સાંખ્યકારિકા (ટીકા સહિત) · શ્લોક 11-20

એવમ્ અનયાર્યયા વ્યક્તાવ્યક્તયોર્ વૈધર્મ્યમ્ અભિહિતમ્ । સાધર્મ્યમ્ ઉચ્યતે ---
ત્રિગુણમ્ અવિવેકિ વિષયઃ સામાન્યમ્ અચેતન પ્રસવધર્મિ ।
વ્યક્તં તથા પ્રધાનં તદ્વિપરીતસ્ તથા ચ પુમાન્

ત્રિગુણં વ્યક્તં મહદાદિ । પ્રધાનમ્ અપિ ત્રિગુણમ્ । કારણાનુગતત્વાત્ કાર્યસ્ય । યથા કૃષ્ણતન્તુઃ કારણં પટઃ કાર્યમ્ અપિ કૃષ્ણમ્ એવ ભવતિ । ત્રિગુણેન કાર્યેણાસ્ય કારણમ્ અપિ ત્રિગુણં ભવતીતિ પ્રધાનં સાધ્યતે । કિં ચાન્યત્ --- અવિવેકિ વ્યક્તમ્ । અમી ગુણા ઇદં વ્યક્તમ્ ઇતિ વિવેક્તું ન પાર્યતે, તથા પ્રધાનમ્ અપિ ઇદં પ્રધાનં અમી ગુણા ઇતિ ન શક્યતે પૃથક્ કર્તુમ્ । કિં ચ --- વિષયો વ્યક્તં મહદાદિ । સુખદુઃખમોહતયા ભોગ્યં તત્ પુરુષસ્ય । સ હિ તસ્ય ભોક્તા । તથા પ્રધાનમ્ અપિ સર્વપુરુષાણાં ક્ષેત્રજ્ઞાનાં ભોગ્યમ્ । સામાન્યં વ્યક્તમ્ । ગણિકાવત્ સર્વપુરુષાણામ્ । તથા પ્રધાનમ્(પ્.14) અપિ । અચેતનં વ્યક્તમ્ । સુખદુઃખમોહાન્ ન ચેતયતિ । તથા પ્રધાનમ્ અપિ । પ્રસવધર્મિ વ્યક્તમ્ । બુદ્ધેર્ અહઙ્કારસ્ તત ઇન્દ્રિયાણિ તન્માત્રાણિ ચ તેભ્યો ભૂતાનિ જાયન્તે । એવં પ્રધાનમ્ અપિ બુદ્ધિં પ્રસૂયતે । ઉક્તમ્ ઇદં વ્યક્તાવ્યક્તયોઃ સાધર્મ્યમ્ । ઇદાનીં "તદ્વિપરીતસ્ તથા ચ પુમાન્" ઇત્ય્ ઉક્તં, તત્ પ્રતિપાદયતિ । તાભ્યાં વ્યક્તાવ્યક્તાભ્યાં વિપરીતઃ । તયોર્ યત્ સાધર્મ્યં "ત્રિગુણમ્ અવિવેકિ વિષયઃ સામાન્યમ્ અચેતનં પ્રસવધર્મિ" ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તતો ઽસૌ વિપરીતો વિધર્મી । અગુણો વિવેકી, અવિષયો ઽસામાન્યઃ, ચેતનો ઽપ્રસવધર્મી ચેતિ । વૈધર્મ્યમ્ અભિધાય સાધર્મ્યમ્ આહ --- તથા ચ પુમાન્ ઇતિ ।
"હેતુમદ્ અનિત્યમ્ અવ્યાપિ સક્રિયમ્ અનેકમ્ આશ્રિતં લિઙ્ગમ્ ।
સાવયવં પરતન્ત્રં વ્યક્તં વિપરીતમ્ અવ્યક્તમ્" ॥
(સાઙ્ખ્યકારિકા 10) ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
તદ્ યથા વ્યક્તાદ્ વિસદૃશં પ્રધાનં તથા પ્રધાનસધર્મા પુરુષઃ । તથા હિ અહેતુમાન્ નિત્યો વ્યાપી નિષ્ક્રિય એકો ઽનાશ્રિતો ઽલિઙ્ગો નિરવયવઃ સ્વતન્ત્ર ઇતિ

તત્ર ત્રિગુણ વ્યક્તમ્ અવ્યક્તં ચ નિર્ગુણઃ પુરુષ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । કિમાત્મકા ગુણા ઇત્ય્ અત્રોચ્યતે ---
પ્રીત્યપ્રીતિવિષાદાત્મકાઃ પ્રકાશપ્રવૃત્તિનિયમાર્થાઃ ।
અન્યો ઽન્યાભિભવાશ્રયજનનમિથુનવૃત્તયશ્ ચ ગુણાઃ

તત્રાયં સમાસઃ । પ્રીતિશ્ ચાપ્રીતિશ્ ચ વિષાદશ્ ચ તે આત્મા સ્વરૂપં યેષાં ગુણાનાં તે ભવન્તિ પ્રીત્યપ્રીતિવિષાદાત્મકાઃ । તેષાં લક્ષણમ્ ઉચ્યતે । તત્ર પ્રીત્યાત્મકં સત્ત્વમ્ । આત્મશબ્દઃ સ્વભાવે વર્તતે । કસ્માત્? સુખલક્ષણત્વાત્ । યો હિ કશ્ચિત્ ક્વચિત્ પ્રીતિં લભતે તત્ર આર્જવમાર્દવસત્યશૌચહ્રીબુદ્ધિક્ષમાનુકમ્પાજ્ઞાનાદિ ચ તત્ સત્ત્વં પ્રત્યેતવ્યમ્ । અપ્રીત્યાત્મકં રજઃ । કસ્માત્? દુઃખલક્ષણત્વાત્ । યો હિ કશ્ચિત્ કદાચિત્ ક્વચિદ્ અપ્રીતિમ્ ઉપલભતે તત્ર દ્વેષદ્રોહમત્સરનિન્દાસ્તમ્ભોત્કણ્ઠાનિકૃતિવઞ્ચનાબન્ધવધચ્છેદનાનિ ચ તદ્ રજઃ પ્રત્યેતવ્યમ્ । વિષાદાત્મકં તમઃ । કસ્માત્? મોહલક્ષણત્વાત્ । યો હિ કશ્ચિત્ કદાચિત્ ક્વચિન્ મોહમ્ ઉપલભતે, તત્રાજ્ઞાનમદાલસ્યભયદૈન્યાકર્મણ્યતાનાસ્તિક્યવિષાદસ્વપ્નાદિ ચ તત્ તમઃ પ્રત્યેતવ્યમ્ ।(પ્.15) કિં ચાન્યત્ --- પ્રકાશપ્રવૃત્તિનિયમાર્થાઃ । પ્રકાશશ્ ચ પ્રવૃત્તિશ્ ચ નિયમશ્ ચ તે અર્થા યેષાં તથોક્તાઃ । તત્ર પ્રકાશયિતવ્યમ્ ઇતિ સત્ત્વસ્ય, પ્રવર્તિતવ્યમ્ ઇતિ રજસઃ, નિયન્તવ્યં સંહર્તવ્યમ્ ઇતિ તમસઃ । કિં ચાન્યત્ --- અન્યોન્યાભિભવાશ્રયજનનમિથુનવૃત્તયશ્ ચ ગુણાઃ । તત્રાપિ સમાસઃ । અન્યોન્યાભિભવાશ્ ચ અન્યોન્યાશ્રયાશ્ ચ અન્યોન્યજનનાશ્ ચ અન્યોન્યમિથુનાશ્ ચ યેષાં ગુણાનામ્ અન્યોન્યવૃત્તયશ્ ચ વિદ્યન્તે તથોક્તાઃ । ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે દ્રષ્ટવ્યઃ । પ્રીત્યાદયશ્ ચ તાવત્ પ્રાગભિહિતાઃ । અન્યોન્યાભિભવાશ્ ચેતિ રજસ્તમસોર્ અભિભવાત્ શાન્તા વૃત્તિર્ ઉત્પદ્યતે સત્ત્વસ્ય ધર્માદ્યા । સત્ત્વતમસોર્ અભિભવાદ્ રજસો ઘોરા વૃત્તિર્ ઉત્પદ્યતે અધર્માદ્યા । સત્ત્વરજસોર્ અભિભવાત્ તમસો મૂઢા વૃત્તિર્ ઉત્પદ્યતે અજ્ઞાનાદ્યા । કિં ચાન્યત્ --- અન્યોન્યાશ્રયાશ્ ચ ગુણાઃ । સત્ત્વં હિ પ્રવૃત્તિનિયમાવ્ આશ્રિત્ય પ્રકાશયતિ । રજઃ પ્રકાશનિયમાવ્ આશ્રિત્ય પ્રવર્તયતિ । તમઃ પ્રકાશપ્રવૃત્તી આશ્રિત્ય નિયમયતિ । ત્રિદણ્ડવિષ્ટમ્ભવદ્ અમી વેદિતવ્યા ઇતિ । કિં ચાન્યત્ --- અન્યોન્યજનનાશ્ ચ ગુણાઃ । અન્યોન્યં જનયન્તિ । કદાચિત્ સત્ત્વં રજસ્તમસી જનયતિ । કદાચિત્ તમઃ સત્ત્વરજસી જનયતિ । યથા સપરિકરકુમ્ભકારાધિષ્ઠિતો મૃત્પિણ્ડો ઘટં જનયતિ તદ્વજ્ જનયન્તિ । અન્યોન્યં બોધયન્તીત્ય્ એતત્ પ્રતિગૃહ્યતે । યથા દેવદત્તયજ્ઞદત્તૌ પરસ્પરં બોધયત । એવં બુદ્ધિસ્થા ગુણાઃ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ પરસ્પરં બોધયન્તિ । એવમ્ અન્યોન્યજનકા ગુણાઃ । કિં ચાન્યત્ --- અન્યોન્યમિથુનાશ્ ચ ગુણાઃ । અવિયોગકધર્મત્વાત્ । એવં હ્ય્ આહુઃ ---
"રજસો મિથુન સત્ત્વં સત્ત્વસ્ય મિથુનં રજઃ ।
ઉભયોઃ સત્ત્વરજસોર્ મિથુનં તમ ઉચ્યતે" ॥
(દેવીભાગવતપુરાણ 3 ।50)
કિં ચાન્યત્ --- અન્યોન્યવૃત્તયશ્ ચ ગુણાઃ । અન્યોન્યસ્ય વૃત્તિં જનયન્તિ । યથા કાચિત્ સ્ત્રી નયવિનયવિલાસલીલાવતી ભર્તુર્ આત્મનો બન્ધુવર્ગસ્ય ચ પ્રીતિં જનયતિ । સૈવ સપત્નીષુ દુઃખમોહૌ જનયતિ । એવં સત્ત્વેન સ્ત્રીભૂતેન રજસસ્ તમસશ્ ચ વૃત્તિર્ જનિતા । એવમ્ અન્યેષ્વ્ અપિ યોજ્યમ્

(પ્.16)
અત્રાહ --- ન ખલુ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ જાત્યન્તરાણિ । કુતઃ । સ્વભાવેષ્વ્ અવસ્થાનાત્ । ઇહ ખલુ રૂપયૌવનદાક્ષિણ્યમતિસાધુત્વસ્મૃત્યુગ્રભાવાભાવલીલાવિલાસસમ્પન્ના સ્ત્રી સત્ત્વસ્ય રૂપમ્ ઉપદિશ્યતે । સા ચ ભર્તુઃ સુખાવહા ભવતિ, સપત્નીનાં દુઃખાય રાગિણાં મોહાય ચ । તથા ક્ષત્રિયા દુઃખપ્રહરણકૃતાપરાધાં દસ્યુસેનામ્ અભિનિઘ્નતી રજસો રૂપમ્ ઇત્ય્ ઉપદિશ્યતે । તેન ચ દસ્યુભિર્ ઉપદ્રુતાનાં દાર્યમાણાનાં સુખાવહા ભવતિ । દસ્યૂનાં દુઃખાય મોહાય ચ । તથા ઘનાઘનો મહાકૃષ્ણો મેઘસ્ તોયાધ્માતો ઽવલમ્બી ગ્રસમાન ઇવ નભો ભૂમિં ચાભિવર્ધમાનઃ સબલાકઃ સવિદ્યુદ્ગમ્ભીરસ્તનિતસ્ તમસો રૂપમ્ ઇત્ય્ ઉપદિશ્યતે । સ ચ કર્ષકાણાં સજ્જીકૃતબીજોપકરણાનાં સુખો ભવતિ । સ એવાનાચ્છાદિતશરણાનામ્ અનુપાર્જિતભક્તસ્નેહલવણાનામ્ અપ્રગુણિતતૃણકાષ્ઠાનાં પ્રોષિતવધૂનાં ચ દુઃખો મૂઢશ્ ચ । તદ્ એવમ્ અવસ્થિતસ્વભાવત્વાદ્ એકં સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ।
અત્રોચ્યતે જાત્યન્તરાણ્ય્ અમૂનિ ત્રીણિ । લક્ષણપૃથક્ત્વવ્યવસ્થાનાત્ । કથમ્ ઇતિ ચેત્ તદ્ ઉચ્યતે ---
સત્ત્વં લઘુ પ્રકાશકમ્ ઇષ્ટમ્ ઉપષ્ટમ્ભકં ચલં ચ રજઃ ।
ગુરુ વરણકમ્ એવ તમઃ પ્રદીપવચ્ ચાર્થતો વૃત્તિઃ

અત્ર યત્ પૂર્વસ્યામ્ આર્યાયામ્ અભિહિતં સત્ત્વલક્ષણં તલ્ લઘુત્વપ્રકાશકલક્ષણં ચ । યદા સત્ત્વમ્ ઉત્કટં ભવતિ દેવદત્તે તદા લઘૂન્ય્ અઙ્ગાનિ, વિશુદ્ધાનીન્દ્રિયાણિ સ્વવિષયગ્રહણસમર્થાનિ ભવન્તિ । તદા મન્તવ્યમ્ અદ્ય મે સત્ત્વમ્ ઉત્કટત્વેન વર્તતે । ઇષ્ટં ચ સ્વરૂપસાધનહેતુત્વાત્ । ઉપષ્ટમ્ભકં ચલં ચ રજઃ । ઉપષ્ટમ્ભકં પ્રેરકમુન્નાડિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યથા મત્તવૃષો વૃષં દૃષ્ટ્વા ઉદ્ધતો ભવતિ તદ્વત્ । અથવા ગર્વશ્ ચલા ક્રિયેત્ય્ અર્થઃ । એવં યસ્મિન્ દેવદત્તે યજ્ઞદત્તે વા રજ ઉત્કટં ભવતિ સ કલહં મૃગયતે । કિં ચાન્યત્ ચલચિત્તશ્ ચ ભવતિ ગ્રામં ગચ્છામિ સ્ત્રિયં કામયે તપઃ કરોમિ ઇત્યાદિ । એવં નિત્યમ્ ઉત્સુકમના ભવતિ । એતદ્ રજોલક્ષણમ્ । તમ આહ --- ગુરુ વરણકમ્ એવ તમઃ । યદ્ ગુરુત્વમ્ આવરણત્વં ચાસ્તિ તત્ તમઃ । યદા ગુરૂણ્ય્ અઙ્ગાનિ ભવન્તિ । ઇન્દ્રિયાણ્ય્ અલસાનિ સ્વવિષયગ્રહણાસમર્થાનિ ભવન્તિ । તદાનીં મન્તવ્યમ્ એતત્ તમ ઉત્કટત્વેન વર્તત ઇતિ । તસ્માજ્ જાત્યન્તરાણ્ય્ એવ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ । યત્ પુનર્ અભ્યધાયિ --- સ્ત્રી ક્ષત્રિયા મેઘશ્ ચેતિ । અત્ર ત્રયે ઽપિ બ્રૂમઃ । સત્ત્વં રજસ્તમસી આશ્રિત્ય સ્વેન રૂપેણાઙ્ગાઙ્ગિભાવં ગચ્છતિ । તસ્યાપકારાદ્ દુઃખમ્ ઉત્પદ્યતે । એવં રજસ્તમસી યોજ્યે । પરસ્પરવિરુદ્ધાનાં ગુણાનાં કથમ્ એકા વૃત્તિર્ ભવતીત્ય્ અત્રાહ --- પરસ્પરવિરુદ્ધાઃ(પ્.17) શત્રવો ન હ્ય્ એકમ્ અર્થં કુર્વન્તિ । ઇમે ચ ગુણાઃ પરસ્પરવિરુદ્ધા અપિ પુરુષાર્થં કુર્વન્તિ । કુતઃ । પ્રદીપવચ્ ચાર્થતો વૃત્તિઃ । પ્રદીપેન તુલ્યં પ્રદીપવત્ । અર્થતઃ કાર્યવશાત્ । પરસ્પરવિરુદ્ધાનામ્ અપ્ય્ અમીષાં વૃત્તિર્ દૃષ્ટા । યથા તૈલાગ્નિવર્ત્તિકાસંયોગાત્ પરસ્પરવિરુદ્ધા અપિ પદાર્થાઃ સંહત્ય એકમ્ અર્થં પ્રકાશરૂપં નિષ્પાદયન્ત્ય્ એવં ગુણા અપિ પરસ્પરવિરુદ્ધાઃ સંહત્ય પુરુષાર્થં કુર્વન્તિ

અત્રાહ --- અયમ્ અન્તરઃ પ્રશ્નો હિ । યદ્ ઉક્તં પૂર્વસ્યામ્ આર્યાયાં "ત્રિગુણમ્ અવિવેકિ વિષયઃ સામાન્યમ્ અચેતનં પ્રસવધર્મિ । વ્યક્તમ્ --- "તત્ કથમ્ એવં જ્ઞાયતે ઽવ્યક્તમ્ અપિ ત્રિગુણત્વાદિયુક્તમ્ । અત્રોચ્યતે ---
અવિવેક્યાદિઃ સિદ્ધસ્ ત્રૈગુણ્યાત્ તદ્વિપર્યયાભાવાત્ ।
કારણગુણાત્મકત્વાત્ કાર્યસ્યાવ્યક્તમ્ અપિ સિદ્ધમ્

યો ઽપ્ય્ અયમ્ અવિવેક્યાદિર્ ગણઃ પ્રસવધર્મ્યન્તઃ સ વ્યક્તે ઽપિ સિદ્ધો ઽવ્યક્તે ઽપિ સિદ્ધઃ । કથં ગમ્યતે । ત્રૈગુણ્યાત્ । યત્ ત્રિગુણં તદ્ અવિવિક્તમ્, યદ્ અવિવિક્તં તદ્ વિષયં, યદ્ વિષયં તત્ સામાન્યં, યત્ સામાન્યં તદ્ અચેતનમ્, યદ્ અચેતનં તત્ પ્રસવધર્મિ । તસ્માદ્ અવિવેક્યાદિર્ ગુણસ્ ત્રૈગુણ્યાદ્ એવ સિદ્ધઃ । તદ્વિપર્યયાભાવાત્ । ઇહ હિ યત્ર તન્તવસ્ તત્રૈવ પટઃ યત્ર પટસ્ તત્રૈવ તન્તવઃ, યસ્ તન્તૂન્ પશ્યતિ સ પટં પશ્યતિ, યો વા પટં પશ્યતિ સ તન્તૂન્ પશ્યતિ । એવમ્ એવ તન્તુપટયોર્ ઇવ વ્યક્તાવ્યક્તયોઃ સમ્બન્ધઃ । દૂરે હિ પ્રધાનં સન્નિકૃષ્ટે વ્યક્તમ્ । યો હિ વ્યક્તં પશ્યતિ સ ચાવ્યક્તમ્ અપિ પશ્યતિ । યો વા યોગી પ્રધાનં પશ્યતિ સ વ્યક્તમ્ અપિ પશ્યતિ । તસ્માદ્ વિપર્યયાભાવાદ્ અવિવેક્યાદિગણેન સિદ્ધમ્ અવ્યક્તમ્ । ઇતશ્ ચ સિદ્ધમ્ । કારણગુણાત્મકત્વાત્ કાર્યસ્યાવ્યક્તમ્ અપિ સિદ્ધમ્ । કારણસ્ય ગુણાઃ કારણગુણાસ્ તે આત્મા સ્વભાવો યસ્ય તદ્ભાવઃ કારણગુણાત્મકત્વમ્ । આત્મશબ્દઃ સ્વભાવે વર્તતે । કારણગુણસ્વભાવત્વાત્ કાર્યસ્ય । ઇહ લોકે યદાત્મકં કરણં તદાત્મકમ્ એવ કાર્યમ્ અપિ ભવતિ । કારણાનુગતત્વાત્ કાર્યસ્ય । યથા કટુનિમ્બવૃક્ષાત્ કટુર્ એવ રસો ભવતિ મધુરાચ્ ચ મધુરો દ્રાક્ષાદિરસઃ । તસ્માદ્ અવિવેક્યાદિગણેન સિદ્ધમ્ અવ્યક્તમ્ । તત્ર યદ્ ઉક્તં ભવતા તત્(પ્.18) કથમ્ એવં જ્ઞાયતે અવ્યક્તમ્ અવિવેક્યાદિગણેન યુક્તમ્ ઇતિ તદ્ એવમ્ એવ ત્રિભિર્ હેતુભિઃ પ્રતિપાદિતમ્ । અત્રાહ --- ઇહ લોકે યન્ ન વિદ્યતે તન્ નાસ્તિ । યથા દ્વિતીયમ્ અનીશ્વરશિરઃ, તૃતીયઃ પાણિઃ, શશવિષાણં, વન્ધ્યાપુત્રિકાભ્રૂવિલાસાદયો વા । નૈવ તાવત્ પ્રધાનપુરુષાવ્ ઉપલભ્યેતે, તૌ કથં હિ સ્ત ઇતિ ગમ્યતે । હિમવત ઉપલગણપરિમાણં નોપલભ્યતે । કિં તન્ નાસ્તિ? એવં પ્રધાનપુરુષાવ્ અનુપલભ્યમાનાવ્ અપ્ય્ ઉપલભ્યેતે હેતુભિઃ । તાંશ્ ચ હેતૂન્ ઉપરિષ્ટાદ્ વક્ષ્યામઃ

ત ઉચ્યન્તે ---
ભેદાનાં પરિમાણાત્ સમન્વયાચ્ છક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ ચ ।
કારણકાર્યવિભાગાદ્ અવિભાગાદ્ વૈશ્વરૂપ્યસ્ય

અસ્તિ પ્રધાનમ્ । કુતઃ? ભેદાનાં પરિમાણાત્ । લોકે યત્ર કર્તાસ્તિ તસ્ય પરિમાણં દૃષ્ટમ્ । યથા કુલાલઃ પરિમિતાત્ મૃત્પિણ્ડાત્ પરિમિતમ્ એવ ઘટં કુરુતે પ્રસ્થગ્રાહકમ્ આઢકગ્રાહકં વા । એવં વ્યક્તં પરિમિતમ્ । એકા બુદ્ધિર્ એકો ઽહઙ્કારઃ પઞ્ચ તન્માત્રાણિ એકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ ઇતિ ત્રયોવિંશતિકમ્ । એવમ્ એતત્ પરિમિતં વ્યક્તં દૃષ્ટ્વાનુમાનેન સાધયામો ઽસ્ત્ય્ અસ્ય કારણં પ્રધાનં યદ્ વ્યક્તં પરિમિતમ્ ઉત્પાદયતિ । યદિ ચ પ્રધાનં કારણં ન સ્યાન્ નિષ્પરિમાણમ્ ઇદં વ્યક્તં સ્યાત્ । અસ્તિ ચાસ્ય પરિમાણં તસ્માદ્ અસ્તિ પ્રધાનમ્ । ઇતશ્ ચાસ્તિ સમન્વયદર્શનાત્ । કસ્ય સમન્વયાત્? ભેદાનામ્ એવ । અસ્માદ્ એવ કારણાચ્ શકલકપાલમાત્રસમસ્તસમન્વયઃ । ભૂષણાદીન્ દૃષ્ટ્વા તત્ત્વેન દર્શયતિ । સામાન્યપ્રકરણાલ્ લોકભેદાનામ્ એકૈકજાતિસમન્વયો દૃષ્ટઃ । તેષાં ધર્મો ઽન્વયઃ, તસ્માત્ સમન્વયદર્શનાત્ પશ્યામો ઽસ્તિ પ્રધાનં કારણમ્ ઇતિ । ઇતશ્ ચાસ્તિ --- શક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ ચ । ઇહ યો યસ્મિન્ન્ અર્થે શક્તઃ સ તસ્મિન્ન્ એવ પ્રવર્તતે । તદ્ યથા કુમ્ભકારો ઘટઘટિકાશરાવોદઞ્ચવાદિકરણે શક્તઃ । અતઃ સાધયામઃ પ્રધાનસ્યાપ્ય્ અસ્તિ શક્તિર્ યયા શક્ત્યા વ્યક્તમ્ ઉત્પાદયતિ । સા ચ શક્તિર્ નિરાશ્રયા ન ભવતિ । તસ્માદ્ અસ્તિ પ્રધાનં યત્ર શક્તિર્ અવતિષ્ઠતે । ઇતશ્ ચાસ્તિ --- કારણકાર્યવિભાગાત્ । કરોતીતિ કારણમ્, ક્રિયત ઇતિ કાર્યં, તયોર્ વિભાગસ્ તસ્માત્ । તદ્ યથા મૃત્પિણ્ડઃ કારણં ઘટઃ કાર્યમ્ । સ એવ(પ્.19) હિ મધૂદકપયઃપ્રભૃતીનાં ધારણે સમર્થો ન તુ મૃત્પિણ્ડઃ । એવં વ્યક્તાવ્યક્તયોર્ વિભાગઃ । અન્યદ્ વ્યક્તં મહદહઙ્કારતન્માત્રેન્દ્રિયમહાભૂતપર્યન્તં, તચ્ ચ કાર્યમ્ । અન્યચ્ ચ અવ્યક્તં પ્રધાનં વિપરીતં કારણમ્ ઇતિ । તસ્માદ્ અસ્તિ પ્રધાનમ્ । ઇતશ્ ચાસ્તિ --- અવિભાગાદ્ વૈશ્વરૂપ્યસ્ય । ન વિભાગો ઽવિભાગઃ । વિશ્વરૂપસ્ય ભાવો વૈશ્વરૂપ્યમ્ । બહુરૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્ય । ત્રૈલોક્યં પઞ્ચસુ મહાભૂતેષ્વ્ અવિભાગં ગચ્છતિ । પઞ્ચમહાભૂતાનિ તન્માત્રેષ્વ્ અવિભાગં ગચ્છન્તિ । પઞ્ચતન્માત્રાણ્ય્ એકાદશેન્દ્રિયાણિ ચાહઙ્કારે । અહઙ્કારો બુદ્ધૌ । સા ચ પ્રધાને । ઇત્થં ત્રયો લોકાઃ પ્રલયકાલે પ્રધાને ઽવિભક્તાઃ । પ્રકર્ષેણ ધીયતે સ્થાપ્યતે અત્રાખિલમ્ ઇતિ પ્રધાનમ્ । તતો હિ સૃષ્ટૌ સદ્ એવાવિર્ભવતિ । ન હ્ય્ અસત ઉત્પત્તિર્ ન ચ સતો ઽભાવઃ ।
"નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ" ।
ઇતિ ગીતાસુ(2 ।16) । "સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીત્"[છાન્દોગ્યોપનિષદ્ 6 ।2 ।1] ઇતિ શ્રુતેશ્ ચ । તદ્ યથા --- દધ્યાદયઃ પ્રાક્ પ્રસૂતેઃ ક્ષીરે ઽવિભક્તાઃ સન્ત્ય્ એવ । યદ્ય્ અસત ઉત્પત્તિસ્ તદા કાષ્ઠખણ્ડાદ્ અપિ ઘટાદ્યુત્પત્તિઃ સ્યાત્ । યતો ન ભવતિ । તસ્માન્ મૃત્પિણ્ડે કારણે ઘટાદેઃ સત એવોત્પત્તિર્ ઇતિ સમીચીનમ્ । યથા જલભૂમ્યોર્ એતદ્રસગન્ધાદિવૈશ્વરૂપ્યમ્ અવિભક્તમ્ અસ્ત્ય્ એવ સ્થાવરાણાં જઙ્ગમેષુ જઙ્ગમાનાં સ્થાવરેષુ । એવં જાત્યનુચ્છેદેન સર્વં સર્વાત્મકમ્ ઇતિ

અસ્તિ પ્રધાનં યત્ર મહદાદિલિઙ્ગમ્ અવિભાગં ગચ્છતિ । ઇત્ય્ એવમ્ અવશ્યમ્ભાવી અવિભાગઃ પશ્ચાદ્ વિભાગશ્ ચાવિર્ભવતિ તત્ પ્રધાનમ્ । અત્રોચ્યતે ---
કારણમ્ અસ્ત્ય્ અવ્યક્તં પ્રવર્તતે ત્રિગુણતઃ સમુદયાચ્ ચ ।
પરિણામતઃ સલિલવત્ પ્રતિપ્રતિગુણાશ્રયવિશેષાત્

કારણમ્ અસ્ત્ય્ અવ્યક્તમ્ ઇતિ । તદ્ એવં પઞ્ચભિર્ એભિર્ હેતુભિર્ જ્ઞાયતે ઽસ્તિ તત્કારણમ્ એકમ્ અસ્ય જગતો ઽવ્યક્તં મૂલમ્ ઇતિ । અત્રાહ યદ્ય્ એકં પ્રધાનં કથં તર્હિ અનેકં કાર્યમ્ ઉત્પાદયતિ । તથા હિ નૈકસ્ તન્તુઃ પટાખ્યં કાર્યં જનયતિ । ઇત્થં પ્રધાનમ્ એકમ્ અનેકં કાર્યં જનયતીતિ ન જાઘટીતિ । અતઃ સમાધીયતે --- પ્રવર્તતે ત્રિગુણતઃ । પ્રધાને હિ સત્ત્વરજસ્તમસામ્ અવસ્થાનાદ્ બહુત્વસમ્ભવઃ । તસ્માત્ ત્રિગુણતઃ પ્રવર્તતે ત્રિધા વ્યવહારઃ । સમુદયાચ્ ચ । યથા ગઙ્ગાયાં સ્રોતાંસિ સમુદિતાનિ ગઙ્ગામ્ આરભન્તે, યથા વા તન્તવઃ સમુદિતાઃ પટં કુર્વન્તિ એવં સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ત્રયો ગુણાઃ સમુદિતાઃ પ્રધાનસ્થા વ્યક્તં કુર્વન્તિ । અત્રાહ --- ઇહ લોકે દ્વિવિધં કારણં પરિણામકત્વાદ્(પ્.20) અપરિણામકત્વાચ્ ચ । તત્રાપરિણામકત્વાન્ મૃત્પિણ્ડદણ્ડસૂત્રોદકવિદલાન્ પશ્યામઃ । પરિણામતશ્ ચ ક્ષીરં દધીતિ । તત્ર પ્રધાનં કથં કારણમ્ ઇત્ય્ અત્રોચ્યતે --- પરિણામતઃ । યથા ક્ષીરં દધિભાવેન પરિણમતિ, યદ્ એવ ક્ષીરં તદ્ એવ દધિ, એવં પ્રધાનં વ્યક્તભાવેન પરિણમતિ । દધિવદ્ વ્યક્તં ક્ષીરવત્ પ્રધાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ એવાવ્યક્તં તદ્ એવ વ્યક્તમ્ ઇતિ । તસ્માદ્ ઉચ્યતે પરિણામતઃ પ્રધાનં કારણમ્ ઇતિ । અત્રાહ કો દૃષ્ટાન્તઃ? તદ્ ઉચ્યતે --- સલિલવત્ । યથા સલિલમ્ એકં હિમવદ્ હિમભાવેન પરિણમતિ, યથા ચેક્ષુરસો રસિકાષણ્ડમત્સરિકાશર્કરાફાણિતગુડભાવેન પરિણમતિ । યથા વા ક્ષીરં દ્રપ્સ્યદધિમસ્તુનવનીતઘૃતારિષ્ટકિલાટકૂર્ચિકાદિભાવેન પરિણમતિ । એવમ્ એવાવ્યક્તમ્ આધ્યાત્મિકેન બુદ્ધ્યહઙ્કારતન્માત્રેન્દ્રિયભૂતભાવેન પરિણમતિ, આધિદૈવિકેન શીતોષ્ણવાતવર્ષાદિભાવેન પરિણમતિ । અત્રાહ --- એકસ્માત્ પ્રધાનાદ્ ઉત્પન્નાસ્ ત્રયો લોકાઃ કથં વિષમાઃ? ઇહ યે દેવાસ્ તે સુખિનો મનુષ્યાસ્ તે દુઃખિનસ્ તિર્યઞ્ચો મૂઢાઃ । એકસ્માત્ પ્રધાનાદ્ ઉત્પન્નાનાં ત્રયાણાં લોકાનાં કથં વૈષમ્યં મૂઢત્વાદિનેત્ય્ અત્રોચ્યતે --- પ્રતિપ્રતિગુણાશ્રયવિશેષાત્ । તદ્ યથા --- એકરસમ્ અન્તરિક્ષાદ્ જલં પતિતમ્ । તચ્ ચ મેદિનીં પ્રાપ્ય નાનારસતાં યાતિ । પૃથગ્ભાજનવિશેષાત્ । એવમ્ ઇમે ત્રયો લોકા એકસ્માદ્ અપિ પ્રધાનાદ્ ઉત્પન્ના ગુણવૈષમ્યાત્ પૃથગ્ભાવં ગતાઃ । યથા દેવેષુ સત્ત્વમ્ ઉત્કટં તતસ્ તે સુખિનઃ, તત્રાપિ રજસ્તમસી ગૌણતયા સ્તઃ । મનુષ્યેષુ રજ ઉત્કટં તતસ્ તે દુઃખિતાઃ, તેષ્વ્ અપિ સત્ત્વતમસી સ્તઃ । તિર્યગ્યોનિગતેષુ તમ ઉત્કટં તતસ્ તે મૂઢાઃ । તેષ્વ્ અપિ સત્ત્વરજસી સ્તઃ । એવમ્ એકસ્માદ્ ઉત્પન્નાનાં ત્રયાણાં લોકાનાં વૈષમ્યં ભવતિ

એવં દ્વાભ્યામ્ આર્યાભ્યાં પ્રધાનસ્યાધિગમઃ કૃતઃ । અત ઊર્ધ્વં પુરુષસ્યાધિગમં કરિષ્યામઃ । અત્રાહ --- કેચિદ્ આચાર્યા ઇતિ મન્યન્તે શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધ્યાદિવ્યતિરિક્તો નાસ્તિ પરમાત્મા । અપિ ચ ---
એતાવાન્ એવ પુરુષો યાવદ્ ઇન્દ્રિયગોચરઃ ।
ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે --- શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધ્યાદિવ્યતિરિક્ત આત્મા અસ્તીતિ । કો દૃષ્ટાન્તઃ? યથા અસિકોશવત્ । મુઞ્જેષીકાવત્ । ઉક્તં ચ ---
મશકોદુમ્બરેષીકામુઞ્જમત્સ્યામ્ભસાં યથા ।
એકત્વે ઽપિ પૃથગ્ભાવસ્ તથા ક્ષેત્રાત્મનોર્ નૃપ ॥
(પ્.21)
એવં શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધ્યાદિભિઃ ક્ષીરનીરવદ્ એકીભૂતો ઽપિ તદ્વ્યતિરિક્તો ઽસ્તિ પરમાત્મા પુરુષો ઽપિ । પ્રધાનવત્ સૂક્ષ્મત્વાન્ નોપલભ્યતે ઇતિ તદધિગમાય હેતુર્ અભિધીયતે ---
સઙ્ઘાતપરાર્થત્વાત્ ત્રિગુણાદિવિપર્યયાદ્ અધિષ્ઠાનાત્ ।
પુરુષો ઽસ્તિ ભોક્તૃભાવાત્ કૈવલ્યાર્થપ્રવૃત્તેશ્ ચ

અસ્તિ પુરુષઃ । સઙ્ઘાતપરાર્થત્વાત્ । યતઃ સઙ્ઘાતશ્ ચ પરાર્થઃ । તસ્માદ્ હેતોઃ । ઇહ લોકે યે સઙ્ઘાતાસ્ તે પરાર્થા દૃષ્ટાઃ પર્યઙ્કરથશરણાદયઃ । એવં ગાત્રાણાં મહદાદીનાં સઙ્ઘાતઃ સમુદાયઃ પરાર્થ એવ । (તસ્માદ્ અસ્તિ નૂનમ્ અન્યોન્યાધિષ્ઠિતો યદર્થો ઽયં સઙ્ઘાત ઇતિ સઙ્ગતિઃ ।) પર્યઙ્કરથાદયઃ કાષ્ઠસઙ્ઘાતાઃ । ગૃહાદયઃ કાષ્ઠેષ્ટકાદિસઙ્ઘાતાઃ । ન હિ તે રથગૃહપર્યઙ્કાદયઃ કિમ્ અપિ સ્વાર્થં સાધયન્તિ । ન વા પરસ્પરાર્થાઃ । કિં ત્વ્ અસ્ત્ય્ અસૌ દેવદત્તાદિર્ યો ઽસ્મિન્ પર્યઙ્કે શેતે રથેન ગચ્છતિ ગૃહે નિવસતીતિ । (ચેતસઃ પ્રતીત્યા) । એવમ્ અમી મહદાદયશ્ ચક્ષુરાદયો ન સ્વાર્થા ન ચ પરસ્પરાર્થાઃ, કિં તુ પરાર્થાઃ । યશ્ ચાસૌ પરઃ સ ચાત્મા । તસ્માદ્ અનુમીમહે અસ્તિ પુરુષઃ, યસ્યાર્થે ચક્ષુરાદિસઙ્ઘાતઃ શરીરમ્ ઉત્પન્નમ્ ઇતિ । ઇતશ્ ચાસ્તિ --- ત્રિગુણાદિવિપર્યયાત્ । ત્રયો ગુણા યસ્ય ગણસ્યાદૌ સમ્ભવન્તિ સ ત્રિગુણાદિઃ । ત્રિગુણાદેર્ વિપર્યયઃ । તસ્માત્ પશ્યામો ઽસ્તિ પુરુષ ઇતિ । ઉક્તં પૂર્વસ્યામ્ આર્યાયાં ત્રિગુણમ્ અવિવેકીત્યાદિ વ્યક્તપ્રધાનસાધર્મ્યમ્ । "તદ્વિપરીતસ્ તથા ચ પુમાન્" ઇતિ । અગુણવિવેક્યવિષયાસામાન્યચેતનાપ્રસવધર્માદિવિપર્યયાદ્ આત્મનો ઽસ્તિત્વં પૃથક્ત્વં ચ સિદ્ધમ્ । અતશ્ ચાસ્તિ । અધિષ્ઠાનાત્ । ન હ્ય્ અન્તરેણાધિષ્ઠાતારં ભવતિ વસ્તુજાતમ્ । તદ્ યથેહ લોકે લઙ્ઘનપ્લવનધાવનસમર્થૈર્ અશ્વૈર્ યુક્તો રથઃ સારથિનાધિષ્ઠિતઃ પ્રવર્તતે । અથ સારથિનાનધિષ્ઠિતઃ પ્રવર્તતે તતઃ શરીરનાશઃ સ્યાત્ । ન ચાત્મવિનાશાય પ્રવર્તતે । અપિ ચોક્તં ષષ્ટિતન્ત્રે --- "પુરુષાધિષ્ઠિતં પ્રધાનં પ્રવર્તતે" ઇતિ । તતઃ પશ્યામો ઽસૌ પરમાત્મા અસ્તિ પુરુષો યેનાધિષ્ઠિતં પ્રધાનં મહદહઙ્કારતન્માત્રેન્દ્રિયભૂતાન્ય્ ઉત્પાદયતિ । તસ્માદ્ અસ્તિ પુરુષ ઇતિ । ઇતશ્ ચાસ્તિ --- ભોક્તૃભાવાત્ । ઇહ મધુરામ્લતિક્તલવણકટુકષાયાઃ ષડ્ રસાઃ । એતૈઃ ષડ્ભી રસૈર્ યુક્તં ભોજનં દૃષ્ટ્વા ભોક્તા સાધ્યતે । અસ્તિ ભોક્તા યસ્યેદં ભોજનમ્ । એવમ્ ઇદં વ્યક્તાવ્યક્તં દૃષ્ટ્વા સાધયામો ઽસ્ત્ય્ અસૌ પરમાત્મા પુરુષો યસ્યેદં ભોક્તુર્ વ્યક્તાવ્યક્તં ભોગ્યમ્ ઇતિ । ઇતશ્ ચાસ્તિ --- કૈવલ્યાર્થપ્રવૃત્તેશ્ ચ । કેવલભાવઃ કૈવલ્યં મોક્ષ ઇત્ય્ અર્થઃ । યા તસ્ય પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિઃ સા કૈવલ્યાર્થા પ્રવૃત્તિઃ પ્રધાનસ્યેતિ

(પ્.22)
અત્રાહ --- ગૃહ્ણીમસ્ તાવદ્ એભિઃ પઞ્ચભિર્ અધીતૈર્ હેતુભિઃ શરીરવ્યતિરિક્તો ઽસૌ પુરુષો ઽસ્તીતિ । સ કિં સર્વશરીરેષ્વ્ એકઃ પુરુષ આહોસ્વિત્ પ્રતિશરીરં ભિન્નઃ પુરુષ ઇતિ । કુતઃ સંશય ઇતિ ચેચ્ ચોદક આચાર્યવિપ્રતિપત્તેઃ સંશયઃ । ઇહ કેચિદ્ આચાર્યા ભેદવાદિન ઇતિ મન્યન્તે --- એકો ઽયં પુરુષઃ સર્વશરીરેષૂપલભ્યતે મણિસૂત્રવત્ । ઇહ રસનાયાં યાવન્તો મણયસ્ તેષુ સર્વેષ્વ્ એકમ્ એવ સૂત્રં પ્રવર્તતે । એવં મણિભૂતેષુ શરીરેષુ કિમ્ એકઃ સૂત્રભૂતઃ પરમાત્મા । આહોસ્વિજ્ જલચન્દ્રવત્ પુરુષ ઇતિ એક એવ બહુષુ નદીકૂપતડાગાદિષ્વ્ ઇવોપલભ્યતે ઇતિ । અતઃ સંશયઃ કિમ્ એકઃ પુરુષો ગુણસૂત્રન્યાયેન આહોસ્વિદ્ બહવઃ પુરુષાઃ । અત્રોચ્યતે --- બહવઃ પુરુષાઃ કથમ્ ઇતિ ચેત્ તદ્ ઉચ્યતે ---
જન્મમરણકરણાનાં પ્રતિનિયમાદ્ અયુગપત્પ્રવૃત્તેશ્ ચ ।
પુરુષબહુત્વં સિદ્ધં ત્રૈગુણ્યવિપર્યયાચ્ ચૈવ

જન્મમરણકરણાનામ્ ઇતિ । જન્મનિયમાદ્ ઇહ કેચિન્ નીચજન્માનઃ, કેચિન્ મધ્યમજન્માનઃ, કેચિદ્ ઉત્કૃષ્ટજન્માનઃ । યદિ પુનર્ એકઃ પુરુષઃ સ્યાત્ સ એવ નીચકુલોત્પન્નઃ સ્યાત્ સ એવ ઉત્કૃષ્ટકુલોત્પન્નઃ સ્યાત્ । કસ્માત્? પુરુષૈકત્વાત્ । અસ્તિ ચાયં નિયમઃ, અન્યે ઽધમા અન્ય ઉત્કૃષ્ટાઃ । તસ્માદ્ બહવઃ પુરુષાઃ । અતશ્ ચ --- મરણનિયમાત્ । મરણે ઽપિ નિયમો દૃષ્ટો મમ ભ્રાતા મૃતો મમ પિતા ચ । તસ્માદ્ બહવઃ પુરુષાઃ । અપરે પુનર્ ઇત્થઙ્કારં વર્ણયન્તિ --- જન્મમરણનિયમાત્ । ઇહ કશ્ચિત્ કદાચિન્ મ્રિયતે તદૈવ પરો જાયતે । યદ્ય્ એકઃ પુરુષઃ સ્યાત્ તર્હિ એકસ્મિન્ જાયમાને સર્વે ઽપિ જાયેરન્ । ન ચૈવમ્ । મ્રિયમાણે સર્વે મ્રિયેરન્ । ન ચૈવમ્ । તસ્માદ્ બહવઃ પુરુષાઃ । ઇતશ્ ચ પશ્યામઃ । કરણનિયમાત્ । કરણાનીન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ । ઇહ લોકે કેચિદ્ બધિરાન્ધમૂકાદયઃ । ઇતરે ચ પટુતરકરણાઃ । અતઃ પશ્યામો ય ઉપહતેન્દ્રિયાસ્ તે અન્યે, યે ચાનુપહતેન્દ્રિયાસ્ તે ચાન્યે । તસ્માત્ પ્રતિનિયતકરણત્વાદ્ અપિ પશ્યામો ઽનેકે પુરુષા ઇતિ । ઇતશ્ ચ પશ્યામઃ । ત્રૈગુણ્યવિપર્યયાચ્ ચૈવ । ચઃ સમુચ્ચયે । પૂર્વોક્તૈર્ હેતુભિઃ । અસ્માચ્ ચ હેતોર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇહૈકસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય ત્રયઃ પુત્રાઃ સબ્રહ્મચારિણ એકેનૈવ એકસ્યાં ભાર્યાયાં જાતાઃ । તત્રૈકઃ સાત્ત્વિકો મેધાવી શુચિઃ સુખી ।(પ્.23) દ્વિતીયો રાજસો દુર્મેધાવી દુઃખી । તૃતીયસ્ તામસો મૂઢો નાસ્તિકઃ । યદ્ય્ એકે આત્મા સ્યાદ્ એકસ્મિન્ સાત્ત્વિકે રાજસે તામસે વા સર્વે તથા સ્યુઃ । ન તથા ભવન્તિ । અતઃ પશ્યામો ઽનેકે પુરુષાઃ

અત્રાહ --- અયં સંશયઃ । કિં ખલુ કર્તા પુરુષો ઽસ્ત્ય્ આહોસ્વિદ્ અકર્તેતિ । કુતઃ સંશય ઇતિ ચેત્, આચાર્યવિપ્રતિપત્તેઃ । લોકે તાવત્ પુરુષો ગચ્છતિ ધાવતિ તિષ્ઠતિ શોચતિ, પુરુષેણેદં કૃતમ્ ઇતિ વિપ્રતિપત્તિઃ । એવમ્ આચાર્યા વેદવાદિનો બ્રુવતે । વૈશેષિકા અપિ કર્તા ઇતિ મતં પ્રતિપન્નાઃ । અતઃ સંશયઃ । અત્રોચ્યતે --- અકર્તા પુરુષઃ । કથમ્ ઇતિ ચેત્ તદ્ ઉચ્યતે ---
તસ્માચ્ ચ વિપર્યાસાત્ સિદ્ધં સાક્ષિત્વમ્ અસ્ય પુરુષસ્ય ।
કૈવલ્યં માધ્યસ્થ્યં દ્રષ્ટૃત્વમ્ અકર્તૃભાવશ્ ચ

તસ્માચ્ ચ વિપર્યાસાદ્ ઇતિ । કર્તૃકારણાનાં કો વિશેષઃ અત્રોચ્યતે । તદ્ યથા કશ્ચિદ્ યમનિયમરતઃ સાઙ્ખ્યયોગાચાર્યરતો ભિક્ષુર્ નગરે પ્રતિવસતિ । સ ચ જનાદિષુ પ્રતિવર્ણાશ્રમવિહિતાસુ ક્રિયાસુ પ્રવર્તમાનાનાં તન્નગરવાસિનાં સાક્ષિમાત્રો ભવતિ । ઋતુવશાત્ શીતોષ્ણાદીન્ આયાતાન્ અનુભવતિ । તદ્વદ્ અયં નાનાવસ્થે ગુણવિમર્દે વર્તમાનો વૈધર્મ્યાત્ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સાક્ષિમાત્રઃ સ્યાત્ । એવં સાક્ષિત્વં સિદ્ધમ્ અસ્ય પુરુષસ્ય । કેવલભાવઃ કૈવલ્યં નામ ત્રિભ્યો ગુણેભ્યો ઽન્યત્વમ્ । યથાસૌ ભિક્ષુઃ કદાચિન્ નાગરાણાં વિવદતાં વક્તા ભવતિ ત્વયા સાધુકૃતમ્ ઇતિ ત્વયાસાધ્વ્ ઇતિ । કિમ્ એવં પુરુષો ભવતિ । અત્રોચ્યતે --- માધ્યસ્થ્યમ્ । નાસ્ય કેનચિત્ કૃત્યમ્ અસ્તિ । ઉદાસીનો હ્ય્ અયમ્ । અત્રાહ --- યદ્ય્ અકર્તા તત્ કિં પરકૃતાનાં પ્રયોક્તા । અત્રોચ્યતે --- કર્તૃભાવશ્ ચ દ્વિવિધો હિ, પ્રયોક્તા કર્તા ચ । અત્રોદાસીનસ્ય પુરુષસ્ય કર્તૃત્વં પ્રતિષિદ્ધં ગુણલક્ષણેન

અત્રાહ --- યદ્ય્ અકર્તા પુરુષઃ અધ્યવસાયં તર્હિ કિં કરોતિ ધર્મં કરિષ્યામ્ય્ અધર્મં ચેતિ । યદિ ગુણા અધ્યવસાયં કુર્વન્તિ તર્હિ તેષાં સચેતનત્વં(પ્.24) સ્યાત્ । અમીષાં ચાચેતનત્વમ્ એવ પ્રાગ્ ઉપન્યસ્તમ્ । અથ પુરુષો ઽધ્યવસાયં કુરુતે તદા તસ્ય કર્તૃત્વપ્રસઙ્ગઃ । તસ્માદ્ ઉભયથાપિ દોષ ઇતિ । અત્ર સમાધીયતે નાયં દોષઃ । કથમ્ ઇતિ ચેત્, તદ્ ઉચ્યતે ---
તસ્માત્ તત્સંયોગાદ્ અચેતનં ચેતનાવદ્ ઇવ લિઙ્ગમ્ ।
ગુણકર્તૃત્વે ઽપિ તથા કર્તેવ ભવત્ય્ ઉદાસીનઃ

યસ્માચ્ ચેતનસ્વભાવઃ પુરુષઃ, તસ્માત્ તત્સંયોગાદ્ અચેતનં મહદાદિ લિઙ્ગમ્ અધ્યવસાયાભિમાનસઙ્કલ્પાલોચનાદિષુ વૃત્તિષુ ચેતનાવત્ પ્રવર્તતે । કો દૃષ્ટાન્તઃ --- તદ્ યથા અનુષ્ણાશીતો ઘટઃ શીતાભિર્ અદ્ભિઃ સંસ્પૃષ્ટઃ શીતો ભવતિ । અગ્નિના સંયુક્ત ઉષ્ણો ભવતિ । એવં મહદાદિ લિઙ્ગમ્ અચેતનમ્ અપિ ભૂત્વા ચેતનાવદ્ ભવતિ । તસ્માદ્ અધ્યવસાયં કુર્વન્તિ ગુણાઃ કાર્યાદિષુ । યદ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ --- લોકોપચારાત્ કર્તા પુરુષ ઇતિ । અત્ર બ્રૂમઃ --- ગુણકર્તૃત્વે ઽપિ તથા કર્તેવ ભવત્ય્ ઉદાસીનઃ । અત્ર દૃષ્ટાન્તશ્ ચ । કેચિત્ કિલ ચૌરા ગ્રામં હૃત્વા દ્રવ્યં ગૃહીત્વા ગ્રામાન્તરં ગચ્છન્તિ કૃતકાર્યાઃ । તૈઃ સહ સાર્થેન શ્રોત્રિયો બ્રાહ્મણઃ પન્થાનં ગચ્છતિ । તત્પદાનુસારિભિર્ આરક્ષિભિસ્ તે ગૃહીતાઃ । કૃતાપરાધૈસ્ તૈઃ સહ સો ઽપિ બ્રાહ્મણો ગૃહીતસ્ ત્વમ્ અપિ ચૌર ઇતિ । તદ્ યથાસાવ્ અચૌરસ્ તત્સંસર્ગદોષેણ ચૌરતયા પ્રતીતસ્ તૈઃ । તથા સત્ત્વાદયો ગુણાઃ કર્તારસ્ તૈઃ સંયુક્તઃ પુરુષો ઽપિ અકર્તાપિ કર્તા ભવતિ । કર્તૃસંસર્ગાત્ કર્તેવ । પરં પરમાર્થતયા અકર્તા પુરુષઃ