Sāṃkhyaparibhāṣā · Chapter 6
iti advaitabhaktiḥ /
atha vivekajñānanirṇayaḥ /
akrodhavairāgyajitendriyatvaṃ kṣamādayāśāntijanapriyatvam /
nirlobhadātā bhavamuktiheturjñānasya cihnaṃ daśalakṣaṇāni
karma adhyātmatattvaṃ ca brahmajñānamataḥ param /
indraṃ catvāri vācyārthamātmalakṣaṃ sukhāvaham
karmajñānī bhavejjīvaḥ puruṣo 'dhyātmasaṃjñakaḥ /
īśvarastattvavettā ca sarvaṃ brahmeti brahmatā
varṇāśramaṃ ca dharmaṃ ca hotrādikarmatatparāḥ /
bhajanaṃ sarvabhūteṣu jñānaṃ ca karmasajñitam
vairāgyādhyātmaśāstraṃ ca yasya māyā vinirgatā /
jijñāsā mananādhyāsaṃ jñānamadhyātmasaṃjñitam
ālokya dharmasāṃkhyādidharmakarmakriyāvidhīḥ /
tadarthavyatirekeṇa tattvajñānaṃ tadocyate
samādhiśabdavākyārthaṃ brahmākāratayā vṛtiḥ /
ekākī nispṛhaḥ śānto brahmajñānaṃ tadocyate
vāco yasminnivartante liṅgaṃ galitasarvadhīḥ /
svayameva svarūpasthaṃ svamiva svaṃ virājate
uktācāravihīnasya svabuddhirvartate 'khilam /
dravyādiviṣayasvārthānsa jīvo nīcaśabditaḥ
sadācārarato nityaṃ dvandvātītaśca nispṛhaḥ /
śuṣkañcāpyaśanaṃ caiva puruṣastasya ucyate
daṇḍakāśāyamātraṃ ca kāmakrodhavivarjitaḥ /
bhramarībhuktasantoṣamīśvarastasya ucyate
digvāsaṃ ca svasaṃvedyamānandaṃ svaparaṃ na hi /
pāṇipātre ca yadbhuṃkte sa brahma rājate mahīm
dehāntitaṃ sadākālaṃ varṇāśramavivarjitam /
yatkṛtaṃ tatsadācāramātmārāmo virājate
iti
atha dharmaśāstre-
aniṣṭamiṣṭamiśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam //
paśumiśrastathā jñānī siddhajñeyaṃ ca pañcakam /
etairlakṣaṇasaṃyuktaṃ vṛttibhedena kathyate
uktvā uktvā ca kāryeṇa dravyaṃ ca sādhayettataḥ /
śiśnodararatāḥ svārthaṃ satpaśorlakṣaṇaṃ smṛtam
yugācāreṇa vartante saṃmataṃ varṇamāśramam /
ātmasvārthaṃ na jānāti sa miśraṃ lakṣaṇaṃ smṛtam
vedaśāstrārthasarvajño uktācāraśca tatparaḥ /
yathoktvā ca vadedvākyaṃ sa jñānī lakṣaṇocyate
kāryaṃ ca anyathākartuṃ yadvaktuṃ tattu sādhayet /
sañcitārthānvadetprājñaḥ sa siddhirlakṣaṇocyate
kāryakāraṇakartṛtvaṃ vihāya vicarenmahīm /
stunādapī nikāmī ca ānandaṃ jñeyalakṣaṇam
iti nirvedajñānanirṇayaḥ /
dehavarṇāśrayā dharmā kalpanāvedanirmitāḥ /
tā hi nirmokavattyājyāḥ so 'hameko nirañjanaḥ
tasmājjñānāttu kaivalyamityādiśruteḥ jñānāgnidagdhakarmāṇīti gītā /
parokṣaṃ śāstriyajñānamaparokṣaṃ ca śāśvatam /
prathamaṃ janmakarmāṇi dvitīyaṃ saccidātmakam
utpattisthitisaṃhārabhūtaṃ bhūteṣu yujyate /
ātmā ca tatra sākṣī ca jagaddraṣṭā ca sūryavat
bhūtādivyaktirūpaṃ ca acaraṃ carameva ca /
tadindrajālavatpaśyedyathā nu vīcivajjagat
kalpanābaddhajantuśca sadā jalpati doṣavat /
vapurnṛtyati rathyāyāṃ yāvatpatati bhūtale
jano bālapiśācatvaṃ kiṃ lajjāyogivṛndinām /
jalpanti vividhā vāco kimarthaṃ sukhaduḥkhayoḥ
asti bhāti priyaṃ sthiramasthiraṃ nāma rūpakam /
catvāra īṣaṇā tyājyāḥ sohameko nirañjanaḥ
mātṛkādhvanirūpā ca vartate viśvamāyayā /
jānīhi tatra tannādaṃ vyartho 'rthaḥ pratipadyate
amanastu sadā deho yathā grāmo vinā janāt /
brahmādyopi na karttavyaḥ sa paśuścātmaghātakaḥ
uttamā ca laye līnā dhyānadhāraṇamadhyamāḥ /
adhamā pratimāpūjā gītanṛtyaṃ dhamodhamaḥ
snānaṃ mano malatyāgaḥ śaucamindriyanigrahaḥ /
abhedadarśanaṃ jñānaṃ dhyānaṃ nirviṣayaṃ manaḥ
sthūlapeśivat pratyakṣaṃ liṅgaṃ vandhyaṃ yathā striyaḥ /
manasātmaikarūpeṇa svayaṃ brahma sanātanam
śrutismṛtyarthapūrṇaṃ ca samādheścittasaurabham /
yāvaddehābhimānaṃ ca tāvatyo niṣphalā kriyāḥ
saṃsārakarma āsakto brahmāhamiti manyate /
karmabrahmobhayabhraṣṭastaṃ tyajedantyajaṃ yathā
samādhervikṣepo yasya nānāyuktiprakārakaḥ /
yāvaddehalayaṃ naitāvanto mohakārakāḥ
ekosau yogavāsī ca dvayaṃ grāmastathaiva ca /
tṛtīyaṃ nagaraṃ caiva manye yadvanavāsinām
vedaśāstrapurāṇāni nānāyuktiṃ ca valgunā /
vyavasayātmikā buddhirna tu sādhanarūpakā
āloḍya caturo vedān sarvaśāstrāṇi sarvadā /
yo vai tattvaṃ na jānāti darvīpākarasaṃ yathā
śabdabrahmaṇi niṣṇāto snāyātsa parame yadi /
śramastasya śramaphalaṃ hyadhenuriva rakṣakaḥ
ākāśadarpaṇe yasminyajjagadbhāsate 'khilam /
tatsarvaṃ brahmarūpaṃ ca māyāmayaviceṣṭitam
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī /
yasyāṃ jāgarti bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ
nāhaṃ deho na ca prāṇo nendriyāṇi tathaiva ca /
na mano hanta buddhiśca naiva cittamahaṅkṛtiḥ
nāhaṃ manuṣyo na ca deva yakṣo na brāhmaṇaḥ kṣatriyavaiśyaśūdraḥ /
na brahmacārī na gṛhī vanastho bhikṣurna cāhaṃ nijabodharūpaḥ
kāryakāraṇaceṣṭā ca trividhaṃ kalpanākṛtam /
manohaṅkārasaṃyuktaṃ vyarthaṃ ca śabdamālikā
śabde śabdasya jñānārthaṃ yogī vadati nispṛhaḥ /
yathā vādyeṣu nādaśca pāratantryeṇa vartate
yogī ca sarvakāryāṇi vartate dehakarmaṇi /
kaumāraṃ krīḍanaṃ caiva sarvaṃ mithyaiva kāraṇam
yadyāvatkriyate jantuḥ svagṛhe rājate pumān /
yo yo yasya yathā bhāvastattateṣāṃ ca saukhyatā
tatkāmopaceṣṭitam sarvaṃ vṛthā bhavati āyatau /
na cāsya kriyā kācinneha nānāsti karhicit
ahaṃ ceṣṭa ito dehe sarvakarmasu ceṣṭate /
iti jñānaṃ vijānīyādyajjñānaṃ smaraṇena hi
taḍāgaḥ pūrṇato yena yaddātuṃ balaṃ rājate /
kiṃcicchidreṇa ādyaṃ ca manasātmodakakriyāḥ
bandhaṃ vihāya pūrṇāni kurvantu svasthamānasam /
ye hi yuktiṃ sadābhyāsātsa vai jñānottamottamaḥ
dehādisarvakarmāṇi jñānājñāneṣu jñāyase /
so 'haṃ cinmātrarūpeṇa jānīhi brahmalakṣaṇam
ahaṃ mūrkhamahaṃ jñātā yo dharmaḥ pratipādyate /
so 'haṃ cinmātrarūpeṇa jānīhi brahmalakṣaṇam
bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi yasmin dṛṣṭe parāvare
jagadvilakṣaṇaṃ brahma brahmaṇo 'nyanna kiñcana /
brahmaṇyābhāti cinmithyā yathā marumarīcikā
jñānāmṛtena tṛptasya kṛtakṛtyasya yoginaḥ /
na cāsti kiñcitkartavyamasti cenna sa sattvavit
na tvaṃ viprādiko varṇo nāśramī nākṣagocaraḥ /
asaṅgo 'si nirākāro viśvasākṣī sukhī bhava
dehābhimānagalite vidite ca cidātmani /
yatra yatra mano yāti tatra tatra samādhayaḥ
ātmaikabhāvaniṣṭhasya yā yā ceṣṭāstadarcanam /
yo yo jalpaḥ sa saṃmantrastaddhyānaṃ ca nirīkṣaṇam
na saṃkalpavikalpasya na līnopādhivāsanāḥ /
nijasvarūpe nirmagnaḥ sa yogī paratattvavit
dehādisarvendriyāṇi sattāmātreṇa ceṣṭate /
yathā dīpe prapaṃcasya cuṃbakaṃ lohameva ca
dehadvayaṃ tathā nāma varṇāśramā ca vyarthatā /
mahīākāśabrahmāhamalametatsamādhinā
avyaktasya kathaṃ dhyānaṃ vyāpakasya visarjanam /
amūrtasya kathaṃ pūjā svayaṃ brahma sanātanam
phalasya kāraṇaṃ puṣpaṃ phale puṣpaṃ vinaśyati /
jñānasya kāraṇaṃ karma jñāne karma vinaśyati
kiṃ karomi kva gacchāmi kiṃ gṛhṇāmi tyajāmi kim /
ātmanā pūritaṃ sarva mahākalpāṃbunā yathā
bhūtādivyaktirūpaṃ ca acaraṃ carameva ca /
tadindrajālavatpaśyedyathāmbuvīcivajjagat
śabdabhāgadvayaṃ kṛtvā vyartho jñānārthayoginam /
kadācidvaktuṃ jñānārthaṃ vyartho vaktuṃ na śakyate
garvaṃ no vahate na nindanti parānno bhāṣate niṣṭhuraṃ
proktaṃ kenacidapriyaṃ ca hasate krodhaṃ ca nālambate /
śrutvā kāvyamalakṣaṇaṃ parakṛtaṃ santiṣṭhate mūkava-
ddoṣānnādadate svayaṃ na kurute caitatsatāṃ lakṣaṇam
bījamadhye yathā vṛkṣaṃ vṛkṣamadhye ca bījatā /
vyāpyavyāpakasarvātmā sa pṛthak naiva dṛśyate
ekātmā sarvabhūteṣu bandhamokṣaḥ kathaṃ dvidhā /
janmasaṃskārayogena bhinnatvaṃ varttate sadā
pratibimbayathopādhiṃ dīrghantiryak ca varttulam /
tasmādvilakṣaṇo jīvaḥ kathamekaṃ bhaviṣyati
yathā yonistathācārapūrvakarmmānusārataḥ /
tattajjñānādhikāreṇa dvividhā bandhamokṣayoḥ
yathāyamalamutpattiṃ prārabdhaṃ vividhākṛtam /
tathaiva sukhaduḥkhāni kathaṃ bhavati ekatā
dravyaṃ na bhakṣayetprājñaḥ svadravyaṃ naiva poṣayet /
santuṣṭaḥ sarvadā nityaṃ sa naro jñānavānbhavet
śarīraṃ naśvaraṃ sarvaṃ sambandhaḥ kintu śāśvataḥ /
vayasā sūtramārgeṇa yathā sthāneṣu gacchati
yathā paragṛhe vāso mārgasthaṃ kurute sadā /
tathaiva sukhaduḥkhena na spṛśet jñānino naraḥ
naṭī ca naṭanāṭyaṃ ca nānākrīḍā ca rañjanam /
ahaṃ pratyayajānāti tathaiva jño sadā naraḥ
Original text: Sāṃkhyaparibhāṣā · Edition: Vindhyesvari Prasada Dvivedin in: Sāṃkhyasaṃgrahaḥ (Chowkhamba Sanskrit Series, 50, pp. 197-224) · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0