સાંખ્યપરિભાષા · અધ્યાય 5

કિન્તુ -
માનસં નામ આસનસ્થાં સાવયવમૂર્ત્તિં ધ્યાયેત્ । નિવાતદીપવત્સ્વસ્થં યથાબુદ્ધ્યા ષોડશોપચારૈઃ પૂજયેત્ । તસ્ય ગચ્છતસ્તિષ્ઠતશ્ચ ન સમીપાવભાસઃ । સ એવ સર્વભૂતસ્થં સ્વરૂપં પશ્યતિ । તતઃ સાવકાશમિવ ભાસતે સા સાયુજ્યતા ।
ઇતિ ચતુર્વિધા ઉપાસના મુક્તિઃ ।
અથાદ્વૈતભક્તિઃ ।
સર્વેશ્વરમયં ભક્તિર્જ્ઞાનં ચાભેદદર્શનમ્ ।
નિરપેક્ષં ચ વૈરાગ્યં મુક્તં નિર્વિષયં મનઃ

કિન્તુ ચાણ્ડાલાદિબ્રહ્મપર્યન્તં સર્વભૂતેષુ ઈશ્વરરૂપં ભાવયેત્ । યથાર્હં ષોડશોપચારેણ પૂજયેત્ । સા ભક્તિઃ ન તુ પ્રતિમા । બ્રહ્માદિપિપીલિકાપર્યન્તં સ્વશરીરવદભેદં જ્ઞાત્વા તજ્જ્ઞાનં પરદેહાહિસ્વદેહાવયમેકીકૃત્ય સર્વત્ર એકમેવ પિણ્ડમવધારયેત્ બ્રહ્માદિસ્થાવરપર્યન્તમિહામુત્ર નિરાશા । મુક્તિ નામ વૃત્તિશૂન્યમ્ । તત્ર પ્રમાણમ્ -
સર્વભૂતેષુ યઃ પશ્યેદ્ભગવદ્ભાવમાત્મનઃ ।
ભૂતાનિ ચ ભવત્યાત્મલેષભાગવતોત્તમઃ

યદા ભૂતપૃથક્ભાવમેકસ્થમનુપશ્યતિ ।
તત એવ ચ વિસ્તારં બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા

પ્રજહાતિ યદા કામાન્ સર્વાન્પાર્થ મનોગતાન્ ।
આત્મન્યેવાત્મનસ્તુષ્ટઃ સ્વપતઃ સ ન ખિદ્યતે

ગીતાસુ ।
બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તેષુ વૈરાગ્યં યદ્ધિ જાયતે ।
યથૈવ કાકવિષ્ઠાયાં વૈરાગ્યં તદ્ધિ નિર્મલમ્