સાંખ્યસાર · અધ્યાય 2.2

ઇતિ શ્રીવિજ્ઞાનભિક્ષુવિરચિતે સાઙ્ખ્યસારે પુરુષસ્વરૂપપરિચ્છેદઃ ॥ * ॥
અથ દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ ॥
અથાત્માનાત્મવૈધર્મ્યે ગુણદોષાત્મકે તયોઃ ।
વક્ષ્યે વિસ્તારતો યેન વિવેકો ઽતિસ્ફુટો ભવેત્

સામાન્યાત્મઘનાકાશે સાન્નિધ્યેરિતશક્તિભિઃ ।
જાયતે લીયતે ભૂત્વા ભૂયો ઽયં જગદમ્બુદઃ

ત્રિગુણાત્મકશક્તીનાં પરિણામૈરતશ્ચિતિઃ ।
આધારવિધયા વિશ્વોપાદાનમવિકારતઃ

યથા ઽ; ઽધરતયા તોયં ધરોપાદાનમિષ્યતે ।
સ્વસ્થપાર્થિવતન્માત્રદ્વારેણૈવં ચિતિર્મતા

અતો જગદુપાદાનમપિ બ્રહ્માવિકારતઃ ।
કૂટસ્થનિત્યપર્યાયપરમાર્થસદુચ્યતે

સ્વાર્થત્વાત્ સ્વાનુભૂત્યા ચ સિદ્ધત્વાત્ પરમાર્થસત્ ।
સ્વતઃ સ્થિત્યા સ્વતઃ સિદ્ધ્યા લોકૈઃ સન્નિતિ હીર્યતે

પ્રતિક્ષણવિકારેણ તૈસ્તૈ રૂપૈરપાયતઃ ।
પ્રકૃત્યાદિરસત્ સર્વો જડાર્થો ઽબ્ધૌ તરઙ્ગવત્

યત્તુ કાલાન્તરેણાપિ નાન્યસઞ્જ્ઞામુપૈતિ વૈ ।
પરિણામાદિસમ્ભૂતાં તદ્વસ્ત્વિત્યાદિકસ્મૃતેઃ

પરાર્થાધીનસત્ત્વાચ્ચ પરદૃષ્ટ્યા ચ સિદ્ધિતઃ ।
પરતઃ સન્નસન્નેવ તત્પરાપેક્ષયા મતઃ

સતો ઽસ્તિત્વં તુ નાસત્તા નાસ્તિત્વે સત્યતા કુતઃ ।
ઇતિ ગારુડતશ્ચૈવં સદસત્ત્વવ્યવસ્થિતેઃ

અતો ન સન્નાસદિદં જગત્ સદસદાત્મકમ્ ।
અસદ્વિષયકત્વાચ્ચ તસ્ય ધીસ્તાત્ત્વિકો ભ્રમઃ

જગદ્વૃક્ષસ્ય ચૈતન્યં સારો ઽસારસ્તથેતરત્ ।
પ્રપઞ્ચસ્ય સ્થિરાંશો હિ ચિતિરેવાવિકારતઃ

તદન્યદખિલં તુચ્છમસારત્વાદુદીર્યતે ।
તથા ઽનૃતમસચ્ચાપિ તદપેક્ષાસ્થિરત્વતઃ

એવંવિધૈવાત્મસત્તા અન્યાસત્તા ચ દર્શિતા ।
વાસિષ્ઠાદૌ વિસ્તરતો યથા લેશાત્તદુચ્યતે

સ્વપ્નો જાગ્રત્યસદ્રૂપઃ સ્વપ્ને જાગ્રદસદ્વપુઃ ।
મૃતિર્જન્મન્યસદ્રૂપા મૃતૌ જન્માપ્યસન્મયમ્

જગન્મયી ભ્રાન્તિરિતિ ન કદાપિ ન વિદ્યતે ।
વિદ્યતે ન કદાચિચ્ચ જલબુદ્બુદવત્ સ્થિતમ્

આત્મૈવાસ્તિ પરં સત્યં નાન્યાઃ સંસારદૃષ્ટયઃ ।
શુક્તિકારજતં યદ્વદ્યથા મરુમરીચિકા

અસ્તિ સર્વગતં શાન્તં પરમાત્મઘનં શુચિ ।
અચિન્ત્યચિન્માત્રવપુઃ પરમાકાશમાતતમ્

તત્સર્વગં સર્વશક્તિ સર્વં સર્વાત્મકં સ્વયમ્ ।
યત્ર યત્ર યથોદેતિ યથા ઽ; ઽસ્તે તત્ર તત્ર વૈ

આવિર્ભાવતિરોભાવમયાસ્ત્રિભુવનોર્મયઃ ।
સ્ફુરન્ત્યતિતતે યસ્મિન્ મરાવિવ મરીચયઃ

અસતેવ સતી તોયનદ્યેવ લહરી ચલા ।
મનસેવેન્દ્રજાલશ્રીર્જાગતી પ્રવિતન્યતે

બ્રહ્મણા તન્યતે વિશ્વં મનસૈવ સ્વયમ્ભુવા ।
મનોમયમતો વિશ્વં યન્નામ પરિદૃશ્યતે

યો હ્યશુદ્ધમતિર્મૂઢો રૂઢો ન વિતતે પદે ।
વજ્રસારમિદં તસ્ય જગદસ્ત્યસદેવ સત્

અવ્યુત્પન્નસ્ય કનકે કાનકે કટકે યથા ।
કટકજ્ઞપ્તિરેવાસ્તિ ન મનાગપિ હેમધીઃ

તથા ઽજ્ઞસ્ય પુરાગારનગનાગેન્દ્રભાસુરા ।
ઇયં દૃશ્યદૃગેવાસ્તિ ન ત્વન્યા પરમાર્થદૃક્

ઇત્યાદિવાક્યૈર્વાસિષ્ઠે નાત્યન્તાસત્યતોદિતા ।
જગતો ઽપરવાક્યૈર્હિ સત્કાર્યં પ્રાકૃતં મતમ્

નામરૂપવિનિર્મુક્તં યસ્મિન્ સન્તિષ્ઠતે જગત્ ।
તમાહું પ્રકૃતિં કેચિન્ માયામેકે ઽપરે ત્વણૂન્

સુષુપ્તાવસ્થયા ચક્રપદ્મરેખાશિલોદરે ।
યથા સ્થિતા ચિતેરન્તસ્તથેયં જગદાવલી

પ્રકૃતિવ્રતતિર્વ્યોમ્નિ જાતા બ્રહ્માણ્ડસત્ફલા ।
ઇત્યાદિવાક્યૈઃ સાઙ્ખ્યીયસત્કાર્યાદ્યુપવર્ણનાત્