સાંખ્યકારિકા (ટીકા સહિત) · શ્લોક 51-60

ઇદાનીં સિદ્ધયો વ્યાખ્યાયન્તે ---
ઊહઃ શબ્દો ઽધ્યયનં દુઃખવિઘાતત્રયં સુહૃત્પ્રાપ્તિઃ ।
દાનં ચ સિદ્ધયો ઽષ્ટૌ સિદ્ધેઃ પૂર્વો ઽઙ્કુશસ્ ત્રિવિધઃ

તત્ર ઊહો નામ યથા કશ્ચિચ્ ચિન્તયતિ, કિં પરં યાથાત્મ્યમ્, કિં નિઃશ્રેયસમ્, કિં કૃત્વા સુખં પ્રાપ્યતે । એવમ્ અસ્ય ચિન્તયતો જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે સ્વતઃ શાસ્ત્રતો ગુરુતો વા । યત્ પ્રધાનબુદ્ધ્યહઙ્કારતન્માત્રેન્દ્રિયભૂતાન્ય્ અન્યાનિ, અહમ્ અન્ય ઇતિ તતો મોક્ષં ગચ્છતિ । એષા ઊહસિદ્ધિઃ પ્રથમા । ચૌરસાધુતદનુગામિસ્વામિપથિકસંયોગાદિવત્ । પ્રકૃતિપુરુષશિષ્યગુરુક્રમજ્ઞાનમ્ । તદ્ યથા ગ્રામમ્ આચ્છિદ્ય ચૌરા યાન્તિ । તત્સાર્થમધ્યે સાધુર્ એકો ગચ્છતિ । તદનુગામી ચ સ્વામી । ચતુર્થઃ પથિકસ્ તદભિજ્ઞઃ । પથિકચૌરમધ્યે સાધુર્ અપિ ચૌરગુણાસ્પૃષ્ટો ઽપિ તદનુગામિના ચૌરતયા પ્રતીતસ્ તાદૃગ્ગણનાયાં (પ્રતીતઃ) તદભિજ્ઞેન પથિકેન સ્વામી સમ્બોધિતો યદ્ અહં સર્વં જાનામિ, અમી ચૌરા અયં સાધુર્ એવ તત્સાર્થાનુવર્તીતિ । એવં ચૌરસ્થાનીયો બુદ્ધ્યહઙ્કારતન્માત્રેન્દ્રિયભૂતસમવાયઃ, સાધુસ્થાનીયશ્ ચ પુરુષઃ, તદનુગામિસ્થાનીયઃ શિષ્યો, ભેદેન બોધ્યાઃ । પથિકસ્થાનીયો ગુરુઃ । તસ્માજ્ જ્ઞાનં પ્રતીકત્રયેણૈવાવગમ્યતે --- ગુરુતઃ શાસ્ત્રતઃ, સ્વત ઇત્ય્ ઊહસિદ્ધિઃ પ્રથમોક્તા । શબ્દો નામ યથા કસ્યચિત્ પઠતઃ (તમ્ અસ્ય જનં) શબ્દં શ્રુત્વાન્યત્ પ્રધાનમ્ અન્યો ઽહમ્ ઇતિ તન્માર્ગપ્રવૃત્તિપ્રબુદ્ધો મોક્ષં ગચ્છતિ । એવમ્ એષા દ્વિતીયા સિદ્ધિઃ શબ્દત ઉત્પન્ના । કશ્ચિદ્ ગુરૂપાસનયા તતો ઽધીત્યાવગમ્ય સકલં જ્ઞાનમ્ આપ્નોતિ, તૃતીયાધ્યયનસિદ્ધિઃ સાઙ્ખ્યજ્ઞાનમ્ અધીત્ય સઞ્જાતા । એવમ્ એતાસ્ તિસ્રઃ સિદ્ધયઃ । શેષા વ્યાખ્યાયન્તે । દુઃખવિઘાતત્રયમ્ ઇતિ । યથા કશ્ચિદ્ આદાવ્ અભિહિતાધ્યાત્મિકાદિદુઃખત્રયેણાભિભૂતો ઽસ્ય પ્રતીકારાયોહં શબ્દમ્ અધ્યયનં વા પ્રતિપદ્ય જ્ઞાનમ્ અધિગમ્ય મોક્ષં યાતીતિ દુઃખવિઘાતાય યત્રોહાદિત્રયમ્ અધિકુરુતે તદ્ અપિ સિદ્ધિત્રયમ્ । એવં ષટ્ સિદ્ધયઃ । કશ્ચિદ્ દુર્મેધા ગુરોઃ સકાશાન્ નાવધારયતિ । તત્ કેનચિત્ પ્રત્યુપકારાનપેક્ષેણ સુહૃદા તસ્માત્ સંસારકૂપાદ્ ઉજ્જિહીર્ષુણા તદનુકૂલતયા કૃપાવતા સુગમવચોભિર્ વૈરાગ્યપૂર્વકં ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિરૂપં સાઙ્ખ્યજ્ઞાનમ્ ઉપદિશતા સમુદ્ધૃતમ્ આલોક્યાહ, (પ્.50) ભગવાન્ શાસ્ત્રકારઃ --- સુહૃત્પ્રાપ્તિર્ ઇતિ । તે હિ સુહૃદસ્ તથોપદિશન્તિ સુહૃત્તયા યથા પાષાણો ઽપ્ય્ અવબુધ્યતે । ઉક્તં ચ ---
"એષા આતુરચિત્તાનાં માત્રાસ્પર્શેચ્છયા વિભુઃ ।
ભવસિન્ધુપ્લવો દૃષ્ટો યદ્ આચાર્યાનુવર્તનમ્" ॥
(ભાગવતપુરાણ 1 ।6 ।35)
એષા સપ્તમી સિદ્ધિઃ । કશ્ચિદ્ આવાહનસંવાહનભિક્ષાપાત્રવસ્ત્રચ્છત્રકમણ્ડલુપ્રભૃતિદાનેન ગુરૂન્ આરાધ્ય સાઙ્ખ્યમ્ અધિગમ્ય મોક્ષં ગચ્છતીત્ય્ એષાષ્ટમી સિદ્ધિર્ દાનાદિભિર્ ઉપાયૈર્ નિષ્પન્ના । આસામ્ અષ્ટાનાં પૂર્વવન્નામાન્તરાણિ । તારં સુતારં તારતારં પ્રમોદં પ્રમુદિતં મોહનં રમ્યકં સદાપ્રમુદિતમ્ ઇતિ । વિપરીતા અસિદ્ધયઃ । તદ્ યથા અતારમ્ ઇત્યાદ્યાઃ । તતશ્ ચ એકાદશેન્દ્રિયવધાઃ, નવાનાં તુષ્ટીનાં વિપર્યયાઃ પ્રકૃત્યુપાદાનકાલભાગ્યાખ્યાનાં પઞ્ચવિષયોપરમતુષ્ટીનાં ચ । અષ્ટાનાં સિદ્ધીનાં વિપર્યયા અનૂહાદયઃ । સપ્તદશ વધા બુદ્ધેર્ એવમ્ એકાદશ સપ્તદશ ચાષ્ટાવિંશતિભેદા અશક્તેર્ અભિધીયન્તે । એવં વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધીનામ્ ઉદ્દેશઃ કૃત ઇતિ વાક્યશેષઃ । સિદ્ધેઃ પૂર્વો ઽઙ્કુશસ્ ત્રિવિધઃ । યા ઊહાદ્યાષ્ટધા સિદ્ધિસ્ તસ્યા પૂર્વો વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિરૂપો ઽઙ્કુશો નિયામકઃ । ત્રિવિધસ્ ત્રિપ્રકાર ઇત્ય્ અર્થઃ । યથાઙ્કુશેન ગૃહીતો ગજો વશ્યો ભવતિ । એવં વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિરૂપં ત્રિવિધં પ્રત્યયસર્ગં હિત્વા સિદ્ધિઃ સંસેવ્યા, સિદ્ધેસ્ તત્ત્વજ્ઞાનં, તસ્માચ્ ચ મોક્ષ ઇતિ તાત્પર્યમ્

અત્રાહ --- ભગવતા ઉક્તં પૂર્વસ્યામ્ આર્યાયાં ભાવૈર્ અધિવાસિતં લિઙ્ગં સંસરતિ । તત્ર કિં લિઙ્ગં પૂર્વોત્પન્નમ્ આહોસ્વિત્ ભાવા ઇત્ય્ અત્રોચ્યતે --- લિઙ્ગં તાવત્ સૂક્ષ્મં તાન્માત્રિકં શરીરમ્ અનાદિકાલોત્પન્નં ત્રયોદશવિધેન કરણેન સંયુક્તં ભાવૈર્ અધિવાસિતં સંસરતિ । કરણાનિ બુદ્ધ્યહઙ્કારમનોબુદ્ધિકર્માખ્યાનિ ત્રયોદશ । એવં ત્રયોદશવિધકરણમ્ આશ્રિત્ય સૂક્ષ્મશરીરં તાન્માત્રિકં સંસરતિ । શરીરં કરણાનિ ચૈતલ્લિઙ્ગમ્ ઇત્ય્ અત્રોચ્યતે । ભાવૈર્ અધિવાસિતમ્ ઇતિ ભાવા ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યાણિ ચત્વારઃ સાત્ત્વિકાઃ । વિપરીતાસ્ તામસાઃ । એવમ્ અષ્ટૌ ભાવાઃ । તત્ર સન્દેહઃ । કિં લિઙ્ગં પૂર્વોત્પન્નમ્, ઉતસ્વિદ્ ભાવા ઇતિ । ઉચ્યતે ---
ન વિના ભાવૈર્ લિઙ્ગં ન વિના લિઙ્ગેન ભાવનિર્વૃત્તિઃ ।
(પ્.51)
લિઙ્ગાખ્યો ભાવાખ્યસ્ તસ્માદ્ ભવતિ દ્વિધા સર્ગઃ

લિઙ્ગેન વિના ભાવો ન ભવતિ ભાવૈશ્ ચ વિના લિઙ્ગં ન ભવતિ । યથાગ્નિના વિના નોષ્ણત્વમ્ ઉષ્ણત્વં વિના નાગ્નિઃ । એવમ્ એતયોર્ લિઙ્ગભાવયોર્ યુગપદુત્પત્તિઃ, ગોવિષાણવત્, કુમારીસ્તનવત્ । યત્ર લિઙ્ગં તત્ર ભાવા યત્ર ભાવાસ્ તત્ર લિઙ્ગમ્ । તસ્માદ્ ઉચ્યતે --- લિઙ્ગાખ્યો ભાવાખ્યઃ । લિઙ્ગેન આખ્યાયતે સ લિઙ્ગાખ્યઃ । ભાવૈર્ આખ્યાયત ઇતિ ભાવાખ્યઃ । તસ્માદ્ દ્વિધા સર્ગો ભવતિ જાયતે

અત્રાહ --- કિં દ્વિવિધ એવ સર્ગઃ કિં તસ્માદ્ અન્યસ્ તૃતીયો ઽપ્ય્ અસ્તિ ઇતિ । અત્રોચ્યતે ---
અષ્ટવિકલ્પો દૈવસ્ તૈર્યગ્યોનશ્ ચ પઞ્ચધા ભવતિ ।
માનુષ્યશ્ ચૈકવિધઃ સમાસતો ભૌતિકઃ સર્ગઃ

અષ્ટવિકલ્પો દૈવ ઇતિ । તદ્ યથા --- બ્રાહ્મં પ્રાજાપત્યમ્ ઐન્દ્રં પૈત્રં ગાન્ધર્વં યાક્ષં રાક્ષસં પૈશાચમ્ ઇત્ય્ એવમ્ અષ્ટવિધો દેવસર્ગઃ । તૈર્યગ્યોનશ્ ચ પઞ્ચધા ભવતિ । અત્ર તુલ્યલિઙ્ગત્વાદ્ ભવતિ પશુપક્ષિમૃગસરીસૃપસ્થાવરાન્તશ્ ચેતિ । માનુષ્ય એકવિધસ્ તુલ્યલિઙ્ગત્વાદ્ બ્રાહ્મણાઅદિચાણ્ડાલાન્તઃ । સમાસતઃ સઙ્ક્ષેપેણ ત્રિવિધો ઽયં ભૂતમયઃ સર્ગઃ । એવં ચતુર્દશવિધઃ

અત્રાહ --- એતેષુ ત્રિષુ સ્થાનેષુ કતરો ગુણ ઉત્કટત્વેન વર્તતે ---
ઊર્ધ્વં સત્ત્વવિશાલસ્ તમોવિશાલશ્ ચ મૂલતઃ સર્ગઃ ।
મધ્યે રજોવિશાલો બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તઃ

ઊર્ધ્વં સત્ત્વવિશાલ ઇતિ । બ્રહ્માદિપિશાચાન્તો યો ઽષ્ટવિધઃ સર્ગઃ । અસૌ સત્ત્વબહુલઃ । યસ્માત્ તેષુ સત્ત્વમ્ ઉત્કટત્વેન વર્તતે । તત્રાપિ રજસ્તમસી સ્તઃ કિં તુ સત્ત્વસ્યોદ્રિક્તતા । તસ્માત્ સુખપ્રાયા દેવાઃ । તમોવિશાલશ્ ચ મૂલતઃ । પશ્વાદિષુ તમસ ઉદ્રેકાત્ પશ્વાદિસ્થાવરપર્યન્તો યસ્માત્ તેષુ તમ ઉત્કટત્વેન વર્તતે તત્રાપિ ગૌણતયા સત્ત્વરજસી સ્તઃ । તસ્માત્ તે તમોબહુલાઃ । મધ્યે રજોવિશાલઃ । તત્રાપિ સત્ત્વતમસી સ્તઃ । કિં તુ રજ ઉત્કટત્વેન વર્તતે । તસ્માત્ તે દુઃખપ્રાયા મનુષ્યાઃ । બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તઃ । ચતુર્વિધ એષ સ્વેદજાણ્ડજાદિના ભૂતસર્ગઃ

(પ્.52)
અત્રાહ --- ભૂતસર્ગ ઉત્પન્નો ભાવસર્ગઃ સમ્પન્નો લિઙ્ગસર્ગઃ સમ્પન્ન ઇતિ યત્ર સર્ગાઃ પ્રાધાનિકા ઇતિ પ્રધાનકાર્યં સમાપ્તમ્ ઇતિ । ઉત્પન્નાસ્ ત્રયો લોકાઃ પ્રધાનં ચોપરતમ્ ઉત્પાદ્ય લોકાન્ ઇતિ તેષુ દેવમનુષ્યતિર્યગ્યોનિગતેષુ દુઃખં કો ઽનુભવતિ । કિં ચતુર્વિંશતિતમં પ્રધાનમ્, આહોસ્વિત્ મહદાદિત્રયોવિંશતિકમ્, ઉતસ્વિત્ પુરુષ ઇતિ? અત્રોચ્યતે ---
અત્ર જરામરણકૃતં દુઃખં પ્રાપ્નોતિ ચેતનઃ પુરુષઃ ।
લિઙ્ગસ્યાવિનિવૃત્તેસ્ તસ્માદ્ દુઃખં સમાસેન

અત્ર ત્રિષુ લોકેષ્વ્ ઇતિ । દેવલોકે, મનુષ્યલોકે, તિર્યગ્યોનૌ ચ જરામરણકૃતં દુઃખં પ્રાપ્નોતિ ચેતનઃ પુરુષઃ । તત્ર જરાકૃતં વલીપલિતૈર્ અભિભૂતઃ કાસશ્વાસૈઃ પરિગૃહીતો યષ્ટિવિષ્ટમ્ભગામી પુત્રસ્નુષાદ્યભિભૂતો યદ્ દુઃખમ્ અનુભવતિ તજ્ જરાકૃતમ્ । મરણકૃતમ્ ઇતિ । અષ્ટવિધમ્ ઐશ્વર્યમ્ અસ્તિ યત્ પ્રાગ્ અભિહિતમ્ અણિમાદિ, દશ વિષયાઃ સન્તિ । દેવાનાં પઞ્ચાવિશેષાઃ કેવલસુખરૂપાઃ । મનુષ્યાણાં સવિશેષાસ્ ત એવ શબ્દાદયઃ સુખદુઃખમોહસમ્પન્નાઃ । તન્મરણપાતાવસ્થાયાં યદ્ દુઃખમ્ ઉત્પદ્યતે તન્ મરણકૃતમ્ ઇત્ય્ એવ । એવમ્ એતૈર્ દુઃખૈર્ અન્તકાલે ચ જનિતદુઃખાનિ સર્વાણિ પ્રાપ્નોતિ ચેતનઃ પુરુષ એવ પ્રધાનાદીનામ્ અચેતનત્વાત્ । તસ્માત્ તસ્યૈવ વિજ્ઞાનિતયા દુઃખં ન તુ જડાનાં પ્રધાનાદીનામ્ । તર્હિ કિયન્તં કાલં પુરુષો દુઃખમ્ આપ્નોતિ । અત્રોચ્યતે --- લિઙ્ગસ્યાવિનિવૃત્તેઃ । યાવન્ મહદાદિલિઙ્ગં ન નિવર્તતે તાવત્ કાલં પુરુષો દુઃખભોક્તા । તસ્માદ્ દુઃખં સમાસેન --- સઙ્ક્ષેપેણ પ્રાપ્નોતિ ચેતનઃ પુરુષઃ । યદા તુ તત્ પ્રતિનિવર્તતે મહદાદિલિઙ્ગં જ્ઞાનોત્પત્ત્યા તતો મોક્ષં પ્રાપ્નોતિ । મોક્ષં ગતસ્ય દુઃખં નાસ્તિ । જ્ઞાનેન હિ લિઙ્ગં નિવર્તતે । યદા પ્રત્યેકં પ્રધાનમહદહન્તન્માત્રેન્દ્રિયભૂતાન્ય્ અન્યાનિ અહમ્ અન્ય ઇતિ જ્ઞાનં તદા લિઙ્ગાભાવઃ

પ્રકૃતેઃ કિં નિમિત્તમ્ આરભ્ય ઇત્ય્ અત્રોચ્યતે ---
ઇત્ય્ એષ પ્રકૃતિકૃતો મહદાદિવિષયભૂતપર્યન્તઃ ।
પ્રતિપુરુષવિમોક્ષાર્થં સ્વાર્થ ઇવ પરાર્થ આરમ્ભઃ

(પ્.53)
ઇત્ય્ એષ પ્રકૃતિકૃત ઇતિ । એવમાદિર્ યઃ પૂર્વમ્ ઉપવર્ણિતો લિઙ્ગસર્ગો મહદાદિભૂતપર્યન્તઃ, એષ પ્રકૃતિકૃત ઇતિ । અત્રાહ --- એવં લિઙ્ગસર્ગઃ પ્રધાનેન કિમર્થં કૃત ઇતિ? અત્રોચ્યતે --- પ્રતિપુરુષવિમોક્ષાર્થમ્ । પુરુષં પુરુષં પ્રતિ વિમોક્ષસ્ તદર્થં પ્રતિપુરુષવિમોક્ષાર્થમ્ । દેવલોકગતાનામ્, મનુષ્યલોકગતાનામ્, તિર્યગ્યોનિગતાનાં ચ મોક્ષાર્થમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્વાર્થ ઇવ પરાર્થ આરમ્ભઃ । સ્વકીયો ઽર્થઃ સ્વાર્થઃ । ઇવોપમાયામ્ । યથા કશ્ચિત્ સ્વાર્થમ્ ઇવ મિત્રાર્થં કરોતિ તથા સ્વાર્થમ્ ઇવ પ્રધાનં પુરુષાર્થં કરોતિ । સ ચાર્થો દ્વિવિધઃ । શબ્દાદ્યુપલબ્ધિર્ આદિર્ ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિર્ અન્તશ્ ચ । ત્રિષુ લોકેષુ શબ્દાદિવિષયૈઃ પુરુષં યોજયતિ । અન્તે ચ ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધ્યા મોક્ષં કુરુતે

અત્રાહ --- ઉક્તં ભગવતા પ્રધાનં સ્વાર્થમ્ ઇવ પરાર્થમ્ આરભતે । અથ ચ ત્વયા પ્રધાનમ્ અચેતનમ્ ઉક્તં તત્ કથં પ્રવર્તતે । અચેતનાનામ્ અપિ પ્રવૃત્તિર્ દૃષ્ટા, નિવૃત્તિશ્ ચ ।
વત્સવિવૃદ્ધિનિમિત્તં ક્ષીરસ્ય યથા પ્રવૃત્તિર્ અજ્ઞસ્ય ।
પુરુષવિમોક્ષનિમિત્તં તથા પ્રવૃત્તિઃ પ્રધાનસ્ય

યથા તૃણોદકં ગવા ભક્ષિતં પીતં ચ ક્ષીરભાવેન પરિણમતિ, વત્સવૃદ્ધિં કરોતિ, પુષ્ટે વત્સે નિવર્તતે । એવં પુરુષવિમોક્ષનિમિત્તં પ્રધાનસ્યાજ્ઞસ્ય પ્રવૃત્તિઃ

ઔત્સુક્યનિવૃત્ત્યર્થં યથા ક્રિયાસુ પ્રવર્તતે લોકઃ ।
પુરુષસ્ય વિમોક્ષાર્થં પ્રવર્તતે તદ્વદ્ અવ્યક્તમ્

યથા લોક ઇષ્ટવિષયૌત્સુક્યે સતિ તસ્ય નિવૃત્ત્યર્થં ક્રિયાસુ ગમનાગમનાસુ પ્રવર્તતે કૃતકાર્યો નિવર્તતે । તથાવ્યક્તં પુરુષસ્ય વિમોક્ષાર્થં શબ્દાદિભોગલક્ષણં ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિલક્ષણં દ્વિવિધં પુરુષાર્થં કૃત્વા નિવર્તતે

કિઞ્ ચાન્યત્ ---
રઙ્ગસ્ય દર્શયિત્વા નિવર્તતે નર્તકી યથા નૃત્યાત્ ।
પુરુષસ્ય તથાત્માનં પ્રકાશ્ય વિનિવર્તતે પ્રકૃતિઃ

યથા નર્તકી શૃઙ્ગારાદિરસૈર્ હાવભાવૈશ્ ચ નિબદ્ધગીતવાદિત્રનૃત્યાનિ રઙ્ગસ્ય દર્શયિત્વા કૃતકાર્યા નૃત્યાન્ નિવર્તતે । એવં પ્રકૃતિર્ મહદહઙ્કારતન્માત્રેન્દ્રિયભૂતભાવેન(પ્.54) દેવમાનુષતિર્યગ્રૂપાસુ યોનિષુ સુખદુઃખમોહાકૃતિઃ શાન્તઘોરમૂઢવિષયા સતી આત્માનં પુરુષસ્ય પ્રકાશ્ય નિવર્તતે । તસ્યાં ચ નિવૃત્તાયામ્ અસૌ કેવલઃ પુરુષો દુઃખત્રયં નાનુભવતિ । યથા જલવાહકસ્ય ઘટાભાવે તદાધેયસ્યોદકસ્યાભાવઃ । તથા દુઃખાભાવઃ । તતો ઽસૌ મોક્ષં ગચ્છતિ

અત્રાહ --- યથા નર્તકી નૃત્યાદિભિર્ ઉપાયૈર્ આત્માનં પ્રકાશ્ય રઙ્ગાદ્ વિનિવર્તતે, એવં પ્રકૃતિઃ પુરુષસ્ય કૈર્ ઉપાયૈર્ આત્માનં પ્રકાશ્ય વિનિવર્તતે? અત્રોચ્યતે ---
નાનાવિધૈર્ ઉપાયૈર્ ઉપકારિણ્ય્ અનુપકારિણઃ પુંસઃ ।
ગુણવત્ય્ અગુણસ્ય સતસ્ તસ્યાર્થમ્ અપાર્થકં ચરતિ

નાનાવિધૈર્ ઉપાયૈઃ । શબ્દસ્પર્શાદિભિર્ ઉપકર્તું શીલમ્ અસ્યાઃ સા તથોક્તા । અનુપકારિણઃ પુંસઃ । નિષ્ક્રિયત્વાદ્ ઇતિ યાવત્ । તસ્યોપકારિણી પ્રકૃતિસ્ તસ્યોપકૃત્યાહમ્ અન્યા ત્વમ્ અન્ય ઇતિ નિવર્તતે (પ્રકૃતિઃ) । કિં ચાન્યત્ --- ગુણવતી । સા સત્ત્વરજસ્તમોમયી । અગુણસ્ય સતઃ । પુંસઃ નિષ્ક્રિયોદાસીનામૂર્તાદિલક્ષણવત્ત્વાત્ । એવમ્ અસ્ય પુંસો ઽગુણસ્યાપિ સતઃ (નિત્યસ્ય) સેયં ગુણવતી અર્થમ્ અપાર્થકં ચરતિ । કરોતિ । યથા કશ્ચિદ્ અનુરક્તો મિત્રસુહૃત્ત્વમ્ અવલમ્બ્ય મિત્રાર્થમ્ અનુક્તમ્ અપિ પ્રત્યુપકારમ્ અનપેક્ષ્ય કુરુતે । એવં પ્રધાનં પુરુષસ્ય દ્વિવિધમ્ અપિ વિષયોપલબ્ધિમોક્ષાત્મકમ્ અર્થં કુરુતે । પુમાન્ પુનઃ પ્રધાનસ્ય કિમ્ અપિ ન પ્રત્યુપકરોતિ । તત્ પ્રધાનપુંસોઃ શિખિપિચ્છવદેકપક્ષચિત્રન્યાયઃ