સાંખ્યકારિકા (ટીકા સહિત) · શ્લોક 61-70

નિવૃત્તા કિં કરોત્ય્ એતદ્ આહ ---
પ્રકૃતેઃ સુકુમારતરં ન કિઞ્ચિદ્ અસ્તીતિ મે મતિર્ ભવતિ ।
યા દૃષ્ટાસ્મીતિ પુનર્ ન દર્શનમ્ ઉપૈતિ પુરુષસ્ય

પ્રકૃતિર્ અપિ પ્રધાનમ્ અપિ કુરુતે । યથેહ સ્નુષા વ્રીડયા સ્વગૃહાન્તઃ પ્રવિશતિ અતો બ્રવીતિ ઇયં વિશિષ્ટતરેતિ । એવમ્ ઇયં પ્રકૃતિઃ સુકુમારતરા । તસ્માત્ પ્રકૃતેઃ સુકુમારતરં નાન્યદ્ અસ્તીતિ । એવં પુરુષસ્ય પરમાત્મનો ઽપિ મતિર્ ઉત્પન્ના । નાસ્તીતિ મે મતિર્ ભવતિ । મમેતિ પુરુષ આત્માનં બ્રવીતિ । તત્ર સુકુમારતરત્વં વર્ણયતિ ઈશ્વરઃ કારણમ્ ઇતિ કેચિદ્ આચાર્યા બ્રવતે । ઉક્તં ચ ---
"અજ્ઞો જન્તુર્ અનીશો ઽયમ્ આત્મનઃ સુખદુઃખયોઃ ।
ઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્ સ્વર્ગં નરકમ્ એવ વા" ॥
(મહાભારત 3 ।31 ।27)(પ્.55)
વેદવાદિનઃ પુનર્ ઇત્થં કારણમ્ આહુઃ । "પુરુષ એવેદં સર્વમ્"(શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ્ 3 ।15) ઇત્ય્ અતઃ પુરુષં કારણમ્ આહુઃ । અપરે સ્વભાવમ્ આહુઃ । સ્વભાવઃ કારણમ્ ઇતિ । તથા હિ ---
"યેન શુક્લીકૃતા હંસાઃ શુકાશ્ ચ હરિતીકૃતાઃ ।
મયૂરાશ્ ચિત્રિતા યેન સ નો વૃત્તિં વિધાસ્યતિ" ॥
(હિતોપદેશ 1 ।183)
અત્ર સાઙ્ખ્યા વદન્તિ । ઈશ્વરઃ કારણં ન ભવતિ । કસ્માત્, નિર્ગુણત્વાત્ । ઇમાઃ સગુણાઃ પ્રજાઃ । સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ત્રયો ગુણાઃ, તે ચ પ્રજાસુ સન્તિ । તાંશ્ ચ ગુણાન્ દૃષ્ટ્વા સાધયામઃ । પ્રકૃતેર્ ઇમાઃ સમુત્પન્નાઃ પ્રજાઃ । યદ્ ઈશ્વરઃ કારણં સ્યાત્ તતો નિર્ગુણાદ્ ઈશ્વરાન્ નિર્ગુણા એવ પ્રજાઃ સ્યુઃ । ન ચૈવમ્ । તસ્માદ્ ઈશ્વરઃ કારણં ન ભવતિ । એવં પુરુષો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યઃ । સ્વભાવો નામ ન કશ્ચિત્ પદાર્થો ઽસ્તિ । યતઃ પ્રજાનામ્ ઉત્પત્તિસઙ્ગતિઃ સ્યાત્ । તસ્માદ્ યો બ્રૂતે સ્વભાવઃ કારણમ્ ઇતિ તન્ મિથ્યા । કેચિત્ કાલં કારણતયા વર્ણયન્તિ ---
"કાલઃ સૃજતિ ભૂતાનિ કાલઃ સંહરતે પ્રજાઃ ।
(મહાભારત 3 ।13 ।70 ।57)
કાલઃ સુપ્તેષુ જાગર્તિ તસ્માત્ કાલસ્ તુ કારણમ્" ॥
તદ્ અપિ સાઙ્ખ્યો નિરાકુરુતે । કાલો નામ ન કશ્ચિત્ પદાર્થો ઽસ્તિ । વ્યક્તમ્ અવ્યક્તં પુરુષ ઇતિ ત્રય એવ પદાર્થાઃ । તત્ર કાલો ઽન્તર્ભૂતઃ । એવં પ્રધાનં હિત્વા નાસ્ત્ય્ અન્યત્ કારણમ્ । તત્પ્રધાનાવગમં પ્રતિ યદા પુરુષસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે તદા તેન જ્ઞાનેન દૃષ્ટા પ્રકૃતિઃ પુરુષસઙ્ગાન્ નિવર્તતે । સ્વૈરિણીવ પુરુષેણોપલક્ષિતા । અયે ઇયમ્ અસાધ્વી માં મોહયતિ, તસ્માન્ ન મમાનયા કાર્યમ્ ઇતિવત્ । તસ્યાં ચ નિવૃત્તાયાં મોક્ષં ગચ્છતિ । એવમ્ ઈશ્વરાદીનિ અકારણાનિ । સુકુમારતરમ્ ઇત્ય્ એતદ્ વાક્યશેષઃ કૃતઃ । યસ્માત્ સુકુમારતરં પ્રધાનં તસ્માદ્ ઉચ્યતે --- પ્રકૃતેઃ સુકુમારતરં ન કિઞ્ચિદ્ અસ્તીતિ મે મતિર્ ભવતિ । ઇતિ મે પુરુષસ્ય । અત્રાહ --- સા દૃષ્ટા પુરુષેણ કથં નિવર્તતે પ્રકૃતિઃ । અત્રોચ્યતે --- યા દૃષ્ટાસ્મીતિ પુનર્ ન દર્શનમ્ ઉપૈતિ પુરુષસ્ય । યથા કાચિત્ કુલસ્ત્રી સાધ્વી સ્વગૃહદ્વારિ સ્થિતા પુરુષેણ સહસૈવાગતેન દૃષ્ટા સહસૈવં વ્રીડમાના ત્વરિતં ગૃહં પ્રવિષ્ટા સા એવં મત્વા દૃષ્ટાહમ્ અનેનેતિ ન પુનર્ દર્શનમ્ ઉપૈતિ પુરુષસ્ય । એવં પ્રકૃતિઃ પરમાત્મના પુરુષેણ જ્ઞાનચક્ષુષા દૃષ્ટા સવ્રીડા કુલસ્ત્રીવન્ ન પુનર્ દર્શનમ્ ઉપૈતિ પુરુષસ્ય । તસ્યાં ચ નિવૃત્તાયાં પુરુષો મોક્ષં ગચ્છતિ

(પ્.56)
અત્રાહ --- લોકે શિષ્ટા વદન્તિ પુરુષો બદ્ધઃ, પુરુષો મુક્તઃ, પુરુષઃ સંસરતિ । અત્રોચ્યતે ---
તસ્માન્ ન બધ્યતે નાપિ મુચ્યતે નાપિ સંસરતિ કશ્ચિત્ ।
સંસરતિ બધ્યતે મુચ્યતે ચ નાનાશ્રયા પ્રકૃતિઃ

પુરુષો ન બધ્યતે સર્વગતત્વાત્, અવિકારત્વાત્, નિષ્ક્રિયત્વાત્, અકર્તૃત્વાત્ । યસ્માન્ ન બધ્યતે તસ્માન્ ન મુચ્યતે । મુક્ત એવ સઃ । અબદ્ધઃ કુતો મુચ્યતે । કસ્યાભુક્તેન વિસૂચી ભવતિ । ન સંસરતિ સર્વગતત્વાત્ । સર્વગતસ્ય બન્ધમોક્ષૌ કુતઃ । અનધિગતપ્રાપણાર્થં સંસરણમ્ ઇત્ય્ ઉપદિશ્યતે । તેન ચ સુનિપુણં સર્વં પ્રાપ્તમ્ । પુરુષં ન વિદન્તિ યે ત એવં વદન્તિ । પુરુષો બદ્ધઃ, પુરુષો મુક્તઃ, પુરુષઃ સંસરતિ । અત્રાહ --- યદિ પુંસો બન્ધમોક્ષસંસરણાનિ ન સ્યુઃ તર્હિ કસ્ય ભવન્તિ । તદ્ ઉચ્યતે --- સંસરતિ બધ્યતે મુચ્યતે ચ નાનાશ્રયા પ્રકૃતિઃ । પ્રકૃતિર્ આત્માનં બધ્નાતિ, મોચયતિ, સંસરતિ ચ । યત્ તત્ સર્ગાદૌ સૂક્ષ્મં શરીરં તાન્માત્રિકં પ્રાગ્ ઉક્તં ત્રયોદશવિધેન કરણેન સંયુક્તં ત્રિવિધેન બન્ધેન બદ્ધં સંસરતિ । સ ચ બન્ધસ્ ત્રિવિધઃ પૂર્વમ્ આખ્યાતઃ । તદ્ એવ સૂક્ષ્મશરીરમ્ ઉત્પન્ને જ્ઞાને ત્રિધા બન્ધાન્ મુચ્યતે । તસ્માન્ મુચ્યતે બધ્યતે સંસરતિ નાનાશ્રયા પ્રકૃતિઃ । નાનાશ્રયા દેવમનુષ્યતિર્યક્શરીરભૂતેત્ય્ અર્થઃ । એવં યત્ પ્રધાનં તત્ સૂક્ષ્મં શરીરં તત્ પ્રધાનં પ્રકૃતિર્ ઇત્ય્ અનર્થાન્તરમ્ । તત્ર યઃ પુંસો બન્ધમોક્ષસંસરણાનિ બ્રૂતે સ મૂઢઃ

અત્રાહ --- સા પ્રકૃતિઃ કૈર્ ગુણૈર્ આત્માનં બન્ધયતિ, કૈર્ વા મોચયતીતિ? અત્રોચ્યતે ---
રૂપૈઃ સપ્તભિર્ એવં બધ્નાત્ય્ આત્માનમ્ આત્મના પ્રકૃતિઃ ।
સૈવ ચ પુરુષસ્યાર્થં પ્રતિ વિમોચયત્ય્ એકરૂપેણ

સપ્તભી રૂપૈર્ ઇયમ્ એવં પ્રકૃતિર્ ધર્માદિભિર્ વિના જ્ઞાનમ્ આત્મનાત્માનં બધ્નાતિ । સૈવ ચ પ્રકૃતિઃ ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિરૂપં પ્રતિ, એકરૂપેણ જ્ઞાનેનાત્માનં વિમોચયતિ

(પ્.57)
કથમ્ તજ્ જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે ---
એવં તત્ત્વાભ્યાસાન્ નાસ્મિ ન મે નાહમ્ ઇત્ય્ અપરિશેષમ્ ।
અવિપર્યયાદ્ વિશુદ્ધં કેવલમ્ ઉત્પદ્યતે જ્ઞાનમ્

એવમ્ ઇતિ । યથા, એતાનિ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ પુરુષાદ્યાનિ ભૂતપર્યન્તાનિ તેષામ્ અભ્યાસસ્ તત્ત્વાભ્યાસઃ । અભ્યાસેનૈવ તત્ત્વદર્શનમ્ । તસ્માદ્ અભ્યાસાત્ પુરુષસ્ય બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યતે । નાસ્મિ તત્ત્વાનિ, ન મે તત્ત્વાનિ, નાહં તત્ત્વાનામ્, કિં તુ પ્રાધાનિકાન્ય્ એતાનિ । તસ્માજ્ જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યત એવમાદિ । અપરિશેષં નિરવશેષમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં ચાન્યત્ (જ્ઞાનં યસ્માદ્ આહ) --- અવિપર્યયાત્ । વિપર્યયઃ સંશયસ્ તદ્વિપરીતો ઽવિપર્યયસ્ તસ્માદ્ અવિપર્યયાદ્ અસંશયાદ્ યથાભૂતાર્થદર્શનાદ્ વિશુદ્ધમ્ નિરવદ્યમ્ અવ્યામિશ્રં કેવલં જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે પ્રાદુર્ભવતિ । કિં જ્ઞાનમ્? ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિરૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

અત્રાહ --- તેન જ્ઞાનેન પુરુષઃ કિં કરોતિ । અત્રોચ્યતે ---
તેન નિવૃત્તપ્રસવામ્ અર્થવશાત્ સપ્તરૂપવિનિવૃત્તામ્ ।
પ્રકૃતિં પશ્યતિ પુરુષઃ પ્રેક્ષકવદ્ અવસ્થિતઃ સ્વસ્થઃ

યથા કશ્ચિત્ પ્રેક્ષકો રઙ્ગસ્થિતો ગીતવાદિત્રનૃત્યાદિભિર્ વર્તમાનાં નર્તકીં સ્વસ્થો નિર્વિકલ્પઃ પશ્યતિ । એવં પુરુષ આત્મકૃતેન જ્ઞાનેન તાસુ તાસ્વ્ અવસ્થાસુ વર્તમાનાં પ્રકૃતિં પશ્યતિ --- ઇયં સા પ્રકૃતિર્ યા સર્વપુરાણમ્ આત્માનં બધ્નાતિ । પ્રેક્ષકવત્ પ્રેક્ષકેણ તુલ્યઃ સ્વસ્થઃ સ્વસ્મિન્ ભાવે સ્થિતઃ । કિંભૂતાં પ્રકૃતિમ્? નિવૃત્તપ્રસવામ્ । નિવૃત્તબુદ્ધ્યહઙ્કારકાર્યામ્ । અર્થવશાત્ સપ્તરૂપવિનિવૃત્તામ્ । નિર્વર્ત્તિતોભયપુરુષપ્રયોજનવશાદ્ યૈઃ સપ્તભી રૂપૈર્ ધર્માદિભિર્ આત્માનં બધ્નાતિ તેભ્યો રૂપેભ્યો વિનિવૃત્તામ્ । યાવજ્ જ્ઞાનચક્ષુષા દૃષ્ટા પ્રકૃતિઃ પુરુષેણ તથા ચ પુમાન્ દૃષ્ટઃ

અત્રાહ --- જ્ઞાનચક્ષુષા દૃષ્ટ્વા પ્રકૃતિં પુરુષઃ કિં કરોતિ? અત્રોચ્યતે ---
દૃષ્ટા મયેત્ય્ ઉપેક્ષક એકો દૃષ્ટાહમ્ ઇત્ય્ ઉપરતાન્યા ।
(પ્.58)
સતિ સંયોગે ઽપિ તયોઃ પ્રયોજનં નાસ્તિ સર્ગસ્ય

યથેમાં રઙ્ગગતાં નર્તકીં સર્વાસ્વ્ અવસ્થાસુ વર્તમાનાં દૃષ્ટ્વા વિરમતિ રઙ્ગાત્ પ્રેક્ષકઃ દૃષ્ટા મયેત્ય્ ઉપેક્ષક એકઃ કેવલઃ શુદ્ધઃ પુરુષઃ । તથા પ્રકૃતિર્ અપિ --- "અનેનાહં દૃષ્ટા" ઇતિ નિવૃત્તા । એકા ત્રૈલોક્યસ્યાપિ પ્રધાનકારણભૂતા ન દ્વિતીયા પ્રકૃતિર્ અસ્તિ । નર્તક્ય્ અપિ --- "અહમ્ અનેન દૃષ્ટા" ઇત્ય્ ઉપરમતે નૃત્યાત્, એવં પુરુષો ઽપિ "દૃષ્ટા મયેયં જ્ઞાનચક્ષુષા પ્રકૃતિઃ" ઇતિ પ્રેક્ષકવદ્ ઉપરમતે મોક્ષં ગચ્છતીત્ય્ અર્થઃ । તથા પ્રકૃતિર્ અપિ દૃષ્ટાહમ્ અનેનેતિ સ્વવ્યાપારાદ્ ઉપરમત્ય્ એવ । અત્રાહ --- પુંપ્રકૃત્યોઃ સર્વગતત્વાત્ સર્વનિષેધો ન શક્યતે વક્તુમ્ । તદ્ અસ્ય સંસારસર્ગસ્ય વિનિવૃત્તિર્ એવ । તત્ કથમ્ ઇદં સાધનં સમીચીનમ્ ઇતિ । અત્રોચ્યતે --- સતિ સંયોગે ઽપિ તયોઃ પ્રયોજનં નાસ્તિ સર્ગસ્યેતિ । યદ્ય્ અપિ પ્રધાનપુરુષયોઃ સર્વગતયોઃ સંયોગો ભવત્ય્ એવ । તસ્મિંશ્ ચ સતિ સર્ગસમ્ભવસ્ તથાપિ નાસૌ સર્ગઃ સ્યાત્ પ્રયોજનાભાવાત્ । યસ્માત્ પ્રધાનસ્ય પુરુષાર્થા પ્રવૃત્તિઃ । સ ચ પુરુષાર્થો દ્વિવિધઃ । શબ્દાદ્યુપલબ્ધિર્ આદિર્ ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિર્ અન્તશ્ ચ । બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તેષુ પુરુષઃ શબ્દાદિભિર્ વિષયૈર્ યોજયિતવ્યઃ । અન્તે ચ ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધ્યા મોક્ષયિતવ્યઃ । એવં પુરુષદર્શનાર્થં સમ્પ્રયોગઃ કૃતઃ । એવં પ્રકૃતિપુરુષયોસ્ તયોઃ શરીરોત્પત્તિર્ નાસ્તિ પુનઃ ઋણિકધારિણકવદ્ યથેહ લોકે ઋણિકધારિણકૌ ઉત્તમાધમર્ણૌ દેવદત્તયજ્ઞદત્તૌ યો ઽસ્મિન્ ઋણં ધારયતિ સ ઉત્તમર્ણસ્ તેનાધમર્ણાક્તઃ --- "ઋણં મે દેહી" ઇતિ । તતસ્ તેન તદ્દત્તમ્ । તતસ્ તૌ કૃતપ્રયોજનૌ પરસ્પરમ્ અર્થેન સન્ત્યક્તાવ્ અથ તયોર્ ભૂયઃ સંયોગો ભવતિ । તથાપિ નાર્થકૃત્યં પ્રયોજનાભાવાત્ । યથા વા વૃદ્ધસંયોગાદ્ અપત્યં ન ભવતિ, પ્રયોજનાભાવાત્ । તથા પ્રધાનપુરુષયોઃ કૃતપ્રયોજનયોઃ પ્રયોજનં નાસ્તીતિ સિદ્ધમ્

કિઞ્ ચાન્યત્, યદિ પુરુષસ્યોત્પન્ને જ્ઞાને મોક્ષસ્ તર્હિ મમ કસ્માન્ ન ભવતિ । અત ઉચ્યતે ---
સમ્યગ્જ્ઞાનાધિગમાદ્ ધર્માદીનામ્ અકારણપ્રાપ્તૌ ।
તિષ્ઠતિ સંસ્કારવશાચ્ ચક્રભ્રમવદ્ ધૃતશરીરઃ

યદા પુરુષેણ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞાનમ્ અધિગતં ભવતિ તદા ધર્માદીન્ય્ અકારણાનિ પ્રાપ્તાનિ પુનર્જન્મસમર્થાનિ ન ભવન્તિ । કો દૃષ્ટાન્તઃ --- યથેહ (પ્.89) લોકે બીજાન્ય્ અગ્નિદગ્ધાનિ ન પ્રરોહસમર્થાનિ ભવન્તિ । ધર્મો યેષામ્ આદિસ્ તાનિ ધર્માદીનિ તેષામ્ અકારણાનાં પ્રાપ્તિર્ અકારણપ્રાપ્તિઃ । તથા સત્યાં પુનર્જન્મ ન ભવતિ । અત્રાહ --- યદિ સમ્યગ્જ્ઞાનાન્ મોક્ષો ભવતિ તત્રાચાર્યસ્યોપદેષ્ટુઃ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નં કિમર્થં મોક્ષં ન ગતો ઽસ્તિ, અથ વા ત્વત્પ્રસાદાત્ તજ્જ્ઞાનં મમાપિ સઞ્જાતં કિમ્ અહં મોક્ષં ન ગચ્છામિ । અત્રોચ્યતે --- તિષ્ઠતિ સંસ્કારવશાત્ । સંસ્કારો નામ ધર્માધર્મૌ નિમિત્તં કૃત્વા શરીરોત્પત્તિર્ ભવતિ તિર્યઙ્મનુષ્યદેવાદિષુ । તસ્ય સંસ્કારેણ ગ્રહણમ્ । સ ચ સંસ્કારઃ ફલમ્ અદત્ત્વા ક્ષયં ન ગચ્છતિ, ઉત્પન્નજ્ઞાનસ્યાપિ તસ્માદ્ ઇદં શરીરં વિનાશં યાસ્યતિ । તન્નિમિત્તાભાવાદ્ ઇદં શરીરં પતિષ્યતિ । યથા ચ વિદ્વાન્ મોક્ષં યાસ્યતિ । તસ્માત્ હેતોર્ ઉત્પન્નજ્ઞાનસ્યાપિ ધર્માધર્મવશાત્ તિષ્ઠતિ શરીરમ્ । કો દૃષ્ટાન્તઃ? અત્રોચ્યતે --- ચક્રભ્રમવદ્ ધૃતશરીરઃ । યથા કુલાલશ્ ચક્રં ભ્રમયતિ ઘટં કરિષ્યામીતિ । સ કુલાલો ઘટં કૃત્વા યથા સ્વસ્થો ભવતિ, અવતિષ્ઠતે । યસ્મિંશ્ ચાવતિષ્ઠમાને ચક્રં ભ્રમત્ય્ એવ । સંસ્કારવશાત્ --- કર્મવશાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ એવ પૂર્વકૃતયોર્ ધર્માધર્મયોર્ બલવત્ત્વાદ્ દુર્બલત્વાજ્ જ્ઞાનસ્ય, ઉત્પન્ને ઽપિ જ્ઞાને વિદ્વાંસ્ તિષ્ઠતિ સંસ્કારવશાચ્ ચક્રભ્રમવદ્ ધૃતશરીરઃ

અત્રાહ --- ઉત્પન્નજ્ઞાનઃ ફલનિરપેક્ષં કર્મ નિર્બીજં કુર્વન્ ન દેહમ્ આરભતે, આરબ્ધફલં યાવત્ જન્મદાયિ "નાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મ" "અવશ્યમ્ એવ ભોક્તવ્યં કૃતમ્" ઇતિ ક્ષપયન્, અનારબ્ધફલેષુ "યથૈધાંસિ સમિદ્ધો ઽગ્નિઃ(ભગવદ્ગીતા 4 ।37)" ઇતિ પરિહારેણ ભસ્મીકરણમ્ । એવં કર્મણાં ધ્વંસે, ઉત્પન્ને જ્ઞાને ઽપિ કદા વિદ્વાન્ મોક્ષં ગચ્છતીતિ? અત્રોચ્યતે ---
પ્રાપ્તે શરીરભેદે ચરિતાર્થત્વાત્ પ્રધાનવિનિવૃત્તૌ ।
ઐકાન્તિકમ્ આત્યન્તિકમ્ ઉભયં કૈવલ્યમ્ આપ્નોતિ

તદ્ એવં સતિ શરીરભેદે દેહનાશે પ્રાપ્ત આયાત ઇત્ય્ અર્થઃ । ચરિતાર્થત્વાત્ । સ ચાર્થો દ્વિવિધઃ (શાબ્દાત્મિકઃ) પૂર્વમ્ ઉક્તઃ । તસ્યાર્થસ્ય ચરિતાર્થત્વાત્ કૃત્વેત્ય્ અર્થઃ । પ્રધાનવિનિવૃત્તૌ । યદા પૂર્વકૃતયોર્ ધર્માધર્મયોઃ ક્ષયો ભવતિ તદા શરીરં ભિદ્યતે । તસ્મિંશ્ ચ શરીરે ભિન્ને પૂર્વોક્તેન જ્ઞાનેન શરીરં પ્રધાનાખ્યં કારણમ્ અવિશેષમયં તાન્માત્રિકં સર્ગાદાવ્ ઉત્પન્નં તન્ નિવર્તતે । ઇહ શરીરે યત્ પાર્થિવં તત્ પ્ર્થિવીં પ્રવિશતિ । એવમ્ અન્યદ્ અન્યેષુ પ્રવિશતિ । એવં સ્થૂલં શરીરં પઞ્ચધા ભિદ્યતે । પ્રધાનં ચ કૃતપ્રયોજનં ભૂયો ઽન્યત્(પ્.60) શરીરં દ્વિતીયં નારભતે વિદુષઃ । એવમ્ અયં વિદ્વાન્ તસ્મિન્ શરીરે ભિન્ને --- ઐકાન્તિકમ્ આત્યન્તિકમ્ ઉભયં કૈવલ્યમ્ આપ્નોતિ । ઐકાન્તિકમ્ અવશ્યમ્ભાવિત્વાદ્ આત્યન્તિકમ્ અપુનરાવૃત્તિત્વાત્ સર્વથેત્ય્ અર્થઃ । ન ત્વ્ ઔષધાદિવત્ કાદાચિત્કરોગનિવૃત્તિવત્ । ન ચ નિવૃત્તે રોગે પુનઃ સમ્ભવેદ્ ઇત્ય્ ઉભયોદાહરણમ્ ઐકાન્તિકાત્યન્તિકયોઃ । ઇત્થમ્ એકાન્તાત્યન્તસ્ તાપત્રયસ્યાભાવાદ્ ઉપરમાદ્ અનુત્પત્તેઃ કૈવલ્યં મોક્ષ ઇત્ય્ અર્થઃ । તમ્ આપ્નોતિ

અત્રાહ --- કિંપ્રયોજનમ્ ઇદં જ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે । અત્રોચ્યતે ---
પુરુષાર્થજ્ઞાનમ્ ઇદં ગુહ્યં પરમર્ષિણા સમાખ્યાતમ્ ।
સ્થિત્યુત્પત્તિપ્રલયાશ્ ચિન્ત્યન્તે યત્ર ભૂતાનામ્

યશ્ ચાસૌ પુરુષાર્થો મોક્ષસ્ તદર્થં પુરુષવિમોક્ષાર્થં જ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઇતિ । યદ્ એતત્ પૂર્વવર્ણિતં જ્ઞાનં એતદ્ ગુહ્યં દુર્વિજ્ઞેયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પરમર્ષિણા કપિલેન સમાખ્યાતં કથિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્રાહ --- અસ્મિન્ જ્ઞાને કે ઽર્થાશ્ ચિન્ત્યન્તે । અત્રોચ્યતે --- સ્થિત્યુત્પત્તિપ્રલયાઃ તત્ર દેવાદીનામ્ અષ્ટૌ સ્થાનાનિ ભવન્તિ । માનુષ્યં ચૈકવિધમ્, ભૂલોકે પઞ્ચવિધં તૈર્યગ્યોનમ્ । એષુ સ્થાનેષુ બ્રહ્માદીનિ તિર્યગ્યોનિપર્યન્તાનિ તિષ્ઠન્તિ । એષા સ્થિતિઃ । ઉત્પત્તિં પ્રાદુર્ભાવં પ્રધાનાન્ મહદહઙ્કારતન્માત્રેન્દ્રિયમહાભૂતાનીત્ય્ ઉત્પત્તિઃ । એવં ભૂતોત્પત્તિર્ ભાવોત્પત્તિશ્ ચ વ્યાખ્યાતા । લયં વક્ષ્યામઃ --- ભૂતાનિ તન્માત્રેષુ લીયન્તે, તાનીન્દ્રિયેષુ, ઇન્દ્રિયાણિ લીયન્તે ચાહઙ્કારે, સ બુદ્ધૌ, સા પ્રધાને લયં ગચ્છતિ । પ્રધાનં તુ ક્વચિન્ ન લીયતે ઽવિકૃતત્વાત્ । એવં પ્રલયઃ

અત્રાહ --- યદ્ એતદ્ ભગવતા વ્યાખ્યાતં પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞાનમ્, તસ્ય કુત આગમ ઇતિ? અત્રોચ્યતે ---
એતત્ પવિત્ર્યમ્ અગ્ર્યં મુનિર્ આસુરયે ઽનુકમ્પયા પ્રદદૌ ।
આસુરિર્ અપિ પઞ્ચશિખાય તેન ચ બહુલીકૃતં તન્ત્રમ્

(પ્.61)
એતત્ વિજ્ઞાનમ્ અધિકુરુતે । એતત્ પવિત્રં, કથં પવિત્રમ્? । યસ્માન્ નરકપ્રેતતિર્યગ્યોનિષુ પતનાત્ ત્રાયતે તસ્માત્ પવિત્રમ્ । અગ્ર્યં શ્રૈષ્ઠ્યાત્ । વેદપુરાણભારતમ્ અન્વાદિભ્યો ઽપિ ધર્મશાસ્ત્રેભ્ય એતત્ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞાનમ્ ઉત્તમમ્ । કસ્માત્? ઐકાન્તિકત્વાત્, આત્યન્તિકત્વાચ્ ચ । અતો દુઃખાભાવશ્ ચ । મુનિર્ ભગવાન્ કપિલઃ આસુરિસગોત્રાય બ્રાહ્મણાય વર્ષસહસ્રયાજિને ઽધિકારિતામ્ અવગમ્ય (અસ્મૈ) પ્રદદૌ । તદનુકમ્પયા તદ્વિમોક્ષાર્થમ્ । અન્ધે તમસ્ય્ અજ્ઞાને ઽયં તપસ્વી વર્તત ઇત્ય્ ઉત્પન્નયાનુકમ્પયા । મુનિર્ મનનાત્ । ભગવાન્ ભૂતાનાં ગતિમ્ આગતિં ચ વિદન્ન્ અનતિ ચલતીતિ ભગવાન્ કપિલઃ । પ્રત્યુપકારાનપેક્ષસર્વોપકારી સુહૃદ્ ઇત્ય્ અર્થમ્ અવલમ્બ્યોવાચ । તદ્ એવ જ્ઞાનં ભૂય આસુરિસગોત્રો ઽનુકમ્પયા પઞ્ચશિખાય પ્રોવાચ । પઞ્ચશિખેન તેન બહુધાકૃતં તન્ત્રમ્ । બહૂનાં શિષ્યાણાં પ્રદત્તમ્