સાંખ્યકારિકા (ટીકા સહિત) · શ્લોક 41-50

અત્રાહ --- સૂક્ષ્મશરીરેણ નાસ્તિ પ્રયોજનમ્ । તર્હિ ત્રયોદશવિધં કરણમ્ એવ કથં સંસરતીતિ? અત્રોચ્યતે ---
ચિત્રં યથાશ્રયમૃતે સ્થાણ્વાદિભ્યો વિના યથા છાયા ।
તદ્વદ્ વિનાવિશેષૈસ્ તિષ્ઠતિ ન નિરાશ્રયં લિઙ્ગમ્

ઇહાશ્રયાશ્રયિણોઃ સમ્બન્ધો દૃષ્ટઃ । ન હ્ય્ આશ્રયં વિનાશ્રયી તિષ્ઠતિ । કુડ્યાપટાશ્રયં કૃત્વા ચિત્રમ્ અવતિષ્ઠતે । તદ્ ઇદં સૂક્ષ્મશરીરં કુડ્યપટસ્થાનીયં ચિત્રસંસ્થાનીયં ત્રયોદશવિધં કરણમ્ । તદ્ એવં સતિ યદ્ ઉક્તં ભવતા ત્રયોદશવિધં કરણમ્ એવ સંસરતીતિ તન્ મિથ્યા । કિં ચાન્યત્ --- સ્થાણ્વાદિભ્યો વિના યથા છાયા ઇતિ । સ્થાણુપુરુષાદિભિર્ વિના યથા છાયા ન ભવતિ । છાયાં વિના તે ચ ન ભવન્તિ । યથાગ્નિના વિના પ્રકાશો ન ભવતિ । તદ્વદ્ વિનાવિશેષૈસ્ તિષ્ઠતિ ન નિરાશ્રયં લિઙ્ગમ્ ઇતિ । અવિશેષા ઇતિ તન્માત્રાણિ સ્વાભાવિકક્ષીરજલવચ્ શાન્તઘોરમૂઢત્વરહિતત્વાત્ । તૈર્ આરબ્ધં સૂક્ષ્મશરીરમ્ । તેન સૂક્ષ્મશરીરેણ સર્ગાદિપ્રારબ્ધેન વિના નિરાશ્રયં ત્રયોદશકરણાખ્યં લિઙ્ગં ન તિષ્ઠતિ । અતો યદ્ ઉક્તં ભવતા "કિમ્ અવિશેષૈર્ આરબ્ધસૂક્ષ્મશરીરકલ્પનયા પ્રયોજનં ત્રયોદશવિધં કરણમ્ એઅ સંસરતિ" ઇતિ, તન્ મિથ્યા

અત્રાહ --- સૂક્ષ્મશરીરં ત્રયોદશવિધકરણસમ્પન્નં કેન હેતુના સંસરતીતિ? અત્રોચ્યતે ---
પુરુષાર્થહેતુકમ્ ઇદં નિમિત્તનૈમિત્તિકપ્રસઙ્ગેન ।
પ્રકૃતેર્ વિભુત્વયોગાન્ નટવદ્ વ્યવતિષ્ઠતે લિઙ્ગમ્

પુરુષાર્થઃ કર્તવ્ય ઇતિ પ્રધાનસ્ય તાવત્ પ્રવૃત્તિઃ । સ ચાર્થો દ્વિવિધઃ । શબ્દાદ્યુપલબ્ધિલક્ષણો ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિલક્ષણશ્ ચ । શબ્દાદ્યુપલબ્ધિર્ બ્રહ્મલોકાદિષુ ભોગાવાપ્તિર્ ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિર્ મોક્ષ ઇતિ । તસ્માદ્ ઉક્તમ્ --- પુરુષાર્થહેતુકમ્ ઇદં સૂક્ષ્મશરીરમ્ ઇતિ । કિં ચાન્યત્ --- નિમિત્તનૈમિત્તિકપ્રસઙ્ગેન(પ્.43) । તત્ર નિમિત્તં ધર્માદ્યષ્ટવિધમ્ । તત્ પુરસ્તાત્ વક્ષ્યામઃ "ધર્મેણ ગમનમ્ ઊર્ધ્વમ્" ઇત્યાદિ । પ્રકૃતિઃ પ્રધાનમ્ । વિભુત્વં પ્રભુત્વં તસ્ય યોગાત્(તદ્વિભુત્વયોગાત્) । યથા કશ્ચિદ્ રાજા પ્રભુત્વયોગેન સ્વરાષ્ટ્રે યદ્ યદ્ ઇચ્છતિ તત્ તત્ કરોતિ । એવં પ્રધાનમ્ અપિ પ્રભુત્વયોગેન માનુષ્યં વા દૈવં વા તૈર્યગ્યોન્યં વા કુરુતે । એવં સૂક્ષ્મશરીરં ત્રયોદશવિધેન કરણેન સંયુક્તં હસ્તિન્યા ઉદર પ્રવિશ્ય હસ્તી ભવતિ । સ્ત્રીશરીરં પ્રવિશ્ય મનુષ્યો ભવતિ । પશુર્ ભવતિ । તસ્માત્ નટવદ્ વ્યવતિષ્ઠતે લિઙ્ગમ્

અત્રાહ --- ઉક્ત પુરા ભાવૈર્ અધિવાસિતં લિઙ્ગં સૂક્ષ્મશરીરં સંસરતિ । તત્ કે ભાવા ઇતિ? અત્રોચ્યતે ---
સાંસિદ્ધિકાશ્ ચ ભાવાઃ પ્રાકૃતિકા વૈકૃતાશ્ ચ ધર્માદ્યાઃ ।
દૃષ્ટાઃ કરણાશ્રયિણઃ કાર્યાશ્રયિણશ્ ચ કલલાદ્યાઃ

ત્રિવિધા ભાવાશ્ ચિન્ત્યન્તે । તત્ર કેચિત્ સાંસિદ્ધિકાઃ, કેચિત્ પ્રાકૃતિકાઃ, કેચિદ્ વૈકૃતાઃ । તત્ર સાંસિદ્ધિકાસ્ તાવત્ --- યથા કપિલસ્ય ભગવતઃ પરમર્ષેર્ આદિસર્ગે ઉત્પન્નસ્યેમે ચત્વારો ભાવાઃ સહોત્પન્ના ધર્મો જ્ઞાનં વૈરાગ્યમ્ ઐશ્વર્યમ્ ઇતિ । એતે સાંસિદ્ધિકા ઉચ્યન્તે । પ્રાકૃતિકા નામ બ્રહ્મણઃ પુત્રાઃ કિલ સનકાદયો બભૂવુઃ । તેષામ્ ઉત્પન્નકાર્યકારણાનાં શરીરવતાં ષોડશવર્ષાણામ્ એવૈતે ચત્વારો ભાવા અકસ્માદ્ એવોત્પન્ના નિધિદર્શનવત્ । એતે ચ પ્રાકૃતિકા ભાવા ઉચ્યન્તે । વૈકૃતિકા યથા --- આચાર્યાદિમૂર્તિમ્ અધિકૃત્ય ઉત્પન્ના વૈકૃતિકા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે । આચાર્યં નિમિત્તં કૃત્વા જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે । જ્ઞાનાદ્ વૈરાગ્યં, વૈરાગ્યાદ્ ધર્મો, ધર્માદ્ ઐશ્વર્યમ્ । એવમ્ એતે ચત્વારો ભાવા અસ્મદાદિષ્વ્ અપિ વર્તન્તે । તદ્ એવ વૈકૃતા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે । એવમ્ એતે ત્રિધા ભાવા વ્યાખ્યાતા યૈર્ અધિવાસિતં મહદાદિ લિઙ્ગં સંસરતિ । અત્રાહ --- ધર્મો, જ્ઞાનમ્, વૈરાગ્યમ્ ઐશ્વર્યમ્, અધર્મો ઽજ્ઞાનમ્ અવૈરાગ્યમ્ અનૈશ્વર્યમ્ । એવમ્ એતે ઽષ્ટૌ ભાવાઃ ક્વ વર્તન્તે? પૂર્વર્ષિભિઃ દૃષ્ટાઃ કરણાશ્રયિણઃ । કરણાન્ય્(પ્.44) ઉચ્યન્તે બુદ્ધિકર્માન્તઃકરણભેદાત્ ત્રયોદશ । તાન્ય્ આશ્રિત્યાષ્ટૌ ભાવાઃ પ્રવર્તન્તે । ઉક્તં હિ "અધ્યવસાયો બુદ્ધિર્ ધર્મો જ્ઞાનં વિરાગ ઐશ્વર્યમ્" ઇત્ય્ એવમાદિ । કિં ચાન્યત્ --- કાર્યાશ્રયિણશ્ ચ કલલાદ્યાઃ । યથા સૂક્ષ્મશરીરમ્ ઉત્પત્તિકાલે માતુર્ ઉદરં પ્રવિશતિ । માતુઃ રુધિરં પિતુઃ શુક્રં તસ્ય સૂક્ષ્મશરીરસ્યોપચય કુરુતે । કલલબુદ્બુદઘનમાંસપેશીગર્ભકુમારયૌવનસ્થાવિરાદયો ઽન્નપાનરસનિમિત્તા ઉત્પદ્યન્તે । તત્ર ઉચ્યતે --- "કાર્યાશ્રયિણશ્ ચ કલલાદ્યા" ઇતિ । કલલગ્રહણં વિરાગનિમિત્તમ્

ઉક્તં પૂર્વસ્યામ્ આર્યાયાં "નિમિત્તનૈમિત્તિકપ્રસઙ્ગેન" "નટવદ્ વ્યવતિષ્ઠતે લિઙ્ગમ્" ઇતિ । તત્ર કિં નિમિત્તં કિં ચ નૈમિત્તિકમ્ ઇતિ? અત્રોચ્યતે ---
ધર્મેણ ગમનમ્ ઊર્ધ્વં ગમનમ્ અધસ્તાદ્ ભવત્ય્ અધર્મેણ ।
જ્ઞાનેન ચાપવર્ગો વિપર્યયાદ્ ઇષ્યતે બન્ધઃ

તત્ર ધર્મો નિમિત્તમ્ । ઇહ લોકે ધર્મં યઃ કુરુતે તન્ નિમિત્તં કૃત્વા સૂક્ષ્મશરીરમ્ ઊર્ધ્વં ગચ્છતિ । ઊર્ધ્વમ્ ઇત્ય્ અષ્ટાનાં દેવયોનીનાં ગ્રહણમ્ । તત્ર આદ્યં બ્રાહ્મમ્ । પ્રાજાપત્યમ્, ઐન્દ્રં, પિત્ર્યં, ગાન્ધર્વં, યાક્ષં, રાક્ષસં, પૈશાચમ્ ઇત્ય્ એતાન્ય્ અષ્ટૌ સ્થાનાનિ સૂક્ષ્મશરીરં ગચ્છતિ । તત્ર ધર્મો નિમિત્તમ્, ઊર્ધ્વગમનં નૈમિત્તિકમ્ । કિં ચાન્યત્ --- ગમનમ્ અધસ્તાદ્ ભવત્ય્ અધર્મેણ । ઇહ લોકે યમનિયમલક્ષણો ધર્મસ્ તદ્વિપરીતો હ્ય્ અધર્મઃ, તેનાધર્મેણ સૂક્ષ્મશરીરમ્ અધસ્તાદ્ ગચ્છતિ પશ્વાદિ । પશુમૃગપક્ષિસરીસૃપસ્થાવરમ્ ઇતિ પઞ્ચધા તિર્યક્ સ્થાવરાન્તમ્ । અત્રાધર્મો નિમિત્તમ્, અધોગમનં નૈમિત્તિકમ્ । કિં ચાન્યત્ --- જ્ઞાનેન ચાપવર્ગઃ । યત્ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞાનં તેન જ્ઞાનેન તત્સૂક્ષ્મશરીરં નિવર્તતે । પરમાત્માપવર્ગં પ્રાપ્નોતિ મોક્ષં ગચ્છતીત્ય્ અર્થઃ । અતો જ્ઞાનં નિમિત્તમ્ અપવર્ગો નૈમિત્તિકઃ । અન્યચ્ ચ વિપર્યયાદ્ ઇષ્યતે બન્ધઃ । કસ્ય વિપર્યયાત્ । જ્ઞાનસ્ય વિપર્યયો ઽજ્ઞાનં, તેનાજ્ઞાનેનાહં દર્શનીયઃ સુભગો ઽહં ભોક્તાહમ્ ઇતિ મન્યતે । તેનાજ્ઞાનેન મનુષ્યતિર્યગ્દેવેષ્વ્ આત્માનં નિબધ્નાતિ । ન મોક્ષં ગચ્છતીત્ય્ અર્થઃ । અતો ઽજ્ઞાનં નિમિત્તં બન્ધો નૈમિત્તિકાઃ । સ ચ બન્ધસ્ ત્રિવિધઃ । પ્રકૃતિબન્ધો વૈકારિકબન્ધો દક્ષિણાબન્ધશ્ ચેતિ । તત્ર પ્રકૃતિબન્ધો નામાષ્ટાસુ પ્રકૃતિષુ પરત્વેનાભિમાનઃ । વૈકારિકબન્ધો નામ બ્રહ્માદિસ્થાનેષુ શ્રેયોબુદ્ધિઃ । દક્ષિણાબન્ધો નામ ગવાદિદાનેજ્યાનિમિત્તઃ । એવં ચતુર્વિધં નિમિત્તનૈમિત્તિકં વ્યાખ્યાતમ્

(પ્.45)
અન્યદ્ અપ્ય્ એવંવિધમ્ ઉચ્યતે ચતુર્ધા ---
વૈરાગ્યાત્ પ્રકૃતિલયઃ સંસારો રાજસાદ્ ભવતિ રાગાત્ ।
ઐશ્વર્યાદ્ અવિઘાતો વિપર્યયાત્ તદ્વિપર્યાસઃ

યથા કસ્યચિદ્ વૈરાગ્યમ્ અસ્તિ । (જિતેન્દ્રિયો વિષયેભ્યો વિરક્તો ન યમનિયમપરઃ કેવલમ્) ન તુ જ્ઞાનમ્ અસ્તિ ગુણપુરુષાન્તરાખ્યમ્ । તેનાજ્ઞાનેન વૈરાગ્યપૂર્વેણ નાસ્તિ મોક્ષઃ । કેવલમ્ અષ્ટાસુ પ્રકૃતિષુ લયો ભવતિ પ્રધાનબુદ્ધ્યહઙ્કારતન્માત્રેષુ । તત્ર લીનમ્ આત્માનં મુક્તમ્ ઇત્ય્ અવગચ્છતિ ભૂયઃ સંસરણકાલે સંસરતિ ત્રિષુ લોકેષુ શરીરોત્પત્તિર્ ભવતિ । તત્ર વૈરાગ્યં નિમિત્તં પ્રકૃતિલયો નૈમિત્તિકઃ । કિં ચાન્યત્ --- સંસારો રાજસાદ્ ભવતિ રાગાત્ । યો ઽયં રાજસો રાગો ઽવૈરાગ્યં યજ્ઞં કરોતિ, દાનં દદાતિ, અમુનામુષ્મિન્ લોકે સુખં મે ભાવીતિ । તેન રાગેણ સંસારો ભવતિ । બ્રહ્માદિસ્થાનેષુ જન્મ ભવતિ । તત્ર રાગો નિમિત્તં સંસારો નૈમિત્તિકઃ । કિં ચાન્યત્ --- ઐશ્વર્યાદ્ અવિઘાતઃ યત્ પૂર્વમ્ ઐશ્વર્યમ્ અણિમાદિકમ્ અષ્ટવિધં નિર્દિષ્ટં તસ્માદ્ ઐશ્વર્યાત્ પ્રાર્થિતાનામ્ અવિઘાતો ભવતિ ન મુક્તિઃ । અવિઘાતો ઽસ્ખલનમ્ । વિપર્યયાત્ તદ્વિપર્યાસઃ । વિપર્યયાદ્ અનૈશ્વર્યાત્ તદ્વિપર્યાસઃ પ્રાર્થિતાનામ્ અપ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્રાનૈશ્વર્યં નિમિત્તમ્ । પ્રાર્થિતસ્યાપ્રાપ્તિલક્ષણો વિપર્યાસો નૈમિત્તિકઃ । એવં ષોડશકો નિત્યનૈમિત્તિકપ્રસઙ્ગો વ્યાખ્યાતઃ । પ્રકૃતિલયઃ પ્રકૃતિબન્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । યજ્ઞાદિભિર્ દક્ષિણાબન્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । ઐશ્વર્યાદિનિમિત્તો ભોગો વૈકારિક ઇત્ય્ ઉચ્યતે

નનુ નિમિત્તનૈમિત્તિકપ્રસઙ્ગઃ કિમાત્મક ઇતિ? અત્રોચ્યતે ---
એષ પ્રત્યયસર્ગો વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધ્યાખ્યઃ ।
ગુણવૈષમ્યવિમર્દેન તસ્ય ભેદાસ્ તુ પઞ્ચાશત્

એષ ઇતિ । આર્યાદ્વયેન ષોડશવિધો નૈમિત્તિકઃ સર્ગ ઉક્તઃ । પ્રત્યયસર્ગ ઉચ્યતે । પ્રત્યયાદ્ બુદ્ધેર્ ઉત્પન્નો યસ્માત્ તસ્માત્ પ્રત્યયસર્ગ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । ઉક્તં હિ પુરસ્તાત્ "અધ્યવસાયો બુદ્ધિઃ" ઇત્યાદિ । સો ઽયં પ્રત્યયસર્ગો ભૂયશ્ ચતુર્ધા ભિદ્યતે । યસ્માદ્ આહ --- વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધ્યાખ્યઃ । સંશયબુદ્ધિર્ વિપર્યયઃ સ્થાણુર્ અયં પુરુષો વેતિ । ભૂયો ઽપિ સ્થાણું પ્રસમીક્ષ્ય ન શક્નોત્ય્ અન્તરં ગન્તુમ્ એવમ્ અસ્યાશક્તિર્ ઉત્પન્ના । તતસ્ તૃતીયઃ તમ્ એવ સ્થાણું(પ્.46) જ્ઞાતું સંશયિતું વા નેચ્છતિ કિમ્ અનેનાસ્માકમ્ ઇત્ય્ એષા તુષ્ટિઃ । ભૂયશ્ ચતુર્થો (દૃષ્ટે યસ્ તસ્મિન્) સ્થાણ્વાદિરૂઢાં વલ્લીં પશ્યતિ શકુનિં વા । તતો ઽસ્ય નિશ્ચય ઉત્પદ્યતે સ્થાણુર્ અયમ્ ઇત્ય્ એષા સિદ્ધિઃ । એવમ્ એષ પ્રત્યયસર્ગો ભિન્નશ્ ચતુર્ધા વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધ્યાખ્યઃ । તસ્ય ચતુર્વિધપ્રત્યયસર્ગસ્ય ગુણવૈષમ્યવિમર્દેન પઞ્ચાશત્ ભેદા ભવન્તિ । સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ત્રયો ગુણાસ્ તેષાં વૈષમ્યં તદ્વિમર્દેન । યદા સત્ત્વમ્ ઉદ્રિક્તં તદા રજસ્તમસી ગૌણે । યથાદિત્યોદયાન્ નક્ષત્રતેજસો ગૌણત્વમ્ । એવં યદા રજસા સત્ત્વતમસી, તમસા સત્ત્વરજસી ગૌણે તદા તદ્વિમર્દો ભવતિ । તેન વિમર્દેન તસ્ય ચતુર્વિધસ્ય પ્રત્યયસર્ગસ્ય પઞ્ચાશદ્ ભેદા ભવન્તિ

તાન્ આહ ---
પઞ્ચ વિપર્યયભેદા ભવન્ત્ય્ અશક્તેશ્ ચ કરણવૈકલ્યાત્ ।
અષ્ટાવિંશતિભેદા તુષ્ટિર્ નવધાષ્ટધા સિદ્ધિઃ

સુગમમ્

વિપર્યયસ્ય ચ તમો મોહો મહામોહસ્ તામિસ્રો ઽન્ધતામિસ્ર ઇતિ પઞ્ચ ભેદાઃ । તેષાં ભેદાન્તરાણ્ય્ આહ ---
ભેદસ્ તમસો ઽષ્ટવિધો મોહસ્ય ચ દશવિધો મહામોહઃ ।
તામિસ્રો ઽષ્ટાદશધા તથા ભવત્ય્ અન્ધતામિસ્રઃ

તમસસ્ તqઅવદ્ અષ્ટવિધા પ્રકૃતિઃ । તદ્વસ્તુ મલયતીતિ તમઃ । તસ્ય પરમ્ અષ્ટાસુ પ્રકૃતિષુ લયો ભવતિ । તદ્ યથા પ્રધાનં બુદ્ધિર્ અહઙ્કારઃ પઞ્ચતન્માત્રાણીત્ય્ એતેષુ । તત્ર લીનમ્ આત્માનં મુક્તો ઽહમ્ ઇતિ મન્યતે । સ ચ તસ્ય વિપર્યયઃ । એવં તમસો ઽષ્ટધા ભેદઃ । મોહસ્ય ચ અષ્ટવિધ એવેત્ય્ અર્થઃ । યત્તદણિમાદ્યષ્ટવિધમ્ ઐશ્વર્યમ્ ઉક્તં તસ્મિન્ સક્તા બ્રહ્માદયો દેવતા ન મોક્ષપદમ્ ઇચ્છન્તિ । તસ્યૈશ્વર્યસ્ય શુભકર્મણોપાત્તસ્ય ક્ષયે પુનઃ સંસરન્તિ । અયમ્ અષ્ટવિધો મોહસ્યાપિ ભેદઃ । મહામોહસ્ય દશવિધો ભેદઃ । દેવાનાં શબ્દાદયઃ પઞ્ચતન્માત્રાખ્યા વિષયા અવિશેષાઃ કેવલાનન્દરૂપા નિરુપાધિદુગ્ધવચ્ છાન્તાદિસઞ્જાતસુખાદિવિરહિતા યે ભવન્તિ સ્વર્ગપ્રાપ્તૌ । એવં મનુષ્યાણાં ભૌતિકશરીરતયા સુખદુઃખમોહસમ્પન્નાઃ શાન્તઘોરમૂઢા ભવન્તીત્ય્ એષ દશવિધો મહામોહઃ । તદ્ એતેષુ દશસુ બ્રહ્મેન્દ્રાદયો દેવા મનુષ્યાશ્(પ્.47) ચ તિર્યગ્યોન્યાસક્તાશ્ ચ દૃશ્યન્તે । તેન હિ વિષયેભ્યઃ પરમ્ અસ્તીતિ મૂઢવિજ્ઞાનાસ્ તદાસક્ત્યા ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિરૂપં નિત્યનિરતિશયસુખાભિવ્યક્તયે જ્ઞાનાવબોધં ન કુર્વન્તીત્ય્ એષ મહામોહઃ । તેનામી તે મુક્તિં ન ભજન્તે । તામિસ્રો ઽષ્ટાદશધેતિ । દેવમનુષ્યાણાં દશ વિષયાઃ પ્રાગ્ અભિહિતા અવિશેષસવિશેષતયા । અણિમાદ્યૈશ્વર્યં ચાષ્ટગુણમ્ એવમ્ અષ્ટાદશધા ભવતિ । તેભ્યઃ કેનચિદ્ વૈગુણ્યેનાપ્રાપ્ત્યાભિહિતસ્ય યઃ ક્રોધઃ સ તામિસ્ર ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તથા અષ્ટાદશધા ચેત્ય્ અર્થઃ । અન્ધતામિસ્રો ઽપિ ભવતિ તત્સઙ્ખ્ય એવ । તથા એવમ્ અષ્ટાદશધાત્રાપિ । તેષુ ચ મરણત્રાસાદ્ દુઃખમ્ ઉત્પદ્યતે । ઐશ્વર્યે વિદ્યમાન ઐશ્વર્યં પરિત્યજ્ય મૃત્યુના હ્રિયમાણસ્ય ગચ્છામીતિ સઙ્કલ્પયતો યસ્ ત્રાસઃ સો ઽન્ધતામિસ્ર ઇત્ય્ ઉચ્યતે દશ વિષયાનૈશ્વર્યં પ્રાપ્યાપિ ભોક્તું ન લભતે ઽન્તરાલે ઽપિ મ્રિયત ઇતિ યાવત્ । એવમ્ અમી વિપર્યયસ્ય તમઃપ્રભૃતયઃ પઞ્ચ ભેદા વિભિદ્યમાના દ્વિષષ્ટિભેદાઃ સઞ્જાતાઃ । અત ઊર્ધ્વમ્ અશક્તેર્ અષ્ટાવિંશતિભેદાન્ વક્ષ્યામઃ

એકાદશેન્દ્રિયવધાઃ સહ બુદ્ધિવધૈર્ અશક્તિર્ ઉદ્દિષ્ટા ।
સપ્તદશ વધા બુદ્ધેર્ વિપર્યયાત્ તુષ્ટિસિદ્ધીનામ્

એકાદશેન્દ્રિયવધાઃ આન્ધ્યબાધિર્યઘ્રાનપાકજડત્વકુષ્ઠત્વમૂકત્વકુણિત્વપઙ્ગુત્વગુદાવર્તક્લૈબ્યોન્માદા ઇત્ય્ એકાદશેન્દ્રિયવધાઃ । ઇન્દ્રિયાણાં સ્વવિષયગ્રહણાસામર્થ્યં વધ ઇવ વધઃ । યથેહ લોકે કશ્ચિદ્ દેવદત્તો યજ્ઞદત્તમ્ આહૂય અબ્રવીત્ --- ભો દુઃખિતો ઽસ્મિ કિં કરવાણીતિ । સ તેનોક્તઃ સાઙ્ખ્યજ્ઞાનાધિગમં કુરુષ્વ દુઃખાન્તમોક્ષં પ્રાપ્સ્યસીતિ । એવમ્ ઉક્તો ઽસાવ્ આહ --- નાહમ્ એતદ્ અભ્યાસં કર્તુમ્ અલમ્ । બાધિર્યાત્ ગુરુવચનં ન શૃણોમિ, શુશ્રૂષાયામ્ અસમર્થો ઽસ્મિ । આન્ધ્યકુણિત્વપઙ્ગુત્વાદિદોષાશ્રયત્વાત્ કુતો મમ જ્ઞાનાધિગમ ઇતિ । એવમ્ એવાન્ધ્યમૂકત્વોન્માદાદ ઇન્દ્રિયોપઘાતા વિદ્યાગ્રહણે અસમર્થા બોદ્ધવ્યાઃ । એવમ્ એતે એકાદશેન્દ્રિયવધા અશક્તિર્ ઉચ્યન્તે । કિઞ્ ચ --- સહ બુદ્ધિવધૈર્ ઇતિ । બુદ્ધેર્ વધા બુદ્ધિવધાસ્ તૈઃ સહ । કે તે બુદ્ધિવધાઃ? સપ્તદશસઙ્ખ્યાઃ । તે ચ સપ્તદશાપિ --- નવ તુષ્ટિભેદા અષ્ટૌ સિદ્ધયઃ । તન્નિરૂપણપ્રસ્તાવે વ્યાખ્યાસ્યામઃ

(પ્.48)
તત્ર નવધા તુષ્ટિમ્ આહ ---
આધ્યાત્મિક્યશ્ ચતસ્રઃ પ્રકૃત્યુપાદાનકાલભાગ્યાખ્યાઃ ।
બાહ્યા વિષયોપરમાત્ પઞ્ચ નવ ચ તુષ્ટયો ઽભિહિતાઃ

આત્મન્ય્ અધિકૃત્ય પ્રવર્તન્તે તાશ્ ચતસ્રસ્ તુષ્ટયઃ । પ્રકૃતિતુષ્ટિર્ ઉપાદાનતુષ્ટિઃ કાલતુષ્ટિઃ ભાગ્યતુષ્ટિશ્ ચેતિ । યથા કશ્ચિત્ પ્રકૃતિમાત્રં વેત્તિ, ન તુ જાનીતે સગુણાગુણત્વનિત્યાનિત્યત્વચેતનાચેતનત્વસર્વગતત્વધર્માન્ અસ્યાઃ કેવલં પ્રકૃત્યસ્તિત્વમાત્રજ્ઞાનેનાહં જાનામીતિ તુષ્ટઃ પ્રવ્રજિતસ્ તસ્ય નાસ્તિ મોક્ષઃ । એષા પ્રકૃતિતુષ્ટિઃ । કશ્ચિત્ ત્રિદણ્ડકુણ્ડિકાક્ષમાલાકૃષ્ણાજિનોપાદાનમાત્રેણૈવાહં મુક્ત ઇત્ય્ અભિમાની બ્રૂતે । તેન મમ મોક્ષો ભાવીતિ । એતાવન્માત્રેણ તુષ્ટો જ્ઞાનાધિગમે ન પ્રવર્તતે । તસ્યાપિ ન મોક્ષ ઇત્ય્ એષા ઉપાદાનતુષ્ટિઃ । કશ્ચિદ્ એવં બ્રૂતે કાલેન સ્વયં મોક્ષો ભાવી કિં તત્ત્વવિજ્ઞાનેનેતિ । જ્ઞાને પ્રવૃત્ત્યૈવ તુષ્ટઃ । તસ્યાપિ ન મોક્ષ ઇતિ કાલતુષ્ટિઃ । કશ્ચિદ્ એવ મહાભાગ્યેનૈવ મુક્તો ભવતિ । તસ્માજ્ જ્ઞાનમ્ અસાધકં મુક્તેઃ સ્યાદ્ ઇતિ તાવતા તુષ્ટઃ તસ્ય ન મોક્ષ એષા ભાગ્યતુષ્ટિઃ । એવમ્ એતા આત્મન્ય્ અધિકૃત્ય જાયન્તે ઇત્ય્ આધ્યાત્મિક્યશ્ ચતસ્રસ્ તુષ્ટયઃ । બાહ્યાસ્ તુ પઞ્ચ તુષ્ટયઃ । પઞ્ચાનાં વિષયાણામ્ ઉપરમાદ્ ભવન્તિ, અર્જનરક્ષણક્ષયાતૃપ્તિહિંસાદોષાન્ ભાવયતઃ પઞ્ચ । એવમ્ ઉભયત્ર નવ તુષ્ટયઃ । તત્રાર્જનં નામ વિષયાણાં તદર્થં કૃષિપાશુપાલ્યાદિવ્યવસાયદુઃખમ્ અવધાર્ય તેભ્ય એવોપરતસ્ તુષ્ટિં લભતે । એષા પઞ્ચમી તુષ્ટિઃ । અર્જિતાનામ્ અપિ રાજચૌરાદિભ્યો દુઃખં વિષયાણાં રક્ષણં કર્તું તસ્માન્ ન વિષયૈઃ કાર્યમ્ ઇત્ય્ ઉપરતસ્ તુષ્ટિં લભતે, સા ષષ્ઠી તુષ્ટિઃ । રક્ષણે ઽપિ કૃત ઉપભુજ્યમાનાસ્ તે ક્ષીયન્ત ઇતિ ન તૈઃ કાર્યમ્ ઇત્ય્ ઉપરતસ્ તુષ્ટિં લભતે, એષા સપ્તમી । તથાર્જનક્ષયાદિપ્રતીકારૈર્ અપિ કૃતૈર્ નાસ્તીતીન્દ્રિયાણાં વૈતૃષ્ણ્યમ્, તસ્માન્ ન તૈઃ કાર્યમ્ ઇત્ય્ ઉપરતસ્યાષ્ટમી તુષ્ટિઃ । પ્રોક્તાનાં પ્રતીકારે કૃતે ઽપ્ય્ અર્જનાદિપ્રવૃત્તેન હિંસામ્ અન્તરેણ ભૂતોપરોધં વિનામી ન પ્રાપ્યન્તે તસ્માન્ ન તૈઃ કાર્યમ્ ઇત્ય્ ઉપરતઃ તુષ્ટિં લભતે । એષા નવામી તુષ્ટિઃ । એવમ્ એતાઃ પઞ્ચ બાહ્યાસ્ તુષ્ટયઃ । ઉભયં નવ ભવન્તિ । (એવમ્ એતાભિસ્ તુષ્ટિભિર્ જ્ઞાનં વિના મોક્ષો ઽસ્તીતિ કેવલેન વૈરાગ્યેણ તુષ્ટઃ ।) આસાં નવાનામ્ અપિ તુષ્ટીનાં ગ્રન્થાન્તરે સંજ્ઞાન્તરાણિ । તદ્ યથા --- (પ્.49) અમ્ભઃ સલિલમ્ ઓઘો વૃષ્ટિઃ તારં સુતારં સુનેત્રં સુમરીચમ્ ઉત્તમામ્ભસિકમ્ ઇતિ । આસાં વિપરીતા અતુષ્ટયો ઽનમ્ભ ઇત્યાદ્યાઃ । એવં તુષ્ટ્યતુષ્ટયો વ્યાખ્યાતાઃ