સાંખ્યપરિભાષા · અધ્યાય 7

ઇતિ જ્ઞાનનિર્ણયઃ ।
અથ શ્રોતા ઉવાચ ।
ઇદં કિં દૃશ્યતે કેન કથં જાતમ્ ?
તં હોવાચ-
પ્રથમ અનાદિવસ્તુ ચૈતન્ય આત્મા । તસ્ય સ્ફુરણં જાતં સ ઇમમેવાત્માનં દ્વિધા પાતયેત્તતઃ ।
પતિશ્ચ પત્ની ચાભવતામિતિ બૃહદારણ્યે ।
તત્ત્વમસીતિ યસ્મિન્ ત્રિપદાનિ ભવન્તિ । તત્ ત્વં અસિ । બ્રહ્માહમસ્મીતિ સકલબ્રહ્માન્તં નિશ્વસિતમ્ । અથ તત્સર્વં ત્વમેવ । ઇદમાશ્ચર્યમ્ । તર્હિ ચિત્ત એકાગ્રમ્ અતિસૂક્ષ્મતરં કુરુ । પરમર્થમિત્યુક્તમ્ । આત્મા ઽયં ગુરુરચલધર્મવ્યાપકત્વાદિતિ । અથ-
અન્ધઃ પઙ્ગુરસઙ્ગે ચ સઙ્ગાત્કર્મ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
યત્ર પઙ્ગુસ્વતન્ત્રત્વં તત્રાન્ધો નિઃફલો ભવેત્

અન્ધાતીતં ભવેત્પઙ્ગુરચલં ચ સનાતનમ્ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરં ભૂતં યથાકાશં ચ દૃશ્યતે

કિન્તુ માયા અન્ધા અવિવેકિત્વાત્ । ઉભયોરેકીભૂત્વા મિથ્યા જીવેશ્વરૌ વ્યાજેનાપિ બ્રહ્માણ્ડયોઃ । સૃષ્ટિનિર્મિતાઃ ।
તસ્માન્માયાપરિત્યાગેન સ્વયમેવ ચિદાકાશે ચ વર્તતે ।
તત્ર પ્રમાણં શ્રુતિઃ । આકાશ આત્મા ખં બ્રહ્મ ।
અથ જીવેશ્વરયોર્લક્ષણમ્ । તત્ર પ્રમાણં શ્રુતિઃ । દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે । તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિ । અથ વેદેતિ । કાર્યોપાદિચૈતન્યં જીવશબ્દવાચ્યમ્ । કારણોપાધિચૈતન્યમ્ ઈશ્વરશબ્દવાચ્યમ્ ।
કાર્યોપાધિરયં જીવઃ કારણોપાધિરીશ્વરઃ ।
કાર્યકારણતાં હિત્વા પૂર્ણબોભો વિધીયતે

તત્ર કાર્યં નામ અહઙ્કારાદિસૃષ્ટિવ્યાપારઃ કારણં નામ સાક્ષી હ્યન્તઃસ્ફુરણમ્ । ઇતિ વેદાન્તે ।
ઉપદ્રષ્ટાનુમન્તા ચ ભર્ત્તા ભોક્તા મહેશ્વરઃ ।
પરમાત્મેતિ ચાપ્યુક્તો દેહે ઽસ્મિન્પુરુષઃ પરઃ