સાંખ્યપરિભાષા · અધ્યાય 3

અથ ભૂમિકા । વિક્ષેપ્તા વિષયપદાર્થે રતિઃ । ગતાયાતા સંશયાત્મિકા । સુલીનતા પ્રીતિરૂપા તુરીયા ।
અથ બુદ્ધયઃ । ગુરુઃ શાસ્ત્રાદિયુક્ત્યા બોધયતિ તથાપિ શૂન્યં કમ્બલપેશીવત્ । સા અધિકપ્રકાશો ન ભવતિ ખર્પરચ્છિદ્રવત્ । અનેકયુક્ત્યા વિસ્તારયતિ ભગ્નવેણુવત્ જલે તૈલવત્ । તત્રાદૌ વૈરાગ્યમ્ । તત્ર પ્રમાણં શ્રુતિઃ- ન વા ઽરે સર્વસ્ય કામાય સર્વં પ્રિયં ભવત્યાત્મનસ્તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિ ઇતિ ।
બૃહદારણ્યકે ઽત્યાગેનૈકેન અમૃતત્વમાનશુઃઽ; । તત્રાદૌ શબલત્યાગઃ ॥
વિષ્ઠામૂત્રં ચ દુર્ગન્ધિ કૃમ્યગારં ચ નશ્વરમ્ ।
તત્સૌખ્યમાનિનો મૂઢા અહંમમેતિગર્વિતાઃ

કસ્ય માતા પિતા કસ્ય કસ્ય ભ્રાતા સહોદરઃ ।
કસ્ય સ્ત્રી કસ્ય પુત્રસ્તુ નરાણાં કર્મબન્ધનમ્

જાયાપત્યગૃજક્ષેત્રસ્વજનદ્રવિણાદિષુ ।
ઉદાસીનસમં પશ્યેત્સર્વં વ્યર્થમિવાત્મનિ

સ્ત્રીણાં સ્ત્રીસઙ્ગિનાં સઙ્ગં ત્યક્ત્વા દૂરત આત્મવાન્ ।
ક્ષમી વિવિક્ત આસીનશ્ચિન્તયેન્મામતન્દ્રિતઃ

કાયારણ્યસમાવિષ્ટો મનવ્યાઘ્રો મહાબલી ।
ભક્ષતે સકલાંલ્લોકાન્દેવાનુરગમાનવાન્

જ્ઞાનખડ્ગં દૃઢં કૃત્વા વૈરાગ્યં ભૂમિશોધનમ્ ।
દુર્લભો યસ્ય સંગ્રામો કો ઽસૌ શૂરશ્ચ આત્મવાન્

અથ શુદ્ધત્યાગઃ ।
ગ્રન્થમભ્યસ્ય મેધાવી જ્ઞાનવિજ્ઞાનતત્પરઃ ।
પલાલમિવ ધાન્યાર્થી ત્યજેદ્ગ્રન્થમશેષતઃ

પદમિચ્છસિ બ્રહ્મત્વં તદા વિજ્ઞાનતઃ શૃણુ ।
સર્વાર્થેષુ ચ વૈરાગ્યં સર્વભૂતેષુ ચાત્મતા

મુક્તિમિચ્છસિ ચેત્ત્વન્તુ વિષયાન્વિષવત્ત્યજ ।
ક્ષમાર્જવદયાતોષસત્યં પીયૂષવદ્ભજ

મનસા ધ્યાયતે યોગી કૃપણસ્તુ ધનં યથા ।
મનસા યેન પીત્વા ચ તેન જિત્વા જગત્ત્રયમ્

વિહાય કામાન્યઃ સર્વાન્પુમાંશ્ચરતિ નિસ્પૃહઃ ।
નિર્મમો નિરહઙ્કારઃ સ શાન્તિમધિગચ્છતિ

અકિઞ્ચનશ્ચ દાન્તશ્ચ શાન્તશ્ચ સમમાનસઃ ।
સ લિઙ્ગાનાશ્રમં ત્યક્ત્વા ચરેદવિધિગોચરઃ

દેહે ચ શૃણુ તં તાત ગુપ્તપ્રકટલક્ષણમ્ ।
દશગુપ્તકરં મોક્ષદ્વાદશં સહજસ્થિતિઃ

નિરપેક્ષં મુનિં શાન્તં નિર્વૈરં સમદર્શનમ્ ।
અનુવ્રજ્યામહં નિત્યં પૂયયેદઙ્ઘ્રિરેણુભિઃ

કદા શમ્ભો ભવિષ્યામિ કર્મનિર્મૂલનક્ષમઃ ।
એકાકી નિસ્પૃહઃ શાન્તો પાણિપાત્રો દિગમ્બરઃ

સર્વધર્માન્પરિત્યજ્ય મામેકં શરણં વ્રજ ।
અહં ત્વાં સર્વપાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ મા શુચઃ

નિરાલમ્બપદં પ્રાપ્ય ચિત્તે તત્ર લયં ગતે ।
નિવર્તન્તે ક્રિયાઃ સર્વાઃ સ યોગી નિર્ગુણઃ પરઃ

વિષયેન્દ્રિયકારણમાકર્ષચિત્તવિભ્રમઃ ।
યથા બહુસપત્નીનાં લુઠન્તિ પતિમેકતઃ

સાધુ સાધુ શૃણુ સ્વાર્થમસ્થિયન્ત્રાચ્ચ દૂરતઃ ।
અસ્ય ભાગકૃતા લોકે મમત્વં શ્વાનવત્કૃતમ્

શૃણુ તાત દ્વયં ત્યાજ્યમાશા ભેદસ્તથૈવ ચ ।
આશયા દીનતાં કૃત્વા ભેદશ્ચ ભેદવર્ધનમ્

રોદનહાસ્યકા ઽ; ઽનેન પિશાચસ્થિતિમાશ્રયેત્ ।
અસ્ય સઙ્ગં સદા ત્યજ્ય ભવ ચિન્માત્ર સર્વદા

છાયાકાર્યં યથા નાસ્તિ તથૈવાયં હિ દેહકઃ ।
તત્ત્વં ગૃહરસં ત્યજ્ય પરમાં સ્થિતિમાશ્રય

ગોષ્પદં પૃથિવી મેરુઃ સ્થાણુરાકાશમુદ્રિકા ।
તૃણં ત્રિભુવનં રામ વૈરાગ્યાલંકૃતા કૃતિઃ ।
મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ કશ્ચિદ્યતતિ સિદ્ધયે