સાંખ્યપરિભાષા · અધ્યાય 6

ઇતિ અદ્વૈતભક્તિઃ ।
અથ વિવેકજ્ઞાનનિર્ણયઃ ।
અક્રોધવૈરાગ્યજિતેન્દ્રિયત્વં ક્ષમાદયાશાન્તિજનપ્રિયત્વમ્ ।
નિર્લોભદાતા ભવમુક્તિહેતુર્જ્ઞાનસ્ય ચિહ્નં દશલક્ષણાનિ

કર્મ અધ્યાત્મતત્ત્વં ચ બ્રહ્મજ્ઞાનમતઃ પરમ્ ।
ઇન્દ્રં ચત્વારિ વાચ્યાર્થમાત્મલક્ષં સુખાવહમ્

કર્મજ્ઞાની ભવેજ્જીવઃ પુરુષો ઽધ્યાત્મસંજ્ઞકઃ ।
ઈશ્વરસ્તત્ત્વવેત્તા ચ સર્વં બ્રહ્મેતિ બ્રહ્મતા

વર્ણાશ્રમં ચ ધર્મં ચ હોત્રાદિકર્મતત્પરાઃ ।
ભજનં સર્વભૂતેષુ જ્ઞાનં ચ કર્મસજ્ઞિતમ્

વૈરાગ્યાધ્યાત્મશાસ્ત્રં ચ યસ્ય માયા વિનિર્ગતા ।
જિજ્ઞાસા મનનાધ્યાસં જ્ઞાનમધ્યાત્મસંજ્ઞિતમ્

આલોક્ય ધર્મસાંખ્યાદિધર્મકર્મક્રિયાવિધીઃ ।
તદર્થવ્યતિરેકેણ તત્ત્વજ્ઞાનં તદોચ્યતે

સમાધિશબ્દવાક્યાર્થં બ્રહ્માકારતયા વૃતિઃ ।
એકાકી નિસ્પૃહઃ શાન્તો બ્રહ્મજ્ઞાનં તદોચ્યતે

વાચો યસ્મિન્નિવર્તન્તે લિઙ્ગં ગલિતસર્વધીઃ ।
સ્વયમેવ સ્વરૂપસ્થં સ્વમિવ સ્વં વિરાજતે

ઉક્તાચારવિહીનસ્ય સ્વબુદ્ધિર્વર્તતે ઽખિલમ્ ।
દ્રવ્યાદિવિષયસ્વાર્થાન્સ જીવો નીચશબ્દિતઃ

સદાચારરતો નિત્યં દ્વન્દ્વાતીતશ્ચ નિસ્પૃહઃ ।
શુષ્કઞ્ચાપ્યશનં ચૈવ પુરુષસ્તસ્ય ઉચ્યતે

દણ્ડકાશાયમાત્રં ચ કામક્રોધવિવર્જિતઃ ।
ભ્રમરીભુક્તસન્તોષમીશ્વરસ્તસ્ય ઉચ્યતે

દિગ્વાસં ચ સ્વસંવેદ્યમાનન્દં સ્વપરં ન હિ ।
પાણિપાત્રે ચ યદ્ભુંક્તે સ બ્રહ્મ રાજતે મહીમ્

દેહાન્તિતં સદાકાલં વર્ણાશ્રમવિવર્જિતમ્ ।
યત્કૃતં તત્સદાચારમાત્મારામો વિરાજતે

ઇતિ
અથ ધર્મશાસ્ત્રે-
અનિષ્ટમિષ્ટમિશ્રં ચ ત્રિવિધં કર્મણઃ ફલમ્ ॥
પશુમિશ્રસ્તથા જ્ઞાની સિદ્ધજ્ઞેયં ચ પઞ્ચકમ્ ।
એતૈર્લક્ષણસંયુક્તં વૃત્તિભેદેન કથ્યતે

ઉક્ત્વા ઉક્ત્વા ચ કાર્યેણ દ્રવ્યં ચ સાધયેત્તતઃ ।
શિશ્નોદરરતાઃ સ્વાર્થં સત્પશોર્લક્ષણં સ્મૃતમ્

યુગાચારેણ વર્તન્તે સંમતં વર્ણમાશ્રમમ્ ।
આત્મસ્વાર્થં ન જાનાતિ સ મિશ્રં લક્ષણં સ્મૃતમ્

વેદશાસ્ત્રાર્થસર્વજ્ઞો ઉક્તાચારશ્ચ તત્પરઃ ।
યથોક્ત્વા ચ વદેદ્વાક્યં સ જ્ઞાની લક્ષણોચ્યતે

કાર્યં ચ અન્યથાકર્તું યદ્વક્તું તત્તુ સાધયેત્ ।
સઞ્ચિતાર્થાન્વદેત્પ્રાજ્ઞઃ સ સિદ્ધિર્લક્ષણોચ્યતે

કાર્યકારણકર્તૃત્વં વિહાય વિચરેન્મહીમ્ ।
સ્તુનાદપી નિકામી ચ આનન્દં જ્ઞેયલક્ષણમ્

ઇતિ નિર્વેદજ્ઞાનનિર્ણયઃ ।
દેહવર્ણાશ્રયા ધર્મા કલ્પનાવેદનિર્મિતાઃ ।
તા હિ નિર્મોકવત્ત્યાજ્યાઃ સો ઽહમેકો નિરઞ્જનઃ

તસ્માજ્જ્ઞાનાત્તુ કૈવલ્યમિત્યાદિશ્રુતેઃ જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધકર્માણીતિ ગીતા ।
પરોક્ષં શાસ્ત્રિયજ્ઞાનમપરોક્ષં ચ શાશ્વતમ્ ।
પ્રથમં જન્મકર્માણિ દ્વિતીયં સચ્ચિદાત્મકમ્

ઉત્પત્તિસ્થિતિસંહારભૂતં ભૂતેષુ યુજ્યતે ।
આત્મા ચ તત્ર સાક્ષી ચ જગદ્દ્રષ્ટા ચ સૂર્યવત્

ભૂતાદિવ્યક્તિરૂપં ચ અચરં ચરમેવ ચ ।
તદિન્દ્રજાલવત્પશ્યેદ્યથા નુ વીચિવજ્જગત્

કલ્પનાબદ્ધજન્તુશ્ચ સદા જલ્પતિ દોષવત્ ।
વપુર્નૃત્યતિ રથ્યાયાં યાવત્પતતિ ભૂતલે

જનો બાલપિશાચત્વં કિં લજ્જાયોગિવૃન્દિનામ્ ।
જલ્પન્તિ વિવિધા વાચો કિમર્થં સુખદુઃખયોઃ

અસ્તિ ભાતિ પ્રિયં સ્થિરમસ્થિરં નામ રૂપકમ્ ।
ચત્વાર ઈષણા ત્યાજ્યાઃ સોહમેકો નિરઞ્જનઃ

માતૃકાધ્વનિરૂપા ચ વર્તતે વિશ્વમાયયા ।
જાનીહિ તત્ર તન્નાદં વ્યર્થો ઽર્થઃ પ્રતિપદ્યતે

અમનસ્તુ સદા દેહો યથા ગ્રામો વિના જનાત્ ।
બ્રહ્માદ્યોપિ ન કર્ત્તવ્યઃ સ પશુશ્ચાત્મઘાતકઃ

ઉત્તમા ચ લયે લીના ધ્યાનધારણમધ્યમાઃ ।
અધમા પ્રતિમાપૂજા ગીતનૃત્યં ધમોધમઃ

સ્નાનં મનો મલત્યાગઃ શૌચમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ ।
અભેદદર્શનં જ્ઞાનં ધ્યાનં નિર્વિષયં મનઃ

સ્થૂલપેશિવત્ પ્રત્યક્ષં લિઙ્ગં વન્ધ્યં યથા સ્ત્રિયઃ ।
મનસાત્મૈકરૂપેણ સ્વયં બ્રહ્મ સનાતનમ્

શ્રુતિસ્મૃત્યર્થપૂર્ણં ચ સમાધેશ્ચિત્તસૌરભમ્ ।
યાવદ્દેહાભિમાનં ચ તાવત્યો નિષ્ફલા ક્રિયાઃ

સંસારકર્મ આસક્તો બ્રહ્માહમિતિ મન્યતે ।
કર્મબ્રહ્મોભયભ્રષ્ટસ્તં ત્યજેદન્ત્યજં યથા

સમાધેર્વિક્ષેપો યસ્ય નાનાયુક્તિપ્રકારકઃ ।
યાવદ્દેહલયં નૈતાવન્તો મોહકારકાઃ

એકોસૌ યોગવાસી ચ દ્વયં ગ્રામસ્તથૈવ ચ ।
તૃતીયં નગરં ચૈવ મન્યે યદ્વનવાસિનામ્

વેદશાસ્ત્રપુરાણાનિ નાનાયુક્તિં ચ વલ્ગુના ।
વ્યવસયાત્મિકા બુદ્ધિર્ન તુ સાધનરૂપકા

આલોડ્ય ચતુરો વેદાન્ સર્વશાસ્ત્રાણિ સર્વદા ।
યો વૈ તત્ત્વં ન જાનાતિ દર્વીપાકરસં યથા

શબ્દબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતો સ્નાયાત્સ પરમે યદિ ।
શ્રમસ્તસ્ય શ્રમફલં હ્યધેનુરિવ રક્ષકઃ

આકાશદર્પણે યસ્મિન્યજ્જગદ્ભાસતે ઽખિલમ્ ।
તત્સર્વં બ્રહ્મરૂપં ચ માયામયવિચેષ્ટિતમ્

યા નિશા સર્વભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી ।
યસ્યાં જાગર્તિ ભૂતાનિ સા નિશા પશ્યતો મુનેઃ

નાહં દેહો ન ચ પ્રાણો નેન્દ્રિયાણિ તથૈવ ચ ।
ન મનો હન્ત બુદ્ધિશ્ચ નૈવ ચિત્તમહઙ્કૃતિઃ

નાહં મનુષ્યો ન ચ દેવ યક્ષો ન બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયવૈશ્યશૂદ્રઃ ।
ન બ્રહ્મચારી ન ગૃહી વનસ્થો ભિક્ષુર્ન ચાહં નિજબોધરૂપઃ

કાર્યકારણચેષ્ટા ચ ત્રિવિધં કલ્પનાકૃતમ્ ।
મનોહઙ્કારસંયુક્તં વ્યર્થં ચ શબ્દમાલિકા

શબ્દે શબ્દસ્ય જ્ઞાનાર્થં યોગી વદતિ નિસ્પૃહઃ ।
યથા વાદ્યેષુ નાદશ્ચ પારતન્ત્ર્યેણ વર્તતે

યોગી ચ સર્વકાર્યાણિ વર્તતે દેહકર્મણિ ।
કૌમારં ક્રીડનં ચૈવ સર્વં મિથ્યૈવ કારણમ્

યદ્યાવત્ક્રિયતે જન્તુઃ સ્વગૃહે રાજતે પુમાન્ ।
યો યો યસ્ય યથા ભાવસ્તત્તતેષાં ચ સૌખ્યતા

તત્કામોપચેષ્ટિતમ્ સર્વં વૃથા ભવતિ આયતૌ ।
ન ચાસ્ય ક્રિયા કાચિન્નેહ નાનાસ્તિ કર્હિચિત્

અહં ચેષ્ટ ઇતો દેહે સર્વકર્મસુ ચેષ્ટતે ।
ઇતિ જ્ઞાનં વિજાનીયાદ્યજ્જ્ઞાનં સ્મરણેન હિ

તડાગઃ પૂર્ણતો યેન યદ્દાતું બલં રાજતે ।
કિંચિચ્છિદ્રેણ આદ્યં ચ મનસાત્મોદકક્રિયાઃ

બન્ધં વિહાય પૂર્ણાનિ કુર્વન્તુ સ્વસ્થમાનસમ્ ।
યે હિ યુક્તિં સદાભ્યાસાત્સ વૈ જ્ઞાનોત્તમોત્તમઃ

દેહાદિસર્વકર્માણિ જ્ઞાનાજ્ઞાનેષુ જ્ઞાયસે ।
સો ઽહં ચિન્માત્રરૂપેણ જાનીહિ બ્રહ્મલક્ષણમ્

અહં મૂર્ખમહં જ્ઞાતા યો ધર્મઃ પ્રતિપાદ્યતે ।
સો ઽહં ચિન્માત્રરૂપેણ જાનીહિ બ્રહ્મલક્ષણમ્

ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ યસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે

જગદ્વિલક્ષણં બ્રહ્મ બ્રહ્મણો ઽન્યન્ન કિઞ્ચન ।
બ્રહ્મણ્યાભાતિ ચિન્મિથ્યા યથા મરુમરીચિકા

જ્ઞાનામૃતેન તૃપ્તસ્ય કૃતકૃત્યસ્ય યોગિનઃ ।
ન ચાસ્તિ કિઞ્ચિત્કર્તવ્યમસ્તિ ચેન્ન સ સત્ત્વવિત્

ન ત્વં વિપ્રાદિકો વર્ણો નાશ્રમી નાક્ષગોચરઃ ।
અસઙ્ગો ઽસિ નિરાકારો વિશ્વસાક્ષી સુખી ભવ

દેહાભિમાનગલિતે વિદિતે ચ ચિદાત્મનિ ।
યત્ર યત્ર મનો યાતિ તત્ર તત્ર સમાધયઃ

આત્મૈકભાવનિષ્ઠસ્ય યા યા ચેષ્ટાસ્તદર્ચનમ્ ।
યો યો જલ્પઃ સ સંમન્ત્રસ્તદ્ધ્યાનં ચ નિરીક્ષણમ્

ન સંકલ્પવિકલ્પસ્ય ન લીનોપાધિવાસનાઃ ।
નિજસ્વરૂપે નિર્મગ્નઃ સ યોગી પરતત્ત્વવિત્

દેહાદિસર્વેન્દ્રિયાણિ સત્તામાત્રેણ ચેષ્ટતે ।
યથા દીપે પ્રપંચસ્ય ચુંબકં લોહમેવ ચ

દેહદ્વયં તથા નામ વર્ણાશ્રમા ચ વ્યર્થતા ।
મહીઆકાશબ્રહ્માહમલમેતત્સમાધિના

અવ્યક્તસ્ય કથં ધ્યાનં વ્યાપકસ્ય વિસર્જનમ્ ।
અમૂર્તસ્ય કથં પૂજા સ્વયં બ્રહ્મ સનાતનમ્

ફલસ્ય કારણં પુષ્પં ફલે પુષ્પં વિનશ્યતિ ।
જ્ઞાનસ્ય કારણં કર્મ જ્ઞાને કર્મ વિનશ્યતિ

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કિં ગૃહ્ણામિ ત્યજામિ કિમ્ ।
આત્મના પૂરિતં સર્વ મહાકલ્પાંબુના યથા

ભૂતાદિવ્યક્તિરૂપં ચ અચરં ચરમેવ ચ ।
તદિન્દ્રજાલવત્પશ્યેદ્યથામ્બુવીચિવજ્જગત્

શબ્દભાગદ્વયં કૃત્વા વ્યર્થો જ્ઞાનાર્થયોગિનમ્ ।
કદાચિદ્વક્તું જ્ઞાનાર્થં વ્યર્થો વક્તું ન શક્યતે

ગર્વં નો વહતે ન નિન્દન્તિ પરાન્નો ભાષતે નિષ્ઠુરં
પ્રોક્તં કેનચિદપ્રિયં ચ હસતે ક્રોધં ચ નાલમ્બતે ।
શ્રુત્વા કાવ્યમલક્ષણં પરકૃતં સન્તિષ્ઠતે મૂકવ-
દ્દોષાન્નાદદતે સ્વયં ન કુરુતે ચૈતત્સતાં લક્ષણમ્

બીજમધ્યે યથા વૃક્ષં વૃક્ષમધ્યે ચ બીજતા ।
વ્યાપ્યવ્યાપકસર્વાત્મા સ પૃથક્ નૈવ દૃશ્યતે

એકાત્મા સર્વભૂતેષુ બન્ધમોક્ષઃ કથં દ્વિધા ।
જન્મસંસ્કારયોગેન ભિન્નત્વં વર્ત્તતે સદા

પ્રતિબિમ્બયથોપાધિં દીર્ઘન્તિર્યક્ ચ વર્ત્તુલમ્ ।
તસ્માદ્વિલક્ષણો જીવઃ કથમેકં ભવિષ્યતિ

યથા યોનિસ્તથાચારપૂર્વકર્મ્માનુસારતઃ ।
તત્તજ્જ્ઞાનાધિકારેણ દ્વિવિધા બન્ધમોક્ષયોઃ

યથાયમલમુત્પત્તિં પ્રારબ્ધં વિવિધાકૃતમ્ ।
તથૈવ સુખદુઃખાનિ કથં ભવતિ એકતા

દ્રવ્યં ન ભક્ષયેત્પ્રાજ્ઞઃ સ્વદ્રવ્યં નૈવ પોષયેત્ ।
સન્તુષ્ટઃ સર્વદા નિત્યં સ નરો જ્ઞાનવાન્ભવેત્

શરીરં નશ્વરં સર્વં સમ્બન્ધઃ કિન્તુ શાશ્વતઃ ।
વયસા સૂત્રમાર્ગેણ યથા સ્થાનેષુ ગચ્છતિ

યથા પરગૃહે વાસો માર્ગસ્થં કુરુતે સદા ।
તથૈવ સુખદુઃખેન ન સ્પૃશેત્ જ્ઞાનિનો નરઃ

નટી ચ નટનાટ્યં ચ નાનાક્રીડા ચ રઞ્જનમ્ ।
અહં પ્રત્યયજાનાતિ તથૈવ જ્ઞો સદા નરઃ