ય કૃતાત્મનસ્તુ
ઇહૈવ સર્વે પ્રવિલીયન્તિ કામાઃ ॥
ઇત્યાદ્યાઃ । સ્મૃતયશ્ચ કૌર્માદ્યાઃ । યથા કૌર્મે ।
રાગદ્વેષાદયો દોષાઃ સર્વે ભ્રાન્તિનિબન્ધનાઃ ।
કાર્યો હ્યસ્ય ભવેદ્દોષઃ પુણ્યાપુણ્યમિતિ શ્રુતિઃ ॥
તદ્વશાદેવ સર્વેષાં સર્વદેહસમુદ્ભવઃ ।
ઇતિ । મોક્ષધર્મે ચ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ચ નોપસર્પન્ત્યતર્ષુલમ્ ।
હીનશ્ચ કરણૈર્દેહી ન દેહં પુનરર્હતિ ॥
તસ્માત્ તર્ષાત્મકાદ્ રાગાદ્ બીજાજ્જાયન્તિ જન્તવઃ ।
ઇતિ । નનુ રાગાભાવે ઽપિ કેવલકર્મવશાન્નરકાદિપ્રાપ્તેઃ કથં રાગસ્ય કર્મસહકારિત્વં વિપાકારમ્ભ ઉપપન્નમ્ । નરકાદૌ વિશેષતો રાગાભાવે ઽપિ સામાન્યતો રાગસત્ત્વાત્ । નિષિદ્ધસ્ત્ર્યાદિગામિનાં સ્ત્ર્યાદિરાગાદેવ તપ્તલોહમયનારીસમાલિઙ્ગનાદિરૂપનરકોત્પત્તેઃ । યદ્યપ્યવિદ્યાસ્મિતારાગદ્વેષભયાખ્યં ક્લેશપઞ્ચકમેવ જન્માદિવિપાકારમ્ભે કર્મણાં સહકારિ ભવતિ ।
તદેવ સક્તઃ સહ કર્મણૈતિ
લિઙ્ગં મનો યત્ર નિષિક્તમસ્ય ।
ઇતિ શ્રુતાવભિમાનરાગદ્વેષાદિજન્યસ્ય વિષયવાસનાખ્યસઙ્ગસામાન્યસ્યૈવ જન્માદિવિપાકારમ્ભે કર્મસહકારિત્વસિદ્ધેઃ ।
યત્ર યત્ર મનો દેહી ધારયેત્ સકલં ધિયા ।
સ્નેહાદ્દ્વેષાદ્ભયાદ્વા ઽપિ યાતિ તત્તત્સરૂપતામ્ ॥
ઇત્યાદિસ્મૃતેશ્ચ । તથા ચ ક્લેશમૂલઃ કર્માશયઃ । સતિ મૂલે તદ્વિપાકો જાત્યાયુર્ભોગા ઇતિ યોગસૂત્રાભ્યામપ્યદૃષ્ટે તદ્વિપાકારમ્ભે ચ ક્લેશાનાં હેતુત્વવચનાચ્ચ । તથા ઽપ્યવિદ્યાસ્મિતાસત્ત્વે રાગસ્યાવશ્યકત્વાદ્દ્વેષભયયોશ્ચ રાગમૂલકત્વાદ્રાગ એવ મુખ્યતો જન્માદિહેતુતયા યથોક્તવાક્યૈર્નિર્દિશ્યત ઇતિ । નનુ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે ।
ઇત્યાદિશ્રુતેર્જ્ઞાનસ્ય પ્રાચીનકર્મનાશકત્વમેવોચિતં દાહકત્વં કથમિષ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધકર્માણં તમાહુઃ પણ્ડિતં બુધાઃ ।
ઇત્યાદિવાક્યૈર્દાહસ્યાપિ શ્રવણેન લાઘવાદ્દાહપરત્વસ્યૈવ નાશાદિવાક્યેષ્વપિ કલ્પનૌચિત્યાત્ । કર્મણાં દાહશ્ચ ક્લેશાખ્યસહકાર્યુચ્છેદેન નૈષ્ફલ્યમ્ । કર્મણાં નાશસ્તુ પ્રારબ્ધભોગાન્તે ચિત્તનાશાદેવ ભવિષ્યતિ । અતો લોકસિદ્ધેનાવિદ્યાનાશેનૈવ દ્વારેણ કર્મફલાનુત્પત્તિસમ્ભવાન્ન જ્ઞાનસ્ય કર્મનાશકત્વં ગૌરવાદિત્યાદિકં યોગવાર્ત્તિકે પ્રપ્રઞ્ચિતમસ્માભિરિતિ દિક્ । તસ્માદ્વિવેકસાક્ષાત્કારાદવિદ્યાસ્મિતારાગાદિક્લેશનિવૃત્તૌ ત્રિવિધદુઃખાત્યન્તનિવૃત્તિરૂપપરમપુરુષાર્થઃ સિદ્ધ્યતીત્યુપપન્નમ્ । તથા ચ યોગસૂત્રદ્વયમ્ । હેયં દુઃખમનાગતમ્ । વિવેક્ખ્યાતિરવિપ્લવા હાનોપાય ઇતિ ।
ઇતિ શ્રીવિજ્ઞાનભિક્ષુવિરચિતે સાઙ્ખ્યસારે ઽભ્યર્હિતત્ત્વાદાદૌ વિવેકખ્યાતિફલસ્ય પરમપુરુષાર્થસ્ય પરિચ્છેદઃ ॥ * ॥
અથ દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ
અથાત્માનાત્મવિવેકજ્ઞાનસ્ય કિં સ્વરૂપં તદુચ્યતે । આત્મા તાવત્ સુખદુઃખાદ્યનુભવિતેતિ સામાન્યતો લોકપ્રસિદ્ધિઃ અનાત્મા ચ પ્રકૃત્યાદિર્જડવર્ગઃ તયોરન્યોન્યવૈધર્મ્યેણ પરિણામિત્વાપરિણામિત્વાદિરૂપેણ દોષગુણાત્મકેન હેયોપાદેયતયા પૃથક્ત્વેન જ્ઞાનં વિવેકજ્ઞાનમ્ । તથા ચ શ્રુતિઃ । સ એષ નેતિ નેત્યાત્મા ઽગૃહ્યો ન હિ ગૃહ્યતે ઽશીર્યો ન હિ શીર્યતે ઽસઙ્ગો ન હિ સજ્યતે ઽસિતો ન વ્યથતે ન રિષ્યતીત્યાદિ । સ્મૃતિશ્ચ ।
સો ઽથ પ્રતિનિવૃત્તાક્ષો ગુરુદર્પણબોધિતઃ ।
સ્વતો ઽન્યાં વિક્રિયાં મૌઢ્યાદાસ્થિતામઞ્જસૈક્ષત ॥
અથાસૌ પ્રકૃતિર્નાહમિયં હિ કલુષાત્મિકા ।
શુદ્ધબુદ્ધસ્વભાવો ઽહમિતિ ત્યજતિ તાં વિદન્ ॥
એવં દેહેન્દ્રિયાદિભ્યઃ શુદ્ધત્વેનાત્મનિ સ્મૃતે ।
નિખિલા સવિકારેયં ત્યક્તપ્રાયા ઽહિચર્મવત્ ॥
ઇતિ । સૂત્રં ચ । એવં તત્ત્વાભ્યાસાન્નેતિ નેતીતિ ત્યાગાદ્વિવેકસિદ્ધિરિતિ । તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય લક્ષણં ચ માત્સ્યે કૃતમ્ ।
અવ્યક્તાદ્યે વિશેષાન્તે વિકારે ઽસ્મિંશ્ચ વર્ણિતે ।
ચેતનાચેતનાન્યત્વજ્ઞાનેન જ્ઞાનમુચ્યતે ॥
ઇતિ । યદ્યપ્યન્યોન્યભેદજ્ઞાનમેવ વિવેકજ્ઞાનં તથાપ્યાત્મવિશેષ્યકમેવ તન્મોક્ષકારણં ભવતિ । આત્મા વા ઽરે દ્રષ્ટવ્ય ઇત્યાદિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યઃ । નન્વનાત્મન્યાત્મબુદ્ધિરૂપા યા ઽવિદ્યા પાતઞ્જલાદિષૂક્તા તસ્યાઃ કથમાત્મવિશેષ્યકવિવેકજ્ઞાનનાશ્યત્વં પ્રકારાદિભેદાદિતિ ચેન્ન । તાદૃશાવિદ્યાયા અનાત્મવિશેષ્યકવિવેકજ્ઞાનદ્વારેણાત્મવિશેષ્યકવિવેકજ્ઞાનનાશ્યત્વાદિતિ । યચ્ચ યોગેન નિર્વિકલ્પકમાત્મજ્ઞાનં જાયતે તદ્વિવેકજ્ઞાનદ્વારૈવ મોક્ષકારણં ભવતિ ન તુ સાક્ષાદવિદ્યાનિવર્તકત્વાભાવાત્ । અહં ગૌરઃ કર્તા સુખી દુઃખીત્યાદિ જ્ઞાનમેવ હ્યવિદ્યા સંસારાનર્થહેતુતયા શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયસિદ્ધા તસ્યાશ્ચ નિવર્તિકા નાહં ગૌર ઇત્યાદિરૂપા વિવેકખ્યાતિરેવ ભવતિ । સમાને વિષયે ગ્રાહ્યાભાવત્વપ્રકારકગ્રાહ્યાભાવજ્ઞાનત્વેનૈવ વિરોધાત્ । અન્યથા શુક્તનિર્વિકલ્પકસ્યાપિ ઇદં રજતમિતિ જ્ઞાનવિરોધિત્વાપત્તેઃ । કિઞ્ચ યતોક્તાભાવજ્ઞાને ગ્રાહ્યજ્ઞાનવિરોધિત્વસ્યાવશ્યકતયા નિર્વિકલ્પકજ્ઞાનસ્ય ભ્રમનિવર્તકત્વં ન પૃથક્ કલ્પ્યતે ગૌરવાત્ । અપિ ચાથા ઽત આદેશો નેતિ નેતિ ન હ્યેતસ્માદિતિ નેત્યન્યત્ પરમસ્તીત્યાદિશ્રુત્યા વિવેકોપદેશાપેક્ષયોત્તમોપદેશો નાસ્તીત્યુચ્યતે ।
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોરેવમન્તરં જ્ઞાનચક્ષુષા ।
ભૂતપ્રકૃતિમોક્ષં ચ યે વિદુર્યાન્તિ તે પરમ્ ॥

ઇતિ ગીતાદિવાક્યૈશ્ચ વિવેકજ્ઞાનસ્યૈવ મોક્ષહેતુત્વમુચ્યતે । અતો વિવેકજ્ઞાનમેવ સાક્ષાદવિદ્યાનિવૃત્ત્યા મોક્ષહેતુઃ । યોગેન કેવલાત્મસાક્ષાત્કારસ્તુ યોગ્યાનુપલબ્ધિવિધયોપાધ્યાદિગતધર્માભાવમુપાધ્યાદિભેદં ચ ગ્રાહયતિ તતો ઽવિદ્યાનિવૃત્તિરિતિ । એતેન સર્વભૂતેષુ સમતાજ્ઞાનમાત્મનઃ સર્વાત્મકત્વાદિજ્ઞાનં ચ શ્રુતિસ્મૃત્યોર્ગીયમાનં વિવેકજ્ઞાનસ્યૈવ શેષભૂતં સર્વદર્શનેષુ મન્તવ્યમ્ । જ્ઞાનાન્તરાણાં સાક્ષાદભિમાનાનિવર્તકત્વાત્ । બ્રહ્મમીમાંસાયાં ત્વયં વિશેષો યત્ પરમાત્મવિવેકશેષત્વમ્ । સાઙ્ખ્યશાસ્ત્રે તુ સામાન્યાત્મવિવેકશેષત્વમિતિ દિક્ । નનુ યથોક્તવિવેકખ્યાતિતો ઽપ્યત્યન્તમવિદ્યોચ્છેદો ન ઘટતે । વિવેકખ્યાતેરવિદ્યાપ્રતિબન્ધકત્વમાત્રત્વેન વિવેકખ્યાતિનાશોત્તરં પુનરભિમાનસમ્ભવાત્ । શુક્તિરજતવિવેકદર્શિનો ઽપિ કાલાન્તરે શુક્તૌ રજતભ્રમવદિતિ । મૈવમ્ । દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યાત્ । શુક્ત્યાદિષુ જાતે ઽપિ સાક્ષાત્કારે દૂરત્વાદિરૂપવિષયદોષાણાં પટલાદિરૂપકરણદોષાણાં ચોત્પત્તિસમ્ભવેન પુનર્ભ્રમો યુક્તઃ । અનાત્મન્યાત્માભિમાને ત્વનાદિવાસનૈવ દોષઃ સર્વાસ્તિકસમ્મતઃ જાતમાત્રસ્યાભિમાને દોષાન્તરાનુપલબ્ધેઃ । સા મિથ્યાજ્ઞાનવાસના યદા વિવેકખ્યાતિપરમ્પરાજન્યદૃઢવાસનોન્મૂલિતા તદૈવ વિવેકસાક્ષાત્કારનિષ્ઠોચ્યતે । તત્પૂર્વમવશ્યં વાસનાલેશતો મિથ્યાંશસ્ય કસ્યાપ્યાત્મનિ ભાવાત્ તસ્યાં ચ વિવેકખ્યાતિનિષ્ઠાયાં જાતાયાં ન પુનરભિમાનઃ સમ્ભવતિ વાસનાખ્યદોષાભાવાદિતિ તુ મહદ્વૈષમ્યમ્ । યદિ તુ બુદ્ધિપુરુષયોરન્યોન્યપ્રતિબિમ્બનાદિકમવિવેકકારણં દોષ ઇષ્યતે તદા તુ તદ્દોષં બાધિત્વૈવ વિવેકસાક્ષાત્કાર ઉદિત ઇતિ ન તસ્ય પુનર્ભ્રમહેતુત્વં ફલબલેન યોગજધર્માસહકૃતસ્યૈવ તસ્ય દોષત્વકલ્પનાસમ્ભવાદિતિ । વિવેકખ્યાતિનિષ્ઠા ચ ગીતાદિષુ લક્ષિતા ।
પ્રકાશં ચ પ્રવૃત્તિં ચ મોહમેવ ચ પાણ્ડવ ।
ન દ્વેષ્ટિ સમ્પ્રવૃત્તાનિ ન નિવૃત્તાનિ કાઙ્ક્ષતિ ॥
ઉદાસીનવદાસીનો ગુણૈર્યો ન વિચાલ્યતે ।
સર્વારમ્ભપરિત્યાગી ગુણાતીતઃ સ ઉચ્યતે ॥
ઇતિ । ગુણાતીતો નિવૃત્તગુણાભિમાનઃ । અધિકં તુ જ્ઞાનિલક્ષણમગ્રે વક્ષ્યામઃ । નન્વેવમપિ વિવેકપ્રતિયોગિપદાર્થાનામાનન્ત્યેન પ્રાતિસ્વિકરૂપૈઃ સર્વપદાર્થેભ્યો વિવેકગ્રહાસમ્ભવાત્ કથં વિવેકખ્યાતેર્મોક્ષહેતુત્વમિતિ ચેન્ન । દૃશ્યત્વપરિણામિત્વાદિસામાન્યરૂપૈર્વિવેકગ્રહસમ્ભવાત્ । તથા હિ । દ્રષ્ટા સ્વસાક્ષાત્પ્રકાશેભ્યો ભિન્નઃ પ્રકાશકત્વાદ્યો યસ્ય પ્રકાશકઃ સ તસ્માદ્ભિન્નઃ યથા ઘટાદાલોકો વૃત્તિપ્રકાશ્યાચ્ચ વૃત્તિરિત્યનુમાનેનાદાવન્તર્દૃશ્યેભ્યો બુદ્ધિવૃત્તિતદારૂઢાર્થેભ્યો વિવેકતો બુદ્ધીસાક્ષી સિધ્યતિ । કર્મકર્તૃવિરોધશ્ચાનુકૂલસ્તર્કઃ । અત્ર આત્મનિ વ્યભિચારવારણાય સાક્ષાત્પદમ્ । વૃત્તિદ્વારૈવાત્મનઃ સ્વવિષયત્વાત્ । નન્વત્રાનુમાને બુદ્ધિવૃત્તિમાત્રાદ્વિવેકઃ સિધ્યતુ । તસ્યા એવ સાક્ષદાત્મદૃશ્યત્વાત્ ન પ્રકૃત્યાદિભ્ય ઇતિ ચેન્ન । વૃત્તીનામજ્ઞાતસત્ત્વાભાવેન હ્યત્રાનુમાને લાઘવાદ્વક્ષ્યમાણતર્કગણાચ્ચાખિલવૃત્તીનાં દ્રષ્ટા વિભુકૂટસ્થનિત્યૈકજ્ઞાનસ્વરૂપતયૈવ સિધ્યતિ । યથા નૈયાયિકાનાં ક્ષિતિઃ સકર્તૃકા કાર્યત્વાદિત્યનુમાને લાઘવાત્ કર્તુરેકત્વનિત્યત્વાદિકં તદ્વત્ । તત્ર વિભુત્વં પરિચ્છિન્નભિન્નત્વં કૂટસ્થત્વાદિકત્વં ચ પરિણામિભિન્નત્વાદિકમતો બુદ્ધ્યાત્મનોર્દૃગ્દૃશ્યરૂપતો વિવેકગ્રહે સતિ તદુત્તરાનુમાનેન પરિણામિત્વાપરિણામિત્વાદિરૂપૈઃ સામાન્યતો ઽપ્યાત્માનાત્મવિવેકગ્રહો ઘટત ઇતિ । અતએવ પાતઞ્જલે સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિરેવ મોક્ષહેતુતયા સ્થલે સ્થલે વ્યાસભાષ્યે પ્રોક્તા । સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિરૂપદૃગ્દૃશ્યવિવેકગ્રહોત્તરં યથોક્તરીત્યા પ્રકૃત્યાદિવિવેકગ્રહાત્ । તત્ર ચ સત્ત્વશબ્દે બુદ્ધિસ્થત્વેન બુદ્ધિસત્ત્વમુક્તમિતિ । એવં ચ પ્રકૃત્યાદિપદાર્થાનાં વિશિષ્યજ્ઞાનાભાવે ઽપિ તદ્વિવેકજ્ઞાનં ઘટતે । એતેન દૃગ્દૃશ્યવિવેકાદવિદ્યાનિવૃત્તિરિતિ પ્રાચાં પ્રવાદો ઽપ્યુપપાદિતઃ । કિઞ્ચાત્મા પ્રકૃતિતત્કાર્યેભ્યો ભિન્નો ઽપરિણામિત્વાદિત્યાદ્યનુમાનૈરપિ સામાન્યતો દૃશ્યવિવેકો દ્રષ્ટરિ સમ્ભવતીતિ । યત્ત્વાધુનિકા વેદાન્તિબ્રુવા દૃશ્યત્વેનૈવ પ્રકૃત્યાદીનાં દ્રષ્ટૃત્વેન ચ પ્રકૃત્યાદ્યખિલજડેભ્ય આત્મવિવેકં મન્યન્તે ।
ઘટદ્રષ્ટા ઘટાદ્ભિન્નઃ સર્વથા ન ઘટો યથા ।
દેહદ્રષ્ટા તથા દેહો નાહમિત્યાદિરૂપતઃ ॥
તન્ન । આત્મા વા ઽરે દ્રષ્ટવ્ય ઇત્યાદિશ્રુતિભિરાત્મનો ઽપિ દૃશ્યત્વાત્ સાક્ષાદ્દૃશ્યત્વવિવક્ષયા ચ પ્રકૃત્યાદેરસઙ્ગ્રહાત્ કરણદ્વારૈવ તદ્દર્શનાત્ । અથૈવં કલ્પનીયં આત્મનો વૃત્તિવ્યાપ્યત્વમેવ દૃશ્યત્વં શ્રુત્યાદિભિર્વિધીયતે ન તુ પ્રકાશ્યત્વરૂપફલવ્યાપ્યત્વમ્ । સ્વયમ્પ્રકાશસ્વરૂપસ્ય પ્રકાશાપેક્ષાવિરહાત્ । અતો ઽત્ર દૃશ્યત્વં પ્રકાશ્યત્વં તચ્ચાત્મનિ નાસ્તીતિ તદપિ તુચ્છમ્ । યથા હ્યહમિત્યનુભૂયમાનો ઽપ્યાત્મા ચૈતન્યાખ્યફલવ્યાપ્યો ન ભવતીતિ ભવદ્ભિરુચ્યતે તથૈવ બૌદ્ધૈરપીષ્યતે સુખદુઃખાદિમત્ત્વેનાપિ બુદ્ધિઃ સ્વપ્રકાશતયા ચૈતન્યવ્યાપ્યા ન ભવતીતિ । તથા ચાત્મનીવ બુદ્ધાવપિ દૃશ્યત્વાસિદ્ધ્યા દૃશ્યત્વેન રૂપેણ બુદ્ધિવિવેકો ઽત્યન્તાપેક્ષિતો ઽપિ ન સિધ્યતીતિ ભાષ્યાદિષુ ચાન્યાન્યત્ર દૂષણાન્યુક્તાનીતિ દિક્ । નનુ સમ્ભવત્યેવં સામાન્યરૂપેણ વિવેકગ્રહઃ । તથાપિ સામાન્યાન્યેવ બહૂનિ સન્તિ પરિણામિત્વસંહત્યકારિત્વસુખદુઃખમોહાત્મકત્વચતુર્વિંશતિતત્ત્વત્વાદીન્યતસ્તૈસ્તૈ રૂપૈર્વિવેકગ્રહાણાં મોક્ષહેતુત્વે ઽનનુગમદોષ ઇતિ ચેન્ન । અભિમાનપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનત્વેનૈવાનુગમાદિતિ । અથૈવં સામાન્યરૂપેણ વિવેકસ્યૈવ સર્વાભિમાનનિવર્તકતયા નાહં દેહો નેન્દ્રિયાણિત્યાદિપ્રત્યેકરૂપૈર્વિવેકગ્રહાણાં મોક્ષહેતુત્વં શ્રુતિસ્મૃત્યોરુચ્યમાનં કથં ઘટેતેતિ ચેન્ન । અવાન્તરવિવેકાનાં સામાન્યવિવેકપ્રપઞ્ચમાત્રત્વાદિતિ ॥
ઇતિ શ્રીવિજ્ઞાનભિક્ષુવિરચિતે સાઙ્ખ્યસારે મોક્ષહેતુવિવેકજ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપસ્ય પરિચ્છેદઃ ॥ * ॥
અથ તૃતીયઃ પરિચ્છેદઃ ।
અથ કે તે પ્રકૃત્યાદયો યેભ્યઃ પુરુષો વિવેચનીય ઇત્યુચ્યતે ।
પ્રકૃતિર્બુદ્ધ્યહઙ્કારૌ તન્માત્રૈકાદશેન્દ્રિયમ્ ।
ભૂતાનિ ચેતિ સામાન્યાચ્ચતુર્વિંશતિરેવ તે ॥
એતેષ્વેવ ધર્મધર્મ્યભેદેન ગુણકર્મસામાન્યાનામન્તર્ભાવઃ । તત્ર પ્રકૃતિત્વં સાક્ષાત્ પરમ્પરયા ઽખિલવિકારોપાદાનત્વં પ્રકૃષ્ટાકૃતિઃ પરિણામરૂપા ઽસ્યા ઇતિ વ્યુત્પત્તેઃ । પ્રકૃતિઃ શક્તિરજા પ્રધાનમવ્યક્તં તમો માયા ઽવિદ્યેત્યાદયઃ પ્રકૃતેઃ પર્યાયાઃ ।
બ્રાહ્મીતિ વિદ્યા ઽવિદ્યેતિ માયેતિ ચ તથા પરે ।
પ્રકૃતિશ્ચ પરા ચેતિ વદન્તિ પરમર્ષયઃ ॥

ઇતિ સ્મૃતેઃ । સા ચ સામ્યાવસ્થયોપલક્ષિતં સત્ત્વાદિદ્રવ્યત્રયમ્ । કાર્યસત્ત્વાદિવારણાયોપલક્ષિતાન્તમ્ । સામ્યાવસ્થા ચ ન્યૂનાધિકભાવેનાસંહનનાવસ્થા અકાર્યાવસ્થેતિ યાવત્ । મહદાદિકં તુ કાર્યસત્ત્વાદિકં ન કદા ઽપ્યકાર્યાવસ્થં ભવતીતિ તદ્વ્યાવૃત્તિઃ । વૈષમ્યાવસ્થાયામપિ પ્રકૃતિત્વસિદ્ધય ઉપલક્ષિતમિત્યુક્તમ્ । અકાર્યમિતિ તૂપલક્ષિતાન્તસ્ય નિષ્કૃષ્ટાર્થઃ । સત્ત્વાદિગુણવતી સત્ત્વાદ્યતિરિક્તા પ્રકૃતિરિતિ ન શઙ્કનીયમ્ । સત્ત્વાદીનામતદ્ધર્મત્વં તદ્રૂપત્વાદિતિ સાઙ્ખ્યસૂત્રેણ સત્ત્વાદીનાં પ્રકૃતિસ્વરૂપહેતુના પ્રકૃતિધર્મત્વપ્રતિષેધાત્ । યોગસૂત્રતદ્ભાષ્યાભ્યામપિ ગુણાનામેવ પ્રકૃતિત્વવચનાચ્ચ । ગુણેભ્ય એવ કાર્યોત્પત્તૌ તદન્યપ્રકૃતિકલ્પનાવૈયર્થ્યાચ્ચ । પ્રકૃતેર્ગુણા ઇત્યાદિવાક્યં તુ વનસ્ય વૃક્ષા ઇતિવદ્ બોધ્યમ્ ।
સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ પ્રકૃતેરભવન્ ગુણાઃ ।
ઇતિ સત્ત્વાદીનાં પ્રકૃતિકાર્યત્વવચનં તુ ગુણનિત્યતાવાક્યવિરોધેન મહત્તત્ત્વકારણીભૂતકાર્યસત્ત્વાદિપરમેવ । મહદાદિસૃષ્ટિર્હિ ગુણવૈષમ્યાત્ શ્રૂયતે । તચ્ચ વૈષમ્યં સજાતીયસવલનેન ગુણાન્તરવ્યાવૃત્તપ્રકાશાદિફલોપહિતઃ સત્ત્વાદિવ્યવહારયોગ્યઃ પરિણામ ઇતિ । એતેનાષ્ટાવિંશતિતત્ત્વપક્ષો ઽપ્યુપપાદિતો મન્તવ્યઃ । વૈષમ્ય એવ સત્ત્વાદિવ્યવહારશ્ચ શ્રુતૌ દૃશ્યતે । યથા તમ એવેદમગ્ર આસ તત્પરેણેરિતં વિષમત્વં પ્રયાત્યેતદ્ વૈ રજસો રૂપં ખલ્વીરિતં વિષમત્વં પ્રયાત્યેતદ્ વૈ સત્ત્વસ્ય રૂપમિતિ । સત્ત્વાદિત્રયં ચ સુખપ્રકાશલાઘવપ્રસાદાદિગુણવત્તયા । સંયોગવિભાગાદિમત્તયા ઽનાશ્રિતત્વોપાદાનત્વાદિના ચ દ્રષ્ટવ્યે ઽપિ પુરુષોપકરણત્વાત્ પુરુષબન્ધકત્વાચ્ચ ગુણશબ્દેનોચ્યતે । ઇન્દ્રિયાદિવત્ । ગુણાનાં સુખદુઃખમોહાત્મકત્વપ્રવાદસ્તુ ધર્મધર્મ્યભેદાત્ । મનસઃ સઙ્કલ્પાત્મકત્વવત્ । તત્ર સત્ત્વં સુખપ્રસાદપ્રકાશાદ્યનેકધર્મકં પ્રાધાન્યતસ્તુ સુખાત્મકમુચ્યતે । એવં રજો ઽપિ દુઃખકાલુષ્યપ્રવૃત્ત્યાદ્યનેકધર્મકં પ્રાધાન્યતસ્તુ દુઃખાત્મકમુચ્યતે । તથા તમો ઽપિ મોહાવરણસ્તમ્ભનાદ્યનેકધર્મકં પ્રાધાન્યતસ્તુ મોહાત્મકમુચ્યતે । ત એવ ધર્માસ્તેષાં લક્ષણાનિ ભવન્તિ । સત્ત્વાદિસઞ્જ્ઞા ચાન્વર્થા । સતો ભાવઃ સત્ત્વમુત્તમત્વમિતિ વ્યુત્પત્ત્યા હિ ધર્મપ્રાધાન્યેનોત્તમં પુરુષોપકરણં સત્ત્વશબ્દાર્થઃ । મધ્યમં ચ રજઃશબ્દાર્થો રાગયોગાત્ । અધમં ચ તમઃશબ્દાર્થઃ । અધર્માવરણયોગાત્ । તાનિ ચ સત્ત્વાદીનિ પ્રત્યેકમસઙ્ખ્યવ્યક્તયઃ । લઘુત્વાદિધર્મૈરન્યોન્યસાધર્મ્યં વૈધર્મ્યં ચ ગુણાનામિતિ સાઙ્ખ્યસૂત્રાત્ । અત્ર હિ સૂત્રે લઘુત્વાદિના બહૂનાં સત્ત્વાનાં સાધર્મ્યં તેનૈવ રજસ્તમોભ્યાં વૈધર્મ્યમ્ । એવં ચલત્વાદિના ગુરુત્વાદિના ચ બહૂનાં રજસાં બહૂનાં ચ તમસાં તદુભયમુક્તમિતિ । કિઞ્ચ યદિ સત્ત્વાદિત્રયમેકૈકવ્યક્તિરેવ સ્યાત્ તત્ ત્રયં વિભ્વેવ વક્તવ્યમ્ । એકદા ઽનેકબ્રહ્માણ્ડાદિસૃષ્ટિશ્રવણાત્ । તથા ચ કાર્યાણામનન્તવૈચિત્ર્યં ન ઘટતે । ન ચ સંયોગવૈચિત્ર્યાદ્વૈચિત્ર્યં સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ । વિભૂનાં ત્રયાણાં ગુણાનાં સ્વતઃ સંયોગવૈચિત્ર્યાસમ્ભવાત્ । દ્રવ્યાન્તરસ્ય ચાવચ્છેદકીભૂતસ્યાભાવાદિતિ । તસ્માત્ સત્ત્વાદીન્યસઙ્ખ્યવ્યક્તિકાન્યેવ દ્રવ્યાણિ । તેષુ ત્રિત્વવચનં તુ સત્ત્વત્વાદિવિભાજકોપાધિત્રયેણ વૈશેષિકાણાં નવદ્રવ્યવચનવદિતિ સિદ્ધમ્ । તાનિ ચ સત્ત્વાદીનિ યથાયોગ્યમણુવિભુપરિમાણકાનિ । અન્યથા રજસશ્ચલસ્વભાવત્વવચનવિરોધાત્ । આકાશકારણત્વસ્ય ચ વિભુત્વૌચિત્યાત્ । સર્વેષાં કારણદ્રવ્યાણાં વિભુત્વે કાર્યાણાં પરિચ્છિન્નત્વાનુપપત્તેશ્ચ । નન્વેવં વૈશેષિકોક્તાન્યેવ પાર્થિવાણ્વાદીનિ પ્રકૃતિરિત્યાયાયમિતિ ચેન્ન । ગન્ધાદિગુણશૂન્યત્વેન કારણદ્રવ્યેષુ પૃથિવીત્વાદ્યભાવતો ઽસ્માકં વિશેષાત્ । તદુક્તં વિષ્ણુપુરાણાદિષુ ॥
અવ્યક્તં કારણં યત્ તત્ પ્રધાનમૃષિસત્તમૈઃ ।
પ્રોચ્યતે પ્રકૃતિઃ સૂક્ષ્મા નિત્યં સદસદાત્મકમ્ ॥
શબ્દસ્પર્શવિહીનં તદ્રૂપાદિભિરસંયુતમ્ ।
ત્રિગુણં તજ્જગદ્યોનિરનાદિપ્રભવાપ્યયમ્ ॥
ઇત્યાદિના ।
વૈશેષિકાણાં કારણદ્રવ્યેષુ ગન્ધાદ્યનુમાનં તુ ભાષ્યે ઽસ્માભિર્નિરાકૃતમ્ । અથૈવમપિ પ્રકૃતેરણુવિભુસાધારણસત્ત્વાદ્યનેકવ્યક્તિરુપત્વે ઽપરિચ્છિન્નત્વૈકત્વાક્રિયત્વસિદ્ધાન્તક્ષતિરિતિ મૈવમ્ । કારણદ્રવ્યત્વરૂપપ્રકૃતિત્વેનૈવાપરિચ્છિન્નત્વવચનાત્ । ગન્ધત્વેન ગન્ધાનાં પૃથિવીવ્યાપકતાવત્ । આકાશાદિપ્રકૃતીનાં વિભુત્વેનૈવ પ્રકૃતિવિભુત્વસિદ્ધાન્તોપપત્તેશ્ચ । તથા પુરુષભેદેન સર્ગભેદેન ચ ભેદાભાવસ્યૈવૈકશબ્દાર્થત્વાત્ । અજામેકામિતિ શ્રુતિતસ્તથા ઽવગમાત્ । અથાધ્યવસાયાભિમાનાદિક્રિયારાહિત્યસ્યૈવાક્રિયશબ્દાર્થત્વાત્ । અન્યથા શ્રુતિસ્મૃતિષૂક્તસ્ય પ્રકૃતિક્ષોભસ્યાનુપપત્તેરિતિ । પ્રકૃતિગતાશ્ચાપરે વિશેષા ભાષ્યે દ્રષ્ટવ્યાઃ । પ્રકૃત્યનુમાનં ચેદમ્ । સુખદુઃખમોહાત્મકં મહદાદિકાર્યં સુખદુઃખમોહાત્મકદ્રવ્યકાર્યં સુખદુઃખમોહાત્મકત્વાત્ વસ્ત્રાદિકાર્યશય્યાદિવદિતિ । શ્રુતિસ્મૃતી ચાત્રાનુગ્રાહકસ્તર્કઃ । એવં સામાન્યતો ઽનુમિતાયાઃ પ્રકૃતેર્વિશેષાઃ શાસ્ત્રાદ્યોગાચ્ચાવગન્તવ્યાઃ । અનુમાનસ્ય સામાન્યમાત્રવિષયકત્વાત્ । નન્વન્તરેવ સુખાદિકમુપલભ્યતે બાહ્યવસ્તુષુ સુખાદૌ કિં પ્રમાણં યેન દૃષ્ટાન્તતા સ્યાદિતિ । ઉચ્યતે । અન્તઃકરણસ્ય સુખાદિહેતુતયા વિષયેષુ સુખાદિકં સિધ્યતિ । ન ચ રૂપાદિગતોત્તમત્વાદિકમેવ સુખાદ્યુત્પાદને નિયામકમ્ । ઉત્તમત્વાદેર્જાતિરૂપત્વે નીલત્વપીતત્વાદિના જાતિસાઙ્કર્યાપત્તેઃ । કાલાદિભેદૈરેકસ્યા એવ રૂપવ્યક્તેઃ સુખદુઃખોત્પાદકત્વાચ્ચ । અતઃ સુખાદિમત્ત્વમેવોત્તમત્વાદિકમ્ । કિઞ્ચ ઘટરૂપમિતિ પ્રત્યયવત્ સ્ત્રીસુખં ચન્દનસુખમિત્યાદિપ્રત્યયાદપિ વિષયે સુખાદ્યુચિતમ્ । અધિકં તુ ભાષ્યે દ્રષ્ટવ્યમ્ । તદેવં પ્રકૃતિર્નિરૂપિતા । મહત્તત્ત્વં નિરૂપ્યતે । પ્રકૃતેઃ સકાશાદ્બુદ્ધ્યાખ્યં મહત્તત્ત્વં જાયતે । તસ્ય ધર્માદિરૂપપ્રકૃષ્ટગુણયોગાન્ મહત્સઞ્જ્ઞા તદેવ ચ લક્ષણમ્ । મહાન્ બુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞેત્યાદયશ્ચ તસ્ય પર્યાયાઃ । તથા ચોક્તમનુગીતાયામ્ ।
મહાનાત્મા મતિર્વિષ્ણુર્જિષ્ણુઃ શમ્ભુશ્ચ વીર્યવાન્ ।
બુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞોપલબ્ધિશ્ચ તથા બ્રહ્મા ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ ॥
પર્યાયવાચકૈરેતૈર્મહાનાત્મા નિગદ્યતે ।
સર્વતઃ પાણિપાદશ્ચ સર્વતો ઽક્ષિશિરોમુખઃ ॥
સર્વતઃ શ્રુતિમાંલ્લોકે સર્વં વ્યાપ્ય સ તિષ્ઠતિ ।
અણિમા લઘિમા પ્રાપ્તિરીશાનો જ્યોતિરવ્યયઃ ॥
જ્ઞાનવન્તશ્ચ યે કેચિદલુબ્ધા જિતમન્યવઃ ।
વિમુક્તાઃ સર્વ એવૈતે મહત્ત્વમુપયાન્ત્યુત ।
વિષ્ણુરેવાદિસર્ગેષુ સ્વયમ્ભૂર્ભવતિ પ્રભુઃ ॥
ઇતિ । અત્ર સત્ત્વાદ્યંશત્રયેણ મહતો દેવતાત્રયોપાધિત્વાત્ તદવિવેકેન બ્રહ્મવિષ્ણુશિવત્વવચનમ્ । તદુક્તં વિષ્ણૌ ।
સાત્ત્વિકો રાજસશ્ચૈવ તામસશ્ચ ત્રિધા મહાન્ ।
ઇતિ । માત્સ્યે ચ ।
સવિકારાત્ પ્રધાનાત્ તુ મહત્તત્ત્વમજાયત ।
મહાનિતિ યતઃ ખ્યાતિર્લોકાનાં જાયતે સદા ॥
ગુણેભ્યઃ ક્ષોભ્યમાણેભ્યસ્ત્રયો દેવા વિજજ્ઞિરે ।
એકા મૂર્તિસ્ત્રયો દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ॥

ઇતિ । અણિમેત્યાદિભાવનિર્દેશો ધર્મધર્મ્યભેદાત્ । બ્રહ્મશઙ્કરાપેક્ષયા ઽપ્યાદૌ વિષ્ણુરૂપેણૈવ મહાનાવિર્ભવતીતિ વિષ્ણુરેવેત્યર્ધેનોક્તમ્ । એકમેવ મહત્તત્ત્વમંશતો રજસ્તમઃસમ્ભેદેન પરિણતં સદ્ વ્યષ્ટિજીવાનામુપાધિરધર્માદિયુક્તં ક્ષુદ્રમપિ ભવતિ । મહદુપરાગાદ્વિપરીતમિતિ સાઙ્ખ્યસૂત્રાત્ । મહત્તત્ત્વસ્ય પ્રાધાન્યેનાસાધારણ્યેન ચાધ્યવસાયો વૃત્તિઃ । મહદહઙ્કારમનસ્ત્રિતયાત્મકસ્યાન્તઃકરણસ્ય મહત્તત્ત્વં બીજાવસ્થેતિ । અત્ર પ્રકૃતેર્મહાન્ મહતો ઽહઙ્કાર ઇત્યાદિસૃષ્ટિક્રમે શાસ્ત્રમેવ પ્રમાણમ્ । અનુમાનેન સામાન્યતઃ કાર્યાણાં સકારણકત્વમાત્રસિદ્ધેઃ ન તુ સૃષ્ટૌ ભૂતાદિક્રમો વા ઽન્તઃકરણાદિક્રમો વેત્યેકતરવધારકમનુમાનં સમ્ભવતિ । સ્પષ્ટલિઙ્ગાભાવાત્ । શ્રુતિસ્મૃત્યનુગૃહીતં યથાકથઞ્ચિલ્લિઙ્ગં તુ મહદાદિક્રમે ઽસ્તીતિ ભાષ્યે ઽસ્માભિઃ પ્રદર્શિતમ્ । મહત્તત્ત્વં નિરૂપિતમ્ । અહઙ્કારો નિરૂપ્યતે । મહત્તત્ત્વાદહઙ્કાર ઉત્પદ્યતે । અઙ્કુરાત્ શાખાવત્ । તસ્ય ચાભિમાનવૃત્તિકત્વાદહઙ્કારસઞ્જ્ઞા । કુમ્ભકારસઞ્જ્ઞાવત્ । તદેવ લક્ષણમ્ । તસ્ય ચ પર્યાયાઃ કૌર્મે પ્રોક્તાઃ ।
અહઙ્કારો ઽભિમાનઞ્ચ કર્તા મન્તા ચ સંસ્મૃતઃ ।
આત્મા ચ પ્રકુલો જીવો યતઃ સર્વાઃ પ્રવૃત્તયઃ ॥
ઇતિ । સ ચાહઙ્કારસ્ત્રિવિધતયા ત્રિવિધકાર્યહેતુઃ । તદુક્તં કૌર્મે ।
વૈકારિકસ્તૈજસશ્ચ ભૂતાદિશ્ચૈવ તામસઃ ।
ત્રિવિધો ઽયમહઙ્કારો મહતઃ સમ્બભૂવ હ ॥
તૈજસાદિન્દ્રિયાણિ સ્યુર્દેવા વૈકારિકાદ્દશ ।
એકાદશં મનશ્ચાત્ર સ્વગુણેનોભયાત્મકમ્ ॥
ભૂતતન્માત્રસર્ગસ્તુ ભૂતાદેરભવન્ પ્રજાઃ ।
ઇતિ । વૈકારિકઃ સાત્ત્વિકઃ । તૈજસો રાજસઃ । સ્વગુણેનિન્દ્રિયવૃત્તિષુ સાહાય્યરૂપેણોત્કર્ષેણ । ઉભયાત્મકં જ્ઞાનકર્મોભયેન્દ્રિયાત્મકમ્ । અન્યત્રમના અભૂવં ના ઽશ્રૌષમિત્યાદિશ્રુત્યા મનસો જ્ઞાનકર્મોભયેન્દ્રિયસહકારિત્વસિદ્ધેરિતિ । એકાદશેન્દ્રિયદેવાશ્ચ ।
દિગ્વાતાર્કપ્રચેતોશ્વિવહ્નીન્દ્રોપેન્દ્રમિત્રકાઃ ।
ચન્દ્રશ્ચ
ઇતિ । અહઙ્કારો નિરૂપિતઃ । ઇન્દ્રિયાદીનિ નિરૂપ્યન્તે । અહઙ્કારાદાદૌ મન ઉત્પદ્યતે ।
શબ્દરાગાચ્છ્રોત્રમસ્ય જાયતે ભાવિતાત્મનઃ ।
રૂપરાગાત્ તથા ચક્ષુર્ઘ્રાણં ગન્ધજિઘૃક્ષયા ॥
ઇત્યાદિના મોક્ષધર્માદાવિન્દ્રિયાદીનાં મનોવૃત્તિરાગાદિકાર્યત્વશ્રવણાત્ । તતશ્ચાહઙ્કારાત્ સઙ્કલ્પપૂર્વકં દશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચતન્માત્રાનિ ચોત્પદ્યન્તે । ઇન્દ્રિયતન્માત્રયોશ્ચ કાર્યકારણભાવસ્યાભાવાત્ ક્રમનિયમો નાસ્તિ । તત્રેન્દ્રિયેષુ નાસ્ત્યવાન્તરકાર્યકારણભાવઃ પ્રમાણાભાવાત્ । તન્માત્રેષુ ત્વસ્તિ । સ યથા । શબ્દતન્માત્રાદ્વક્ષ્યમાણક્રમેણ સ્પર્શતન્માત્રં શબ્દસ્પર્શોભયગુણકમેવં ક્રમેણૈકૈકગુણવૃદ્ધ્યા પરતન્માત્રત્રયં પૂર્વપૂર્વતન્માત્રેભ્ય ઉત્પદ્યતે પાતઞ્જલભાષ્યે તન્માત્રેષુ ક્રમેણૈકૈકગુણવૃદ્ધિવચનાત્ । તતશ્ચ પઞ્ચતન્માત્રેભ્યઃ પઞ્ચભૂતાનિ જાયન્તે । તત્રાહઙ્કારાત્ પઞ્ચતન્માત્રાણાં તદ્દ્વારા ભૂતાનાં ચોત્પત્તૌ ક્રમઃ કૂર્મવિષ્ણ્વાદિપુરાણેષૂક્તઃ । યથા કૂર્મે ।
ભૂતાદિસ્તુ વિકુર્વાણઃ શબ્દમાત્રં સસર્જ હ ।
આકાશં સુષિરં તસ્માદુત્પન્નં શબ્દલક્ષણમ્ ॥
આકાશસ્તુ વિકુર્વાણઃ સ્પર્શમાત્રં સસર્જ હ ।
વાયુરુત્પદ્યતે તસ્માત્ તસ્ય સ્પર્શો ગુણો મતઃ ॥
ઇત્યાદિક્રમેણેતિ । નન્વેવમાકાશાદિભૂતચતુષ્ટયસ્યાપિ તત્ત્વાન્તરારમ્ભકત્વેન પ્રકૃતિત્વાપત્ત્યા કેવલવિકૃતિત્વસિદ્ધાન્તક્ષતિરિતિ ચેન્ન । આકાશાદીનાં સ્પર્શાદિતન્માત્રેષ્વહઙ્કારોપષ્ટમ્ભમાત્રેણ કારણત્વસ્ય પુરાણેષૂક્તત્વાદિતિ । તદેવં ત્રયોવિંશતિતત્ત્વાનામુત્પત્તિરુક્તા । તત્ર પઞ્ચભૂતાનિ વર્જયિત્વા ઽહઙ્કારં ચ બુદ્ધૌ પ્રવેશ્ય સપ્તદશકં લિઙ્ગશરીરસઞ્જ્ઞં ભવતિ વહ્નેરિન્ધનવદાત્મનો ઽભિવ્યક્તિસ્થાનત્વાત્ । તચ્ચ સર્વપુરુષાણાં સર્ગાદાવુત્પદ્ય પ્રાકૃતપ્રલયપર્યન્તં તિષ્ઠતિ । તેનૈવ ચેહલોકપરલોકયોઃ સંસરણં જીવાનાં ભવતિ । પ્રાણશ્ચ બુદ્ધેરેવ વૃત્તિભેદ ઇત્યતો ન લિઙ્ગશરીરાત્ પૃથઙ્ નિર્દિશ્યતે । તસ્ય લિઙ્ગશરીરસ્ય સૂક્ષ્માણિ પઞ્ચભૂતાન્યાશ્રયશ્ચિત્રાદિવદાશ્રયં વિના પરમસૂક્ષ્મસ્ય લોકાન્તરગમનાસમ્ભવાત્ । ઇદં ચ લિઙ્ગશરીરમાદૌ સ્વયમ્ભુવ ઉપાધિભૂતમેકમેવ જાયતે । તસ્યૈવ વિરાડાખ્યવક્ષ્યમાણસ્થૂલશરીરવત્ । તતશ્ચ વ્યષ્ટિજીવાનામુપાધિભૂતાનિ વ્યષ્ટિલિઙ્ગશરીરાણિ તદંશભૂતાનિ તતો વિભજ્યન્તે । પિતુર્લિઙ્ગશરીરાત્ પુત્રલિઙ્ગશરીરવત્ । તદુક્તં સૂત્રકારેણ । વ્યક્તિભેદઃ કર્મવિશેષાદિતિ । મનુના ઽપ્યુક્તમ્ ।
તેષાં ત્વવયવાન્ સૂક્ષ્માન્ ષણ્ણામપ્યમિતૌજસામ્ ।
સન્નિવેશ્યાત્મમાત્રાસુ સર્વભૂતાનિ નિર્મમે ॥
ઇતિ । ષણ્ણામિતિ ષડિન્દ્રિયં સમસ્તલિઙ્ગશરીરોપલક્ષકમ્ । તથા ચ સ્વયમ્ભૂઃ સ્વલિઙ્ગશરીરાવયવાન્ સૂક્ષ્માન્ અલ્પાન્ આત્મમાત્રાસુ સ્વાંશચેતનેષુ સંયોજ્ય સર્વપ્રાણિનઃ સસર્જેત્યર્થઃ । લિઙ્ગશરીરં નિરૂપિતમ્ । સ્થૂલશરીરોત્પત્તિરુચ્યતે । દશગુણિતમહત્તત્ત્વમધ્યે ઽહઙ્કારો ઽહઙ્કારસ્યાપિ દશગુણિતસ્ય મધ્યે વ્યોમ વ્યોમ્નો ઽપિ દશગુણિતસ્ય મધ્યે વાયુર્વાયોરપિ દશગુણિતસ્ય મધ્યે તેજઃ તેજસો ઽપિ દશગુણિતસ્ય મધ્યે જલં જલસ્યાપિ દશગુણિતસ્ય મધ્યે પૃથિવી સમુત્પદ્યતે । સૈવ સ્થૂલશરીરસ્ય બીજમ્ । તદેવ ચ પૃથિવીરૂપં બીજમણ્ડરૂપેણ પરિણમતે । તસ્યાપિ દશગુણિતસ્યાણ્ડરૂપસ્ય પૃથિવ્યાવરણસ્ય મધ્યે ચતુર્દશભુવનાત્મકં સ્વયમ્ભુવં સ્થૂલશરીરં તત્સઙ્કલ્પાદેવોત્પદ્યતે । તેનૈવ શરીરેણ સ્વયમ્ભૂર્નારાયણ ઇત્યુચ્યતે । તદુક્તં મનુના સ્વયમ્ભુવં પ્રકૃત્ય ।
સો ઽભિધ્યાય શરીરાત્ સ્વાત્ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ ।
અપ એવ સસર્જાદૌ તાસુ બીજમવાસૃજત્ ॥
તદણ્ડમભવદ્ધૈમં સહસ્રાંશુસમપ્રભમ્ ।
તસ્મિન્ જજ્ઞે સ્વયં બ્રહ્મા સર્વલોકપિતામહઃ ॥
સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે ।
આદિકર્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત ॥
આપે નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ ।
તા યદસ્યાયનં પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ ॥
ઇત્યાદિનેતિ । તત એવ ચાદિપુરુષાત્ વ્યષ્ટિપુરુષાણાં વિભાગાદન્તે ચ તત્રૈવ લયાત્ સ એવ ચૈક આત્મેતિ શ્રુતિસ્મૃત્યોર્વ્યવહ્રિયતે । અતો ન વ્યવહારપરતયા નારાયણ એવ સર્વભૂતાનામાત્મેતિ શ્રુતિસ્મૃતિવિરોધ ઇતિ । તતશ્ચ સ નારાયણો વિરાટ્ શરીરી સ્વનાભિકમલકર્ણિકાસ્થાનીયસ્ય સુમેરોરુપરિ ચતુર્મુખાખ્યસ્વયમ્ભુવં સૃષ્ટ્વા તદ્દ્વારા ઽન્યાનપિ વ્યષ્ટિશરીરિણઃ સ્થાવરાન્તાન્ સસર્જ । તથા ચ સ્મર્યતે ।
તચ્છરીરસમુત્પન્નૈઃ કાર્યૈસ્તૈઃ કરણૈઃ સહ ।
ક્ષેત્રજ્ઞાઃ સમજાયન્ત ગાત્રેભ્યસ્તસ્ય ધીમતઃ ॥

ઇતિ । યત્તુ શેષશાયિનો નારાયણસ્ય નાભિકમલશ્રોત્રચક્ષુરાદિભ્યશ્ચતુર્મુખસ્યાવિર્ભાવઃ શ્રૂયતે તદ્દૈનન્દિનસર્ગેષ્વેવ કલ્પભેદેન મન્તવ્યમ્ । દૈનન્દિનપ્રલયેષ્વેવ હિ નારાયણશરીરે પ્રવિશ્યૈકીભૂય સુપ્તાનાં દેવાનાં ચતુર્મુખાદિક્રમેણાવિર્ભાવઃ શેષશાયિનઃ સકાશાદ્ઘટતે ન ત્વાદિસર્ગેષુ । દૈનન્દિનપ્રલય એવ લીલાવિગ્રહેણ શયનાદિતિ । તદેવં સઙ્ક્ષેપતશ્ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાનિ તેષાં સૃષ્ટિરૂપં પ્રયોજનં ચોક્તમ્ । તત્ર યદ્યસ્માજ્જાયતે તસ્ય તદાપૂરણેનૈવ સ્થિતિઃ તતસ્તસ્ય સંહારો ઽપિ તત્રૈવ ભવતિ ।
યદ્યસ્માજ્જાયતે તત્ત્વં તત્તત્ર પ્રવિલીયતે ।
લીયન્તે પ્રતિલોમાનિ જાયન્તે ચોત્તરોત્તરમ્ ॥
ઇતિ ભારતાદિભ્ય ઇતિ । એતે ચ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારરૂપાઃ સ્થૂલા એવ પરિણામાશ્ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાનાં કૂટસ્થપુરુષવિવેકાય પ્રદર્શિતાઃ । સૂક્ષ્મા અપ્યન્યે પ્રતિક્ષણપરિણામા એતેષાં સ્મર્યન્તે । તથા ।
નિત્યદા હ્યઙ્ગભૂતાનિ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ।
કાલેનાલક્ષ્યવેગેન સૂક્ષ્મત્વાત્તન્ન દૃશ્યતે ॥
ઇતિ । અતશ્ચ સર્વં જડવસ્તુ પરમાર્થતઃ સર્વદૈવાસદુચ્યતે । તતશ્ચ તસ્માદ્વિરજ્યાત્મૈવ પરમાર્થસત્યો દુઃખભીરુભિર્દ્રષ્ટવ્યઃ । તદુક્તમનુગીતાયામ્ ।
અવ્યક્તબીજપ્રભવો બુધિસ્કન્ધમયો મહાન્ ।
મહાહઙ્કારવિટપ ઇન્દ્રિયાઙ્કુરકોટરઃ ॥
મહાભૂતપ્રશાખશ્ચ વિશેષપ્રતિશાખવાન્ ।
સદાપર્ણઃ સદાપુષ્પઃ શુભાશુભફલોદયઃ ॥
આજીવઃ સર્વભૂતાનાં બ્રહ્મવૃત્તઃ સનાતનઃ ।
એતજ્જ્ઞાત્વા ચ તત્ત્વેન જ્ઞાનેન પરમાસિના ॥
છિત્ત્વા ચાક્ષરતાં પ્રાપ્ય જહાતિ મૃત્યુજન્મની ।
ઇતિ શ્રીવિજ્ઞાનભિક્ષુવિરચિતે સાઙ્ખ્યસારે વિવેકપ્રતિયોગિનાં પ્રકૃત્યાદીનાં સ્વરૂપપરિચ્છેદઃ ॥ * ॥
ઇતિ સાઙ્ખ્યસારસ્ય પૂર્વભાગઃ ॥
અથોત્તરભાગઃ ॥
પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ ॥
અથ શિષ્યૈઃ સુખેનૈવ ગ્રહીતું પદ્યમાલયા ।
વિવેકસ્યાનુયોગ્યાત્મા પુરુષાખ્યો નિરૂપ્યતે

તત્ર સામાન્યતઃ સિદ્ધો જાને ઽહમિતિ ધીબલાત્ ।
દ્રષ્ટા ઽતો નિત્યવિભ્વાદિધર્મૈરેવ સ સાધ્યતે

ભોક્તા નિત્યસ્તદર્થત્વાત્ તત્કર્મોત્પાદિતત્વતઃ ।
મહદાદિવિકારાણાં સર્વેષામવિશેષતઃ

અપિ ચાદૃષ્ટસંસ્કારાધારત્વાદ્બીજરૂપતઃ ।
ધીરનાદિરતો ઽસ્યાશ્ચ સિદ્ધા ભોક્તુરનાદિતા

સ્વસ્વામિભાવાનાદિત્વમૃતે ભોક્તૃવ્યવસ્થિતેઃ ।
સ્વભક્તવૃત્તિસંસ્કારવત્ત્વં સ્વત્વં તુ બુદ્ધિષુ

સ્વામ્યં સ્વનિષ્ઠસંસ્કારહેતુવૃત્તેશ્ચ ભોક્તરિ ।
અતશ્ચ ઘટતે સ્વત્વનાશે કૈવલ્યમાત્મનઃ

ભોક્તુશ્ચાનાદિભાવસ્ય વિનાશે હેત્વસમ્ભવાત્ ।
ન નાશો ભોક્તુરસ્તીતિ ભોક્તા નિત્યો હિ સિધ્યતિ

જન્યો જ્ઞાનપ્રકાશો ઽસ્ય નિત્યત્વે તુ ન યુજ્યતે ।
ન હ્યપ્રકાશે કુત્રાપિ પ્રકાશોત્પત્તિરીક્ષ્યતે

કાર્યે પ્રકાશાખ્યગુણે ઽવયવાનાં હિ તદ્ગુણઃ ।
કારણં તેન નાનિત્યઃ પ્રકાશો નિત્યવસ્તુનિ

પ્રકાશાશ્રયસંયોગાત્ પ્રકાશભૂમ ઇન્ધને ।
આદર્શે ચાવૃતેર્ભઙ્ગાત્ પ્રકાશોત્પત્તિવિભ્રમઃ

તસ્માન્નિત્યાત્મનો જ્ઞાનં નિત્યં વાચ્યં તથા સતિ ।
લાઘવાજ્જ્ઞાનમેવાત્મા નિરાધારઃ પ્રકલ્પ્યતે

અનાશ્રિતતયા દ્રવ્યં સંયોગાદેશ્ચ તન્મતમ્ ।
અતો જ્ઞાને ઽહમિત્યાદિબુદ્ધિરપ્યુપપદ્યતે

પિણ્ડે ઽહન્ધીર્હિ મૂઢાનાં ધ્રુવૈવાનાદિદોષતઃ ।
સંયોગાત્તત્ર પિણ્ડે તુ જ્ઞાનવત્ત્વમતિઃ પ્રમા

સન્તુ વા ઽ; ઽધેયતા ઽલ્પત્વજન્મનાશાદિબુદ્ધયઃ ।
શ્રોત્રસ્ય નભસીવાર્થજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનમાત્રકે

તસ્માલ્લાઘવતર્કેણ બાધકાભાવતસ્તથા ।
શ્રુત્યાદિભિશ્ચ નિત્યાત્મા ચિદ્રૂપેણૈવ સિધ્યતિ

તજ્જ્ઞાનં વિભુ નિત્યત્વાદ્દેહવ્યાપિતયા ઽપિ ચ ।
મધ્યત્વે નાશિતા હિ સ્યાદણુત્વે વા ઽલ્પદેશતા

વિભુત્વે ઽપિ સ્વધીવૃત્તેરેવ સાક્ષાન્નિરીક્ષણાત્ ।
ન સર્વત્ર સદા સર્વભાનં જ્ઞાને પ્રસજ્યતે

અર્થભાનં ચિતાવર્થપ્રતિબિમ્બો મતો બુધૈઃ ।
વૃત્તેરેવ ચિત્તૌ સાક્ષાત્પ્રતિબિમ્બનયોગ્યતા

અતો ઽસઙ્ગે ઽપિ કૂટસ્થચૈતન્યે વિભુનિ ધ્રુવે ।
વૃત્તિદ્વારકમેવાન્યભાનં ફલબલાન્ મતમ્

અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વૃત્તિજન્યતયા ઽખિલઃ ।
વૃત્યૈકાધિકરણ્યેન કામાદિર્ધીષુ નાત્મસુ

અતો ઽન્તઃસ્વવિકારાણાં સ્વસ્વબુદ્ધિષ્વવસ્થિતેઃ ।
કૂટાસ્થ એવ સર્વો ઽપિ ચિદાકાશગણઃ સમઃ

નિત્યશુદ્ધો નિત્યબુદ્ધો નિત્યમુક્તો નિરઞ્જનઃ ।
સ્વપ્રકાશો નિરાધારઃ પ્રદીપઃ સર્વવસ્તુષુ

નન્વેવમેકતૈવાસ્તુ લાઘવાદાત્મનાં સ્વવત્ ।
ધીષ્વેવ સુખદુઃખાદિવૈધર્મ્યાદિતિ ચેન્ન તત્

ભોગાભોગાદિવૈધર્મ્યેણૈકરૂપે ઽપિ ચિદ્ગણે ।
શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામુક્તેન ભેદસિદ્ધેઃ પરસ્પરમ્

સુખાદિપ્રતિબિમ્ભાત્મા ભોગો ઽપ્યસ્ય ન વસ્તુતઃ ।
તથા ઽપ્યસ્ય ચિતૌ ભાવાભાવૌ સ્યાતાં હિ ભેદકૌ

ઔપાધિકૌ યથા શ્યામરાગૌ સ્ફટિકભેદકૌ ।
સ્વદૃષ્ટાન્તશ્ચ વિષમો વૈધર્મ્યાસિદ્ધિતો ઽમ્બરે