સાંખ્યકારિકા (ટીકા સહિત) · શ્લોક 1-10

॥ શ્રીઃ ॥
સાઙ્ખ્યકારિકા
માઠરવૃત્તિસહિતા
સર્વવિદ્યાવિધાતારમ્ આદિત્યસ્થં સનાતનમ્ ।
નતો ઽસ્મિ પરયા ભક્ત્યા કાપિલં જ્યોતિર્ ઈશ્વરમ્ ॥ 1 ॥
કપિલાય નમસ્ તસ્મૈ યેનાવિદ્યોદધૌ જગતિ મગ્ને ।
કારુણ્યાત્ સાઙ્ખ્યમયી નૌર્ ઇહ વિહિતા પ્રતરણાય ॥ 2 ॥
નમસ્કૃત્ય તુ તં તસ્ય વક્ષ્યે જ્ઞાનસ્ય કારણમ્ ।
હિતાય સર્વશિષ્યાણામ્ અલ્પગ્રન્થસમુચ્ચયમ્ ॥ 3 ॥
દુઃખત્રયાભિઘાતાજ્ જિજ્ઞાસા તદભિઘાતકે હેતૌ ।
દૃષ્ટે સાપાર્થા ચેન્ નૈકાન્તાત્યન્તતો ઽભાવાત્

અસ્યા આર્યાયા ઉપોદ્ઘાતઃ ક્રિયતે ---
સ્થાનં નિમિત્તં વક્તા ચ શ્રોતા શ્રોતૃપ્રયોજનમ્ ।
સમ્બન્ધાદ્યભિધાનં ચ ઉપોદ્ઘાતઃ સ ઉચ્યતે ॥
ઇહ હિ ભગવાન્ મહર્ષિઃ સાંસિદ્ધિકધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યસમ્પન્નો ભગવતઃ પુરાણપુરુષસ્યાવતારો જગદનુજિઘૃક્ષયા પ્રજાપતેઃ કર્દમસ્ય પુત્રઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય મનોર્ દુહિતરિ દેવહૂત્યાં કપિલો નામ બભૂવ । સ તેન ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિરૂપેણ જ્ઞાનેનાપારપારં દિદર્શિષયા હસ્તાવલમ્બેનેવ, કાલાહિદન્દશ્યમાનજગતઃ સુધામણિનેવ, દુશ્ચિકિત્સ્યસ્ય ભવવ્યાધેર્ અપનયનાય સમ્યગૌષધેનેવ, અવિદ્યાન્ધકારપ્રધ્વંસનપ્રદીપેનેવ, મુક્તિમાર્ગવિરોધિમોહવૃક્ષવિવ્રશ્ચનકુઠારેણેવામુનાવબોધેન સમ્પન્નો ઽન્ધે તમસિ મજ્જજ્ જગદ્ ઇદમ્ અદ્રાક્ષીત્ । તદ્ અવલોક્યાસ્ય કારુણ્યમ્ ઉદપાદિ । અહો ખલ્વ્ ઇદં જગદ્ અનાદિકાલસમ્બદ્ધં નિસર્ગાદ્ એવ અન્ધે તમસિ વર્તત ઇતિ ।
અથાસૌ મહાયોગી કથમ્ અસ્ય વરાકસ્ય અન્ધે તમસિ વર્તમાનસ્ય વિશ્વસ્યાનુગ્રહઃ કાર્ય ઇતિ સમુત્પન્નકારુણ્યો મનસિ ચિન્તામ્ આપેદે । સ(પ્.1) એવં વિચિન્તયન્ આસુરિસગોત્રં બ્રાહ્મણવિશેષં વર્ષસહસ્રયાજિનમ્ અધિકારિણમ્ અવગત્ય બ્રહ્મોપદેશવિદ્યયા અતન્દ્રિતો ભૂત્વા વાચમ્ ઇત્ય્ ઉવાચ --- "ભો ભો આસુરે3 રમસે ગૃહસ્થધર્મેણ" ઇતિ । સ તમ્ ઉવાચ --- "રમે ભો" ઇતિ । સ એવમ્ ઉક્તો મુનિર્ ઈષદનિષ્પન્નવિવેકવૈરાગ્યો ઽયમ્ ઇતિ વ્યવસ્ય નિર્ગમ્ય ભૂયો ઽપિ દ્વિતીયે વર્ષસહસ્રે પૂર્ણે પ્રત્યાગત્ય તથૈવાભ્યુવાચ --- "ભો ભો આસુરે3 રમસે ગૃહસ્થધર્મેણ" ઇતિ । સ તમ્ ઉવાચ --- "રમે ભો" ઇતિ । અથાસૌ મહાયોગીન્દ્રસ્ તથૈવ નિર્ગમ્ય તૃતીયે વર્ષસહસ્રે સમ્પૂર્ણે અભ્યેત્યોવાચ --- "ભો ભો આસુરે3 રમસે ગૃહસ્થધર્મેણ" ઇતિ । સ તમ્ ઉવાચ --- "ન રમે ભો" ઇતિ । અથ સ ભગવતા ઉક્તઃ --- કથમ્ ઇતિ । પુનર્ આહ આસુરિઃ --- "દુઃખત્રયાભિઘાતાત્" ઇતિ । અથાહ કપિલઃ --- તાત ઉત્સહસે બ્રહ્મચર્યવાસં વસ્તું યદિ તદામીષાં દુઃખત્રયાણાં પ્રતીકારં વયમ્ ઉપદેક્ષ્યામઃ । સો ઽબ્રવીત્ --- "ભગવન્ બાઢં શક્તો ઽહં ભગવતામ્ આદેશમ્ અનુગન્તુમ્" ઇતિ । સ એવં ગૃહસ્થધર્મમ્ અપહાય પુત્રદારાદિકં ચ, પ્રવ્રજિતો ભગવતઃ કિલ કપિલાચાર્યસ્ય યોગિનઃ પ્રાણાઃ(?) શિષ્યો બભૂવ ।
તત્ર યદિ કશ્ચિદ્ એવં બ્રૂયાત્ --- કુતો ઽસ્ય જિજ્ઞાસા સમુત્પન્ના યયાસૌ ગુરુકુલમ્ અભિગત ઇતિ । તત્રાયં પ્રતિવાદઃ । દુઃખત્રયાભિઘાતાજ્ જિજ્ઞાસા સમુત્પન્ના । કમ્ ઇહ પરં, કિં યાથાત્મ્યં, કિં નિઃશ્રેયસં, કિં કૃત્વા કૃતાર્થઃ સ્યામ્ ઇતિ મત્વાસૌ ગુરુકુલમ્ અભિગત ઇતિ । તથા હિ ---
"તત્ તપઃ સ જપઃ સા ધીસ્ તજ્ જ્ઞાનં સા ચ વૈદુષી ।
યતો નૈવ નિપાતઃ સ્યાદ્ અન્તઃસંસારસાગરમ્" ॥
ઇતિ શ્રવણાત્ ।
કિઞ્ ચ ---
ઇહોપપત્તિર્ મમ કેન કર્મણા ક્વ ચ પ્રયાતવ્યમ્ ઇતો ભવાદ્ ઇતિ ।
વિચારણા યસ્ય ન જાયતે ક્ષિતૌ કથં સ ધર્મપ્રવણો ભવિષ્યતિ ॥
તસ્માત્ સમીચીનમ્ ઇદં યદ્ અસ્યેતિજિજ્ઞાસા સમુદપાદિ ।
કિં પુનસ્ તદ્ દુઃખત્રયં, તદ્ આહ --- આધ્યાત્મિકમ્, આધિભૌતિકમ્, આધિદૈવિકમ્ । તત્ર પ્રથમં દ્વિવિધં, શારીરં માનસં ચ । તત્ર શારીરં વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં દેહધાતૂનાં વૈષમ્યાદ્ યદ્ દુઃખમ્ આત્માનં દેહમ્ અધિકૃત્ય જ્વરાતીસારાદિ પ્રવર્તતે । માનસં પ્રિયવિયોગાદ્ અપ્રિયસંયોગાચ્ ચ દ્વિવિધમ્ । એતદ્ આધ્યાત્મિકં દુઃખમ્ અભિહિતમ્ । આધિભૌતિકં તુ ભૂતાન્ય્ અધિકૃત્ય યત્ પ્રવર્તતે માનુષપશુપક્ષિસરીસૃપસ્થાવરનિમિત્તમ્ । આધિદૈવિકં તુ દિવમ્ અધિકૃત્ય યત્ પ્રવર્તતે શીતોષ્ણવાતવર્ષાદિકમ્ । એવમ્ એતૈસ્ ત્રિભિર્ દુઃખૈર્ અભિહતસ્યાસુરિસગોત્રસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય જિજ્ઞાસા સમુત્પન્ના । ક્વ વિષયે?(પ્.2) તદભિઘાતકે હેતૌ । તેષાં ત્રયાણાં દુઃખાનામ્ અભિઘાતકો વિનાશકો યો ઽસૌ હેતુસ્ તત્ર । તાં જિજ્ઞાસામ્ આહ । કિમ્ અમૂનિ દુઃખાનિ વપુષઃ, આહોસ્વિત્ તદ્વ્યતિરિક્તો ઽસ્તિ કશ્ચિદ્ અન્યઃ પુરુષો યસ્યેમાનિ ત્રીણિ દુઃખાનિ જાયન્તે, ઉતામીષાં પ્રતીકારોપાયો ઽપ્ય્ અસ્તિ ન વા । યદ્ય્ અસ્તિ તદાનીં તમ્ એવાસ્થાસ્યામઃ । નો ચેત્ પ્રથમપ્રાવૃડાસારં ષણ્ઢ[?] ઇવામૂનિ નિમીલિતનેત્રા વયં સોઢારઃ । વૃશ્ચિકાદિદષ્ટ એવ વિષપ્રતીકારાય જાઙ્ગુલિકં ગવેષયતિ નો વા વિષભવપીડાસહઃ । એવમ્ અસહ્યદુઃખાભિભૂતસ્યાસુરેસ્ તદભિઘાતકે હેતૌ જિજ્ઞાસા સમુત્પન્ના । સ ચ સમુત્પન્નદુઃખાભાવં જિજ્ઞાસુસ્ તત્પ્રતીકારકુશલં ભગવન્તં કપિલાચાર્યં શરણમ્ અભ્યુપગતઃ, અયં મદભિલષિતદુઃખપ્રતીકારોપાયં વક્ષ્યતીતિ ।
નનુ દુઃખેભ્ય એવ જિજ્ઞાસા સમુત્પન્ના કથં તેષામ્ એવાભાવાય કારણત્વમ્ ઉપયાતિ । ન હિ જનયિત્રીસકાશાદ્ ઉત્પન્નસ્ તનયસ્ તસ્યા એવ વ્યાપાદનં કુરુતે । સત્યમ્ । ઇહ લોકે યદ્ય્ અસ્માદ્ ઉત્પદ્યતે તત્ તસ્યાપિ વિપત્તિકારણં દૃશ્યતે । યથા કર્કટકો ઽશ્વતરો વા જનયિત્ર્યાઃ સમુત્પન્નસ્ તામ્ એવ વ્યાપાદયતિ । યદ્ વા યથા કશ્ચિદ્ આશીવિષઃ શુષ્કતૃણબહુલપ્રદેશે સ્થિતઃ પ્રતિસર્પં દૃષ્ટ્વા ક્રુદ્ધસ્ તસ્ય મુખનિઃશ્વાસનિર્ગતો વહ્નિસ્ તૃણાનિ તં વાપિ સર્પં દદાહ । અમુના ન્યાયેન દુઃખેભ્ય એવ જિજ્ઞાસા નિષ્પન્ના દુઃખાનામ્ એવાભાવં કરિષ્યતીત્ય્ અર્થસઙ્ગતિઃ ।
અત્રોચ્યતે । દૃષ્ટે સાપાર્થા ચેત્ । ચેદ્ ઇત્ય્ અયં નિપાતઃ શઙ્કાયાં વર્તતે । ઇહ લોકે સકલસમુત્પન્નદુઃખાનાં પ્રતીકારો ઽસ્ત્ય્ એવ, કિં તદર્થં કપિલોપસર્પણેનેતિ ભાવઃ । તમ્ એવ હેતું દૃષ્ટં દર્શયતિ । શારીરાધ્યાત્મિકાનાં જ્વરાતીસારાદિસકલવ્યાધીનાં સન્ત્ય્ એવાગદઙ્કારા અષ્ટાઙ્ગાયુર્વેદવિદો ભિષજઃ કાયશલ્યશલાકાવિષોન્માદક્લીબજરાકુમારચિકિત્સાનિપુણાઃ । માનસસ્યાધ્યાત્મિકતાપસ્ય પ્રતીકારઃ પ્રિયવસ્તુસંયોગાદ્ અપ્રિયસ્ય દૂરતઃ પરિહરણાચ્ ચ । આધિભૌતિકસ્ય તુ ગ્રામનગરાદિકલ્પનયા પ્રહાણોપપત્તિઃ । આધિદૈવિકસ્યાભિવાતયાતપ્રાવરણાવરણાદિભિઃ । અતસ્ તદભિઘાતકારણાત્ કિં કપિલોપસર્પણેનેતિ ભાવઃ । તથા ચ લૌકિકાનામ્ આભાણકઃ ---
અર્કે ચેન્ મધુ વિન્દેત કિમર્થં પર્વતં વ્રજેત્ ।
ઇષ્ટસ્ય લીલયા સિદ્ધૌ કો વિદ્વાન્ યત્નમ્ આશ્રયેત્ ॥
અત્રોચ્યતે --- ન । ન ઇત્ય્ અયં પૂર્વપક્ષવાક્યનિષેધે । નૈવં વાચ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એકાન્તાત્યન્તતો ઽભાવાત્ । એકાન્તતો ઽવશ્યં ત્વદુક્તહેતુભિર્ ન પ્રતીકારઃ । યતશ્ ચિકિત્સકાનાં સુપ્રયુક્તાગદાનાં યથાશક્તિ યતતામ્ અપિ કદાચિજ્ જન્તુર્(પ્.3) વિપદ્યતે કદાચિજ્ જીવતિ । વૈદ્યગૃહે ઽપિ વધૂપુત્રકલત્રભ્રાતૃપિતૃપભૃતીનામ્ અપરિહાર્યમરણદર્શનાન્ નાયમ્ ઐકાન્તિકપ્રતીકાર આધ્યાત્મિકસ્ય । અપરમ્, અત્યન્તતો ઽપિ નાસૌ પ્રતીકારઃ । અગદેન નીરુજીકૃતાનામ્ અપિ જ્વરાદીનાં પુનઃ કતિપયદિવસૈર્ ઉત્પત્તિદર્શનાત્ । અતઃ સર્વથા આત્યન્તિકો ઽપિ ન દૃષ્ટઃ પ્રતીકાર આધ્યાત્મિકદુઃખાપનયને સમર્થઃ । વસન્તાદીનામ્ અપગતાનામ્ અપિ પુનર્ આગમનવત્ । ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ ---
પુનર્ દાહઃ સમુત્પન્નઃ પુનર્ જાતશ્ ચ વેપથુઃ ।
બાધતે ચ પુનર્ હિક્કા જ્વરશ્ ચ પુનર્ આગતઃ ॥
અન્યચ્ ચ ---
પુષ્પિતાક્ષઃ શલાકી ચ કુષ્ઠી કાયચિકિત્સકઃ ।

પૃચ્છન્તિ બાલભિષજં કથં તે દારકા મૃતાઃ ॥
કિઞ્ ચ નાસ્તિ સમ્યગ્ધાતુપરિજ્ઞાનનિપુણતયા ભૈષજ્યમ્ । તથા હિ ---
યાનિ કાનિ ચ મૂલાનિ યેન કેન ચ પેષયેત્ ।
યસ્મૈ કસ્મૈ ચ દાતવ્યં યદ્ વા તદ્ વા ભવિષ્યતિ ॥
અન્યચ્ ચ --- કાર્યાર્થિજનદ્રવ્યભક્ષણાય, સ્વશક્તિખ્યાપનાય ચ સ્વલ્પમ્ અપિ રોગં પુરસ્તાદ્ વર્ધયન્તિ ભિષજઃ । તતશ્ ચ કદાચિદ્ અસૌ તેષામ્ એવાસાધ્યતામ્ આયાતિ । તથા ચ ---
વૈદ્ય વૈદ્ય નમસ્ તુભ્યં ક્ષપિતાશેષમાનવ ।
ત્વયિ વિન્યસ્તભારો ઽયં કૃતાન્તઃ સુખમ્ એધતે ॥
એવમ્ અસૌ દૃષ્ટેનાગદાદિહેતુના, એકાતન્તો ઽવશ્યમ્, અત્યન્તતઃ સર્વથા, શારીરસ્યાધ્યાત્મિકદુઃખસ્ય ન પ્રતીકારઃ । એવં માનસસ્યાપિ શબ્દાદિપ્રિયસંયોગાદ્ અપિ કદાચિન્ ન નિવૃત્તિઃ । એવમ્ આધિભૌતિકમ્ અપ્ય્ ઉપાયૈઃ કદાચિદ્ વ્યપૈતિ, કદાચિચ્ ચ નેતિ । એવમ્ આધિદૈવિકમ્ અપિ કદાચિદ્ વ્યપૈતિ કદાચિચ્ ચ ન । કિઞ્ ચ વ્યપગતિર્ અપિ દુઃખસ્ય પુનરુત્પાદાદ્ અનર્થિકેતિ । અસ્ય તુ શિષ્યસ્યૈકાન્તિક આત્યન્તિકશ્ ચ દુઃખવ્યપગમે હેતુર્ ઇષ્ટઃ । તસ્માદ્ યુક્તં તદર્થં ગુરૂપસર્પણમ્ ઇતિ

યદ્ય્ એવં તદા દૃષ્ટવ્યતિરેકેણાપ્ય્ આનુશ્રવિકઃ શ્રુતિપ્રણીતઃ સ્વર્ગાદિસાધનરૂપો યજ્ઞાદિર્ હેતુર્ અસ્તુ । નાકપૃષ્ઠે ઽપિ તાપત્રયાસમ્ભવાત્ । તત્રૈકાન્તિકમ્ આત્યન્તિકં વાનુશ્રવે વેદે શ્રૂયતે । ગુરુણોક્તં પશ્ચાદ્ વેદં શૃણ્વન્તિ શિષ્યા ઇત્ય્ અનુશ્રવો વેદઃ । તત્ર ભવ આનુશ્રવિકઃ । શ્રૌતો યજ્ઞાદિરૂપો ઽયં દુઃખત્રયપ્રતીકારહેતુર્ ઉચિતો ઽસ્તિ । એવં હ્ય્ આહ --- "તરતિ મૃત્યું, તરતિ શોકં, તરતિ પાપ્માનં, તરતિ બ્રહ્મહત્યાં યો ઽશ્વમેધેન યજતે" [શતપથબ્રાહ્મણ 13 ।3 ।1 ।1] ઇતિ । યચ્ ચૈનં દેવાઃ પુનર્ અપ્ય્ આહુઃ ---(પ્.4)
"અપામ સોમમ્ અમૃતા અભૂમાગન્મ જ્યોતિર્ અવિદામ દેવાન્ ।
કિં નૂનમ્ અસ્માન્ કૃણવદ્ અરાતિઃ કિમ્ ઉ ધૂર્તિર્ અમૃત મર્ત્યસ્ય" ॥
[ઋગ્વેદસંહિતા 8 ।48 ।3] ઇતિ ।
ઇહ --- શ્રુતાવ્ ઐકાન્તિકમ્ આત્યન્તિકં ચ ફલં શ્રૂયતે । અત્રાસ્ય વ્યાખ્યા ---
કદાચિત્ કિલેન્દ્રો દેવાન્ ઉપસ્થિતાન્ નિશમ્ય ઇત્ય્ અવોચત્ --- ભો ભો દેવત્વાદ્ અન્યદ્ અપિ કિમ્ અપ્ય્ અસ્તિ સુખમ્ । તતસ્ તે દેવા ઊચુઃ --- નાસ્ત્ય્ અન્યત્ સુખમ્ । અત એવાસ્મન્નિવાસસ્ય નાક ઇત્ય્ અભિધાનમ્ । કમ્ ઇતિ સુખનામ, તસ્ય નિષેધઃ અકમ્ અસુખં તન્ ન ઇતિ નાકમ્ । કેવલં સુખમ્ એવ । દ્વૌ નઞૌ પ્રકૃતમ્ અર્થં ગમયતઃ । તતઃ પ્રાહેન્દ્રઃ --- કથમ્ ઇતિ । તતસ્ તે ઊચુઃ --- અનેન હેતુના અપામ પીતવન્તઃ । સોમં યજ્ઞે સોમરસં, તેન તત્પાનેન અમૃતા અમરા અભૂમ સમ્પન્નાઃ । કિં ચ અગન્મ પ્રાપ્તવન્તઃ જ્યોતિઃ સ્વર્ગમ્ । અન્યચ્ ચ અવિદામ જાનીમો દેવાન્ । અસ્મિન્ સ્વર્ગે ઇયન્તો દેવા ઇતિ વિદ્મઃ । કિમ્ ઇત્ય્ આક્ષેપે । નૂનં નિશ્ચિતમ્ । અસ્માન્ અસ્માકં વિભક્તિવિપરિણામઃ । કૃણવત્ કર્તા । અરાતિઃ શત્રુર્ મૃત્યુઃ । કિં વા ધૃતિર્ જરા અસ્માકં કરિષ્યતિ । અમૃતમર્ત્યસ્ય અમૃતપાયિનાં મર્ત્યાનામ્ ઇતિ । "બહુલં છન્દસિ"[ ] ઇતિ વચનવિપરિણામઃ । એવમ્ અન્યો ઽપિ યઃ સોમં પાસ્યતિ તસ્યૈકાન્તિકો ઽવશ્યમ્ આત્યન્તિકઃ સર્વથા દુઃખત્રયાભિઘાતો ભવિષ્યતિ । અતો બ્રૂમઃ કિં પ્રવ્રજ્યયા સાઙ્ખ્યજ્ઞાનેન વા કાર્યં વેદોક્તં કરિષ્યામઃ । દુઃખપ્રતીકારશ્ ચ સ્વર્ગો ભાવીતિ વેદવાદિનાં વચનમ્ ઉપશ્રુત્ય સાઙ્ખ્યાચાર્યસ્ તન્નિવારણાય સ્વમતપ્રતિષ્ઠાયૈ ચ દ્વિતીયામ્ આર્યામ્ આહ ---
દૃષ્ટવદ્ આનુશ્રવિકઃ સ હ્ય્ અવિશુદ્ધઃ ક્ષયાતિશયયુક્તઃ ।
તદ્વિપરીતઃ શ્રેયાન્ વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞવિજ્ઞાનાત્

ય એષ આનુશ્રવિકઃ શ્રૌતો ઽગ્નિહોત્રાદિકઃ સ્વર્ગસાધનતયા તાપત્રયપ્રતીકારહેતુર્ ઉક્તઃ, સો ઽપિ દૃષ્ટવદ્ અનૈકાન્તિકઃ પ્રતીકારઃ । તથા હિ --- "મધ્યમપિણ્ડં પુત્રકામા પત્ની પ્રાશ્નીયાત્ "આધત્ત પિતરો ગર્ભમ્"(વાજસનેયિસંહિતા 2 ।33) ઇતિ મન્ત્રેણ"[આપસ્તમ્બશ્રૌતસૂત્ર 2 ।7 ।14] । તદ્ એવં વેદવચસા બહૂન્ પિણ્ડાન્ પરઃશતાન્ અશ્નાતિ યાવદ્ એકો ઽપિ પુત્રો ન જાયતે । તથા "પશ્યેમ શરદઃ શતં જીવેમ શરદઃ શતમ્"[ઋગ્વેદસંહિતા 7 ।66 ।16] ઇતિ શ્રુતાવ્ આસ્તે । પરં ગર્ભસ્થો જાતમાત્રો બાલો યુવાપિ કુમારો મ્રિયતે । કિં ચાન્યત્ --- સ શ્રૌતો હેતુઃ અવિશુદ્ધઃ પશુહિંસાત્મકત્વાત્ । ક્ષયયુક્તઃ પુનઃ પાતાત્ । અતિશયયુક્તઃ તત્રાપિ સ્વામિભૃત્યભાવશ્રવણાત્ । ઉક્તં ચ ---(પ્.5)
"ષટ્શતાનિ નિયુજ્યન્તે પશૂનાં મધ્યમે ઽહનિ ।
અશ્વમેધસ્ય વચનાદ્ ઊનાનિ પશુભિસ્ ત્રિભિઃ" ॥
પશુવધો ઽગ્નિષ્ટોમે માનુષવધઃ ગોસવવ્યવસ્થા સૌત્રામણ્યાં સુરાપાનં રણ્ડયા સહ સ્વેચ્છાલાપશ્ ચ ઋત્વિજામ્ । કલ્પસૂત્રે ઽન્યદ્ અપ્ય્ અકૃત્યં ભૂરિ કર્તવ્યતયોપદિશ્યતે । "બ્રહ્મણે બ્રાહ્મણમ્ આલભેત ક્ષત્રાય રાજન્યં મરુદ્ભ્યો વૈશ્યં તપસે તસ્કરં નારકાય વીરહણમ્"[તૈત્તિરીયબ્રાહ્મણ 3 ।4 ।11, આપસ્તમ્બશ્રૌતસૂત્ર 20 ।24 ।8] ઇત્યાદિશ્રવણાત્ ।
કિઞ્ ચ ---
"યથા પઙ્કેન પઙ્કામ્ભઃ સુરયા વા સુરાકૃતમ્ ।
ભૂતહત્યાં તથૈવેમાં ન યજ્ઞૈર્ માર્ષ્ટુમ્ અર્હતિ" ॥
[ભાગવતપુરાણ, 1 ।8 ।52]
"ન હિ હસ્તાવ્ અસૃગ્દિગ્ધૌ રુધિરેણૈવ શુદ્ધ્યતઃ" ।
"તદ્ યથાસ્મિન્ લોકે મનુષ્યાઃ પશૂન્ અશ્નન્તિ તથાભિભુઞ્જત એવમ્ અમુષ્મિન્ લોકે પશવો મનુષ્યાન્ અશ્નન્તિ" [શાઙ્ખાયનબ્રાહ્મણ 11 ।2] ઇતિ શ્રુતિશ્રવણાત્ । અન્યચ્ ચ ---
"વૃક્ષાન્ છિત્વા પશૂન્ હત્વા કૃત્વા રુધિરકર્દમમ્ ।
યજ્ઞૈશ્ ચેદ્ ગમ્યતે સ્વર્ગો નરકઃ કેન ગમ્યતે" ॥
ઇત્ય્ અવિશુદ્ધિયુક્તઃ સર્વથા શ્રૌતો દુઃખત્રયપ્રતીકારહેતુઃ । અથ "અપામ સોમમ્ અમૃતા અભૂમ" ઇતિ પ્રાગ્ ઉક્તમ્ । તત્રેદં પ્રત્યુત્તરમ્ । સોમપાયિનામ્ અપિ નૃગનહુષેન્દ્રયયાતીનાં બેધબન્ધપરિક્લેશા બહુવિધાઃ । કર્મણ ઉપભોગાદ્ ઇતરેષાં પતનં ચ । એકાહાદીનાં સત્રાણાં દિનપરિમાણવતાં કારણાનાં પરિમાણવદ્ એવ સ્વર્ગાદિ કાર્યં દૃષ્ટમ્ । કારણાનુગમત્વાત્ કાર્યસ્ય । પરિમાણવન્મૃત્પિણ્ડાત્ પરિમાણવાન્ એવ ઘટઃ સ્યાત્ । એવમ્ આનુશ્રવિકાણાં ફલપરિમાણત્વાત્ પુનઃ ક્ષયઃ । અતિશયયુક્તશ્ ચ । યથા આઢ્યમ્ અવલોક્ય દરિદ્રસ્ય દુઃખં સ્યાત્, સુરૂપં ચ વીક્ષ્ય કુરૂપસ્ય, પ્રાજ્ઞં દૃષ્ટ્વા મૂર્ખસ્ય, તથા શતાપ્સરસં સ્વર્ગિણં દૃષ્ટ્વા પઞ્ચાપ્સરસસ્ તં દૃષ્ટ્વૈકાપ્સરસો દુઃખમ્ ઉત્પદ્યતે । એવમ્ અયં દૃષ્ટવત્ । તદ્ એવમ્ અન્યોન્યાતિશયાત્ સ્વર્ગે ઽપિ દુઃખમ્ અવ્યાવૃત્તમ્ । તસ્માત્ । તદ્વિપરીતઃ શ્રેયાન્ । તાભ્યાં દૃષ્ટાનુશ્રવિકાભ્યાં હેતુભ્યાં વિપરીતો વિસદૃશ ઐકાન્તિક આત્યન્તિકો વિશુદ્ધો ઽક્ષયો ઽનન્તફલઃ કૈવલ્યાન્ નિરતિશયો હેતુઃ સ શ્રેયાન્ પ્રશસ્યઃ । કથં પુનર્ અસૌ ભવતીત્ય્ આહ --- વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞવિજ્ઞાનાત્ । વ્યક્તં ચાવ્યક્તં ચ જ્ઞશ્ ચ તેષાં(પ્.6) ત્રયાણાં વિજ્ઞાનાદ્ અનુભવાત્ । ભવતિ હ્ય્ અસૌ અવશ્યં ફલદાનાદ્ ઐકાન્તિકઃ, પ્રકૃતિજ્ઞાનાદ્ આત્યન્તિકઃ, યમનિયમાદિમત્ત્વાચ્ છુદ્ધઃ, શરીરભેદે પુનર્ અનાવેશ્યત્વાદ્ અક્ષયફલઃ । કૈવલ્યાદ્ અનુત્તરત્વાચ્ ચ નિરતિશયફલમ્ ઇતિ વાક્યશેષઃ । તત્ર વ્યક્તં બુદ્ધ્યહઙ્કારેન્દ્રિયતન્માત્રભૂતભેદાત્ ત્રયોવિંશતિકમ્ । અવ્યક્તં પ્રધાનમ્ । વ્યક્તોત્પત્તિકારણમ્ । ન હ્ય્ અકારણં કાર્યમ્ ઇત્ય્ અસ્ય સિદ્ધિઃ । જ્ઞઃ પુરુષઃ । સન્નિધિસત્તામાત્રેણ ચુમ્બક ઇવ લોહસ્ય પ્રવૃત્તિકારણમ્ । અતઃ પ્રધાનસ્ય જડસ્ય પ્રવૃત્તિહેતુર્ અયમ્ અસ્તીતિ સિદ્ધિઃ । એતાનિ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞસંજ્ઞાનિ । યદ્વિજ્ઞાનાદ્ અવશ્યં સર્વથા તાપત્રયેણ વિમુચ્યતે

નન્વ્ અમીષાં કતિધા પ્રવિભાગ ઇત્ય્ અત્રોચ્યતે ચતુર્ધા । કથમ્ ઇતિ ચેત્ તદ્ ઉચ્યતે ---
મૂલપ્રકૃતિર્ અવિકૃતિર્ મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત ।
ષોડશકસ્ તુ વિકારો ન પ્રકૃતિર્ ન વિકૃતિઃ પુરુષઃ

મૂલપ્રકૃતિઃ પ્રધાનં મૂલભૂતત્વાત્ । મૂલં સપ્તાનાં પ્રકૃતિવિકૃતીનામ્ આદિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રકરણાત્ પ્રકૃતિઃ । પ્રસવધર્મકત્વાત્ સા પ્રકૃતિઃ । ન વિકૃતિર્ અવિકૃતિર્ અન્યસ્માદ્ અનુત્પત્તેઃ । કારણમ્ એવ સા ન કાર્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અનુત્પન્નત્વાદ્ ઉત્પાદકત્વાચ્ ચ । મહદાદ્યાસ્ તુ સપ્ત પ્રકૃતયો વિકૃતયશ્ ચ । મહાન્ અહઙ્કારઃ પઞ્ચતન્માત્રાણિ ચેતિ સપ્ત પ્રકૃતયો ઽન્યેષાં કારણતયા, વિકૃતયશ્ ચ કાર્યતયા સ્વયમ્ । તત્ર વ્યક્તિમ્ આહ --- પ્રધાનાદ્ બુદ્ધિર્ ઇતિ વિકૃતિઃ, સા ચ અહઙ્કારં જનયતીતિ પ્રકૃતિઃ । અહઙ્કારો મહત ઉત્પન્ન ઇતિ વિકૃતિઃ, તન્માત્રાણિ જનયતીતિ પ્રકૃતિઃ । તન્માત્રાણ્ય્ અહઙ્કારાદ્ ઉત્પન્નાનીતિ વિકૃતયઃ પઞ્ચાપિ, તતઃ પઞ્ચમહાભૂતાનિ જાયન્ત ઇતિ પ્રકૃતયઃ । ઉત્પન્નત્વાદ્ ઉત્પાદકત્વાચ્ ચ સપ્તમાઃ પ્રકૃતયો વિકૃતયશ્ ચ । તન્માત્રાણિ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાખ્યાનિ । ષોડશકસ્ તુ પુનર્ વિકાર એવ કાર્યત્વાત્ । ન તુ તસ્ય પ્રકૃતિત્વમ્ અકારણત્વાત્ । તદ્વ્યક્તિમ્ આહ --- વૈકૃતિકાદ્ અહઙ્કારાદ્ ઉત્પન્નાન્ય્ એકાદશેન્દ્રિયાણિ તન્માત્રેભ્યઃ પઞ્ચમહાભૂતાનીતિ ષોડશકો ઽયં ગણો વિકારો ઽન્યસ્માદ્ ઉત્પન્નો ન હિ તતો ઽન્યદ્ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । ઉત્પન્નત્વાદ્ અનુત્પાદકત્વાચ્ ચ । પુરુષસ્ તુ પુનર્ ન પ્રકૃતિર્ અનુત્પાદકત્વાત્ ન ચ વિકૃતિર્ અનુત્પન્નત્વાત્ । નૈવાસૌ કારણં ન ચ કાર્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ એષ પ્રકૃતિઃ, પ્રકૃતિવિકૃતિઃ, વિકૃતિઃ, ન પ્રકૃતિર્ ન ચ વિકૃતિર્ ઇતિભેદાચ્ ચતુર્ધા પ્રકૃતિવિકૃતિવિભાગો ઽભિહિતઃ

(પ્.7)
એષાં વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞાનાં પ્રમેયાણાં સાધનાય પ્રમાણાન્ય્ આહ । પ્રમાણપ્રમેયપ્રમાતૃપ્રમિતિક્રમેણ હિ સકલસ્ય સિદ્ધિર્ દૃષ્ટા ।
દૃષ્ટમ્ અનુમાનમ્ આપ્તવચનં ચ સર્વપ્રમાણસિદ્ધત્વાત્ ।
ત્રિવિધં પ્રમાણમ્ ઇષ્ટં પ્રમેયસિદ્ધિઃ પ્રમાણાદ્ ધિ

દૃષ્ટમ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષપર્યાયઃ । અક્ષમ્ ઇન્દ્રિયં પ્રતીત્ય યદ્ ઉત્પદ્યતે જ્ઞાનં તત્ પ્રત્યક્ષં દૃષ્ટમ્ ઉચ્યતે । યથા શ્રોત્રાદીનાં શબ્દાદયઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થાઃ પઞ્ચાનાં દૃષ્ટં પ્રમાણમ્ । પ્રથમમ્ ઇદં મુખ્યં સકલપ્રમાણાનામ્ । યો ઽર્થો ઽમુના દૃષ્ટેન સાધયિતું ન પાર્યતે તત્રાનુમાનસ્યાવકાશઃ । તચ્ ચ ત્રિસાધનં પઞ્ચસાધનં વા । ત્ર્યવયવં પઞ્ચાવયવમ્ ઇત્ય્ અપરે । તચ્ ચ ત્રયસ્ત્રિંશદાભાસરહિતં પ્રત્યક્ષાભાવે પ્રતન્યતે ઽનુમાનમ્ । કમ્ અપિ હેતુમ્ અન્વીક્ષ્ય તસ્ય હેતોઃ પશ્ચાન્ મીયત ઇત્ય્ અનુમાનમ્ । યથા ધૂમં હેતુમ્ અન્વીક્ષ્ય મહાનસ ઇવ પૂર્વં વહ્નિદર્શનાદ્ અગ્નેર્ અસ્તિત્વં સાધ્યત ઇત્ય્ અનુમાનમ્ । પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં યો ઽર્થઃ સાધયિતું ન શક્યસ્ તત્રાપ્તવચનમ્ । યથા સ્વર્ગે ઽપ્સરસઃ સન્તિ, નન્દનં વનં, તત્ર વિશેષાઃ શબ્દાદયો વિષયાઃ, વિમાને ઽધિવાસ ઇતિ । આપ્તા રાગદ્વેષાદિરહિતા બ્રહ્મસનત્કુમારાદયઃ, શ્રુતિર્ વેદઃ, તાભ્યાં ઉપદિષ્ટં તથેતિશ્રદ્ધેયમ્ આપ્તવચનમ્ ।
નન્વ્ અર્થાપત્તિઃ સમ્ભવો ઽભાવઃ પ્રતિભા ઐતિહ્યમ્ ઉપમાનં ચેતિપ્રભૃતીનિ સન્તિ બહૂનિ પ્રમાણાન્તરાણિ કથમ્ અત્ર ત્રિવિધં પ્રમાણમ્ ઇતિ સઙ્ગતિઃ । અત્રોચ્યતે --- સર્વપ્રમાણસિદ્ધત્વાત્ । સર્વાણિ હિ પ્રમાણાનિ પ્રમાણત્રયે ઽવિરુદ્ધાનિ । તત્ર પીનો દેવદત્તો દિવા ન ભુઙ્ક્ત ઇત્ય્ ઉક્તે રાત્રૌ ભુઙ્ક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । સાર્થાપત્તિર્ અનુમાનમ્ એવ । પ્રસ્થ ઇત્ય્ ઉક્તે ચત્વારઃ કુડવા ઇતિ બોધઃ સમ્ભવઃ । સો ઽપ્ય્ અનુમાનમ્ એવ । અભાવશ્ ચ પ્રાગિતરેતરપ્રધ્વંસાત્યન્તાભાવભેદાચ્ ચતુર્ધા । યથા વ્રીહિશોષણદર્શનાન્ ન વૃષ્ટો દેવ ઇતિ વૃષ્ટેર્ અભાવં સાધયતિ । સો ઽપ્ય્ અનુમાનભેદઃ । પ્રતિભા યથા ---
દક્ષિણેન તુ વિન્ધ્યસ્ય સહ્યસ્ય તુ યદ્ ઉત્તરમ્ ।
પૃથિવ્યામ્ આ સમુદ્રાયાં સ પ્રદેશો મનોરમઃ ॥
ઇત્ય્ ઉક્તે તત્ર શોભના ગુણાઃ સન્તીતિ પ્રતિભોત્પદ્યતે । પ્રતિભા જાનતાં જ્ઞાનમ્ । સાપ્ય્ અનુમાનમ્ એવ । ઐતિહ્યં યથા --- અસ્મિન્ વટે યક્ષિણી પ્રતિવસતિ ઇતિ જના વદન્તિ ઇત્ય્ ઉક્તે, સા વિઘ્નં કરોતિ, ધનાદિ યચ્છતીતિ જ્ઞાનં, તદ્ અપ્ય્ અનુમાનમ્ એવ । ઉપમાનમ્ --- યથા ગૌસ્ તથા ગવય ઇત્ય્(પ્.8) અપ્ય્ અનુમાનમ્ એવ । કિં ચ તૃષિતસ્યાઞ્જલિના, ક્ષુધિતસ્ય પઞ્ચાઙ્ગુલિયાગાત્, પૃથુલાક્ષિપ્રભૃતિદર્શનાત્ દુર્બલસ્ય, તર્જનીપઙ્કદર્શનાત્? જ્ઞાનમ્ ઇત્યાદ્યનુમાનમ્ એવ । તસ્માત્ ત્રિષ્વ્ એવાન્યદ્ અન્તર્ભવતીતિ યુક્તમ્ અભિહિતં ત્રિવિધં પ્રમાણમ્ । ઇષ્ટમ્ ઇતિ અભિપ્રેતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તેન પ્રમાણેન કિં સાધ્યમ્ ઇત્ય્ આહ --- પ્રમેયસિદ્ધિઃ પ્રમાણાદ્ ધિ । યસ્માત્ પ્રમેયં સકલં પ્રમાણેન પ્રમીયતે યથા તુલયા ચન્દનાદિ, કર્ષાદિના ઘૃતાદિ, પ્રસ્થાદિના વા વ્રીહ્યાદીત્યાદિવત્ । પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાઃ પ્રમાણાનિ । પ્રમેયા વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞાઃ । પ્રમાતા આત્મા । તત્ર ત્રયોવિંશતિકં વ્યક્તમ્ । અવ્યક્તં પ્રધાનમ્ । જ્ઞઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ । તદ્ અમીષાં મધ્યે કિઞ્ચિત્ પ્રત્યક્ષેણાન્યદ્ અનુમાનેનેતરદ્ આપ્તાનુમાનાભ્યાં પ્રમીયતે । તસ્માદ્ આચાર્યેણ ભગવતા યુક્તમ્ અભિહિતમ્ --- "પ્રમેયસિદ્ધિઃ પ્રમાણાદ્ ધિ" ઇતિ

તત્ર ત્રિવિધસ્ય પ્રમાણસ્ય પૃથક્ લક્ષણમ્ ઉપન્યસ્યતે ।
પ્રતિવિષયાધ્યવસાયો દૃષ્ટં ત્રિવિધમ્ અનુમાનમ્ આખ્યાતમ્ ।
તલ્ લિઙ્ગલિઙ્ગિપૂર્વકમ્ આપ્તશ્રુતિર્ આપ્તવચનં તુ

વિષયં વિષયં પ્રતિ યો ઽધ્યવસાયો નેત્રાદીનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં પઞ્ચાનાં રૂપાદિષુ પઞ્ચસુ, તત્ પ્રત્યક્ષં પ્રતિપત્તિરૂપં દૃષ્ટાખ્યમ્ । અનુમાનં ત્રિવિધમ્ । ત્રિસાધનં ત્ર્યવયવં પઞ્ચાવયવમ્ ઇત્ય્ અપરે । તદ્ આખ્યાતં કથિતમ્ । પક્ષહેતુદૃષ્ટાન્તા ઇતિ ત્ર્યવયવમ્ । પક્ષઃ પ્રતિજ્ઞાપદમ્ । યથા --- વહ્નિમાન્ અયં પ્રદેશઃ । સાધ્યવસ્તૂપન્યાસઃ પક્ષઃ । ઇતરે પક્ષાભાસાઃ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધાદયો નવ । ત્રિરૂપો હેતુઃ । ત્રૈરૂપ્યં પુનઃ પક્ષધર્મત્વં સપક્ષે સત્ત્વં વિપક્ષે ચાસત્ત્વમ્ ઇતિ । અત્રોદાહરણં યથા --- ધૂમવત્ત્વાદ્ ઇતિ । અન્યે હેત્વાભાસાઃ ચતુર્દશ । અસિદ્ધાનૈકાન્તિકવિરુદ્ધાદયઃ । સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં દ્વિવિધં નિદર્શનમ્ । યથા મહાનસમ્ । ઇતરે નિદર્શનાભાસા દશ । એવં ત્રયસ્ત્રિંશદાભાસરહિતં ત્ર્યવયવમ્ અનુમાનમ્ । પઞ્ચાવયવમ્ ઇત્ય્ અપરે । તદ્ આહ --- અવયવાઃ પુનઃ પ્રતિજ્ઞાપદેશનિદર્શનાનુસન્ધાનપ્રત્યામ્નાયાઃ । એવં પઞ્ચાવયવેન વાક્યેન સ્વનિશ્ચિતાર્થપ્રતિપાદનં પરાર્થપ્રતિપાદનં પરાર્થમ્ અનુમાનમ્ । તચ્ ચ ત્રિવિધમ્ । પૂર્વવચ્છેષવત્ સામાન્યતોદૃષ્ટં ચ । તત્ર વિશિષ્ટમેઘોન્નતિદર્શનાત્ ભવિત્રીં વૃષ્ટિં સમ્ભાવયતિ । પૂર્વમ્ ઇયં દૃષ્ટેતિ પૂર્વવત્ । નદીપૂરદર્શનાદ્ ઉપરિ વૃષ્ટો દેવ ઇતિ વા પ્રતીતિઃ । શેષવદ્ યથા --- સમુદ્રોદકબિન્દું પ્રાશ્ય, શેષસ્ય લવણભાવો ઽનુમીયતે ઇતિ શેષવત્ ।(પ્.9) સામાન્યતોદૃષ્ટમ્ --- પુષ્પિતામ્રદર્શનાત્ । અન્યત્ર પુષ્પિતા આમ્રા ઇતિ । પુનર્ યથા --- બહિર્ ઉદ્યોત ઇતિ કેનાપ્ય્ ઉક્તં, તત્રાપરેણાપ્ય્ ઉક્તમ્ । ચન્દ્ર ઉદિતો ભવિષ્યતીત્ય્ અર્થસઙ્ગતિઃ । તલ્ લિઙ્ગલિઙ્ગિપૂર્વકમ્ ઇતિ । લિઙ્ગેન ત્રિદણ્ડાદિદર્શનેનાદૃષ્ટો ઽપિ લિઙ્ગી સાધ્યતે નૂનમ્ અસૌ પરિવ્રાડ્ અસ્તિ યસ્યેદં ત્રિદણ્ડમ્ ઇતિ । આપ્તશ્રુતિર્ આપ્તવચનં તુ । તૃતીયં પ્રમાણમ્ । આપ્તા બ્રહ્માદય આચાર્યાઃ, શ્રુતિર્ વેદસ્ તદ્ એતદ્ ઉભયમ્ આપ્તવચનમ્ । આપ્તિઃ સાક્ષાદર્થપ્રાપ્તિર્ યથાર્થોપલમ્ભઃ તયા વર્તત ઇત્ય્ આપ્તઃ સાક્ષાત્કૃતધર્મા યથાર્થાપ્ત્યા શ્રુતાર્થગ્રાહી તદ્ ઉક્તમ્ આપ્તવચનમ્ । તત્રાપિ પ્રસિદ્ધિલક્ષણાગુણયોગાત્ તિસ્રઃ શબ્દવૃત્તયઃ । તત્ર લક્ષણાત્રૈવિધ્યમ્ । જહલ્લક્ષણાજહલ્લક્ષણા જહદજહલ્લક્ષણા ચેત્યાદિ પ્રમાણશાસ્ત્રેષુ બહુતરઃ પ્રપઞ્ચ આસ્તે । તત્ર પ્રક્રાન્તમ્ એવ તાવદ્ અભિધીયતે ભગવતઃ કપિલસ્ય મતમ્ ।
આગમો હ્ય્ આપ્તવચનમ્ આપ્તં દોષક્ષયાદ્ વિદુઃ ।
ક્ષીણદોષો ઽનૃતં વાક્યં ન બ્રૂયાદ્ ધેત્વસમ્ભવાત્ ॥
સ્વકર્મણ્ય્ અભિયુક્તો યો રાગદ્વેષવિવર્જિતઃ ।
પૂજિતસ્ તદ્વિધૈર્ નિત્યમ્ આપ્તો જ્ઞેયઃ સ તાદૃશઃ ॥
તદ્ એવમ્ એતત્ ત્રિવિધં પ્રમાણમ્

તદ્ એવં વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞાખ્યસ્ય પ્રત્યક્ષાદિત્રિવિધપ્રમાણેષુ કેન કસ્ય સિદ્ધિઃ સ્યાત્ ઇતિ । અત્રોચ્યતે ---
સામાન્યતસ્ તુ દૃષ્ટાદ્ અતીન્દ્રિયાણાં પ્રતીતિર્ અનુમાનાત્ ।
તસ્માદ્ અપિ ચાસિદ્ધં પરોક્ષમ્ આપ્તાગમાત્ સાધ્યમ્

અત્ર પ્રધાનપુરુષાવ્ અતીન્દ્રિયૌ તયોઃ સામાન્યતોદૃષ્ટાદ્ અનુમાનાત્ સિદ્ધિઃ । યસ્માન્ મહદાદિ લિઙ્ગં ત્રિગુણં દૃષ્ટ્વા કાર્યં તત્કારણમ્ અદૃષ્ટમ્ અપ્ય્ અસ્તિ ત્રિગુણં ચેતિ સાધ્યતે પ્રધાનમ્ । ન હ્ય્ અસતઃ સદુત્પત્તિઃ સ્યાદ્ ઇતિ । ન ચ કારણાસદૃશં કાર્યં સ્યાદ્ ઇતિ । વ્યક્તં તુ પ્રત્યક્ષેણૈવ સાધિતમ્ ઇતિ તદર્થે ન પ્રયત્નઃ । યસ્માજ્ જડમ્ અપિ પ્રધાનં પ્રસૂતિક્રિયાયાં પ્રવર્તતે તસ્માદ્ અસ્તિ લોહસ્ય ચલનક્રિયાશક્તિહેતુચુમ્બકવદ્ અવશ્યં પુરુષ ઇતિ જ્ઞસિદ્ધિઃ

નનુ પ્રત્યક્ષેણ યો ઽર્થો નોપલભ્યતે સ સર્વથા નાસ્તીતિ મતં સઙ્ગચ્છતે । યથા દ્વિતીયમ્ અનીશ્વરશિરઃ, તૃતીયો બાહુઃ, શશવિષાણાદયો(પ્.10) વા । એવં પ્રધાનપુરુષૌ નોપલભ્યેતે તસ્માત્ તાવ્ અપિ ન સ્ત ઇત્ય્ આશઙ્કાનિરાસાયાહ ---
અતિદૂરાત્ સામીપ્યાદ્ ઇન્દ્રિયઘાતાન્ મનોઽનવસ્થાનાત્ ।
સૌક્ષ્મ્યાદ્ વ્યવધાનાદ્ અભિભવાત્ સમાનાભિહારાચ્ ચ

ઇહ લોકે સતામ્ અપ્ય્ અર્થાનામ્ અષ્ટધા નોપલબ્ધિઃ । તથા હિ દર્શયતિ --- યથા સતામ્ અપિ દેવદત્તવિષ્ણુમિત્રયજ્ઞદત્તાનાં દેશાન્તરગતાનામ્ અતિદૂરાન્ નોપલબ્ધિઃ । તત્ કિં તે ન સન્તિ । યથા વા ચક્ષુર્ અતિસામીપ્યાત્ કજ્જલં નોપલભતે । તત્ કિમ્ ઇદં નાસ્તિ । યથા બધિરાન્ધૌ શબ્દરૂપે નોપલભેતે । તત્ કિં તે ન સ્તઃ । અનવસ્થિતચિત્તૌ રાજાનમ્ અપિ યાન્તં ન પશ્યતિ । તત્ કિમ્ અસૌ ન ગતઃ । ધૂમોષ્મત્રુટિનીહારપરમાણવો નોપલભ્યન્તે । તત્ કિમ્ અમીષામ્ અભાવઃ । કુડ્યેન વ્યવહિતં નોપલભ્યતે । તત્ કિં નાસ્તિ । સૂર્યાદિતેજસાભિભૂતાનાં ગ્રહનક્ષત્રતારકાદીનામ્ અનુપલમ્ભાત્ તેષાં કિમ્ અભાવઃ શક્યતે પરિકલ્પયિતુમ્ । મુદ્ગરાશિકુવલયામલકમૌક્તિકકપોતાદિનિકુરમ્બે ક્ષિપ્તં સમાનં યદિ નોપલભ્યતે તદ્ અવેદમ્ ઇતિ । તત્ કિં નાસ્તિ । એવમ્ અષ્ટધા સતામ્ અપ્ય્ અનુપલમ્ભો ઽભિહિતઃ । ઇદાનીમ્ અસતાં ચતુર્ધા ભવતિ । તત્રોચ્યતે --- પ્રાક્પ્રધ્વંસેતરેતરાત્યન્તાભાવભેદાત્ । તત્ર મૃત્પિણ્ડે ઘટઃ પ્રાગ્ ઉત્પત્તેર્ નોપલભ્યત ઇતિ પ્રાગભાવઃ । પ્રધ્વંસાભાવો યથા મુદ્ગરાભિઘાતાત્ પ્રધ્વસ્તો ઘટો નોપલભ્યતે । ઇતરેતરાભાવો યથા અશ્વે ગોત્વમ્, ગવિ અશ્વત્વમ્ । અત્યન્તાભાવો યથા દ્વિતીયમ્ અનીશ્વરશિરઃ, તૃતીયો બાહુઃ, શશવિષાણાદયો વા । એવમ્ ઇયં દ્વાદશધા અનુપલબ્ધિઃ । સતામ્ અષ્ટધા હ્ય્ અસતાં ચતુર્ધા । એવં પ્રધાનપુરુષાવ્ અપિ સન્તૌ નોપલભ્યેતે

તદ્ અમીષાં મધ્યે કેન હેતુનેમૌ નોપલભ્યેતે । તદ્ ઉચ્યતે ---
સૌક્ષ્મ્યાત્ તદનુપલબ્ધિર્ નાભાવાત્ કાર્યતસ્ તદુપલબ્ધિઃ ।
મહદાદિ તચ્ ચ કાર્યં પ્રકૃતિવિરૂપં સરૂપં ચ

તસ્ય પ્રધાનસ્યાનુપલબ્ધિર્ અનવગમઃ સૌક્ષ્મ્યાત્ હેતોર્ નાભાવાત્ । સૂક્ષ્મં પ્રધાનં શબ્દાદ્યલક્ષણત્વાત્ પરમાણ્વાદિવત્ । ન પુનર્ એવં, યન્ નાસ્તિ પ્રધાનમ્ અતો નોપલભ્યતે । કિં તુ અસ્તિ પ્રધાનં નોપલભ્યતે સૌક્ષ્મ્યાત્ પરમાણ્વાદિવત્ । તર્હિ કથમ્ ઉપલભ્યત ઇતિ । અત્રાહ --- કાર્યતસ્ તદુપલબ્ધિઃ ।(પ્.11) કાર્યં દૃષ્ટ્વા કારણમ્ અનુમેયં વટધાન્યવત્ । યથા વટધાન્યં કારણં વટં કાર્યમ્ આલોક્યાનુમીયતે । એવં સદ્ એવ પ્રધાનં કારણં મહદાદેઃ સતઃ કાર્યાદ્ અનુમીયતે । ન હ્ય્ અસતઃ સદુત્પત્તિર્ ભવતીતિ । મહદાદિ મહાન હઙ્કારઃ પઞ્ચતન્માત્રાણિ એકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ ચેતિ ત્રયોવિંશતિકમ્ । એતન્ મહદાદિ કાર્યં ત્રિગુણં દૃષ્ટ્વાનુમીયતે --- અસ્તિ પ્રધાનમ્ અપિ ત્રિગુણં કારણં યસ્યેદં ત્રિગુણં કાર્યમ્ ઇતિ । કિં ચાન્યત્ । તચ્ ચ કાર્યં પ્રકૃતિવિરૂપં સરૂપં ચ । પ્રધાનાદ્ વિસદૃશં સદૃશં ચેત્ય્ અર્થઃ । સન્તિ તે હેતવો યૈર્ એતત્ પ્રધાનં વિસદૃશં સદૃશં ચ । યથા લોકે પુત્રઃ પિતુઃ સદૃશો વિસદૃશઃ સ્યાત્ યદિ રૂપેણ તદા ન ગુણૈઃ, યદા ગુણૈસ્ તદા ન રૂપેણેતિ યાવત્ । તાંશ્ ચ હેતૂન્ ઉપરિષ્ટાદ્ વક્ષ્યામઃ

તિષ્ઠતુ તાવદ્ એતત્ । અન્યત્ પૃચ્છામઃ --- કિમ્ એતન્ મહદાદિ પ્રાગ્ ઉત્પત્તેઃ પ્રધાને સત્ જાયતે, ઉતાસત્ સમ્ભવતિ । અત્રાચાર્યાણાં વિપ્રતિપત્તિર્ અતઃ સંશયઃ । અત્ર વૈશેષિકા વિપ્રતિપન્ના અસતઃ સદ્ ભવતીતિ મન્યન્તે । મૃત્પિણ્ડે હિ પ્રાગ્ ઉત્પત્તેર્ ઘટો નાસ્તીતિ વ્યવસિતાસ્તે । અસ્તિ નાસ્તીતિ વરાકા જીવકાઃ । નૈવાસ્તિ ન ચ નાસ્તિ । એષ બૌદ્ધાનાં પક્ષઃ । એવમ્ અન્યોન્યવિરોધવાદિષુ દર્શિષુ કો નામ નિશ્ચયઃ । તદ્ ઉચ્યતે । તત્ર તાવત્ સદસદ્વાદિનો જીવકાઃ સ્વવચનવિરોધેનૈવ નિરસ્તાઃ । યદિ સત્ તદાસન્ ન ભવતિ । ઉતાસત્ તદા સદ્ભાવો ન । યતઃ સદસતોર્ એકત્ર વિરોધાત્ । અત્ર દૃષ્ટાન્તો યથા દેવદત્તો મૃતો જીવતિ ચેતિવત્ । બૌદ્ધાનાં તુ નાસ્તિ ન ચ નાસ્તીતિ પક્ષપરિગ્રહાભાવાત્ તૈઃ સહ સઞ્જલ્પ એવ ન યુજ્યતે । વૈશેષિકાણાં તુ અસતઃ સદ્ ભવતીતિ મતપ્રતિષેધાય ઉચ્યતે ---
અસદકરણાદ્ ઉપાદાનગ્રહણાત્ સર્વસમ્ભવાભાવાત્ ।
શક્તસ્ય શક્યકરણાત્ કારણભાવાચ્ ચ સત્ કાર્યમ્

ઇહ લોકે સદ્ એવ સદ્ ભવતિ । અસતઃ કરણં નાસ્તિ । યદિ સ્યાત્ તદા સિકતાભ્યસ્ તૈલં, કૂર્મરોમભ્યઃ પટપ્રાવરણમ્, વન્ધ્યાદુહિતૃભ્રૂવિલાસઃ, શશવિષાણં, ખપુષ્પં ચ સ્યાત્ । ન ચાસ્તિ તસ્માદ્ અનુમીયતે પ્રધાને પ્રાગ્ ઉત્પત્તેર્ મહદાદિકમ્ અસ્ત્ય્ એવ । ઉપાદાનગ્રહણાત્ । ઇહ લોકે યો યેનાર્થી સ તદુપાદાનગ્રહણં કરોતિ । તન્નિમિત્તમ્ ઉપાદત્તે । તદ્ યથા દધ્યર્થી ક્ષીરસ્યોપાદાનં કુરુતે । યદિ ચાસત્કાર્યં સ્યાત્ તદા દધ્યર્થી ઉદકસ્યાપ્ય્ ઉપાદાનં કુર્યાત્, ન ચ કુરુતે, તસ્માત્ પ્રધાને મહદાદિ કાર્યમ્ અસ્તીતિ । કિં ચ સર્વસમ્ભવાભાવાત્ । ઇહ લોકે યદ્ યસ્મિન્ વિદ્યતે તસ્માદ્ એવ તદ્ ઉત્પદ્યતે । યથા તિલેભ્યસ્ તૈલં, દધ્નો ઘૃતમ્ । યદિ સાસત્કાર્યં સ્યાત્ તદા સર્વં(પ્.12) સર્વતઃ સમ્ભવેત્ તતશ્ ચ તૃણપાંસુવાલુકાદિભ્યો રજતસુવર્ણમણિમુક્તાપ્રવાલાદયો જાયેરન્ । ન ચ જાયન્તે । તસ્માત્ પશ્યામઃ સર્વસમ્ભવાભાવાદ્ અપિ મહદાદિ કાર્યં પ્રધાને સદ્ એવ સદ્ ભવતીતિ । અતશ્ ચાસ્તિ --- શક્તસ્ય શક્યકરણાત્ । ઇહ લોકે શક્તઃ શિલ્પી કરણાદિકારણોપાદાનકાલોપાયસમ્પન્નઃ શક્યાદ્ એવ શક્યં કર્મ આરભતે નાશક્યમ્ અશક્યાત્ । તદ્ યથા --- શક્તઃ કુમ્ભકારઃ શક્યાદ્ એવ મૃત્પિણ્ડાત્ શક્યદણ્ડચક્રસૂત્રોદકવિદલતલાદિભિઃ સમ્પન્નો ઘટશરાવોદઞ્ચનાદીન્ય્ આરભમાણો દૃષ્ટઃ । ન ચ મણિકાદિ, અશક્યત્વાત્ તાવતા પિણ્ડેન તસ્ય । યદિ પુનઃ કરણનિયમો ન સ્યાદ્ અશક્યાદ્ અપ્ય્ અશક્યમ્ આરભ્યેત । તસ્માત્ સત્ કાર્યં સ્યાન્ નાસત્ । કિં ચ --- કારણભાવાચ્ ચ । કાર્યં સદ્ એવ સ્યાત્ । ઇહ લોકે યલ્લક્ષણં કારણં તલ્લક્ષણં કાર્યં સ્યાત્ । યથા કોદ્રવેભ્યઃ કોદ્રવાઃ, વ્રીહિભ્યો વ્રીહયઃ સ્યુઃ । યદિ ચાસત્કાર્યં સ્યાત્ તદા કોદ્રવેભ્યઃ શાલીનામ્ અપિ નિષ્પત્તિઃ સ્યાત્ । ન ચ ભવતિ । તસ્માત્ કારણભાવાદ્ અપિ પશ્યામઃ પ્રધાને મહદાદિ કાર્યમ્ અસ્તીતિ । સાધિતમ્ એવમ્ એતૈઃ પઞ્ચભિર્ હેતુભિઃ સત્ કાર્યમ્ । "સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્ એકમ્ એવાદ્વિતીયં તદ્ધૈક આહુર્ અસદ્ એવેદમ્ અગ્ર આસીત્" ઇત્ય્ આરભ્ય "સત્ત્વેવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીત્" [છાન્દોગ્યોપનિષદ્ 6 ।2 ।1-2] ઇતિ શ્રુતેઃ

તત્ર યદ્ ઉક્તં પૂર્વસ્યામ્ આર્યાયાં "પ્રકૃતિવિરૂપં સરૂપં ચ" ઇતિ । તત્સાધર્મ્યવૈધર્મ્યપ્રતિપાદનાય ઇદમ્ આરભ્યતે ---
હેતુમદ્ અનિત્યમ્ અવ્યાપિ સક્રિયમ્ અનેકમ્ આશ્રિતં લિઙ્ગમ્ ।
સાવયવં પરતન્ત્રં વ્યક્તં વિપરીતમ્ અવ્યક્તમ્

હેતુમદ્ ઇતિ । યસ્યોત્પત્તિકારણમ્ અસ્તિ તદ્ ધેતુમત્ । હેતુર્ અપદેશો નિમિત્તં પ્રકૃતિઃ કારણમ્ ઇત્ય્ અનર્થાન્તરમ્ । પ્રધાનસ્યૈતે પર્યાયશબ્દાઃ । તસ્માત્ પ્રધાનેન હેતુના સકારણમ્ ઇદં મહદાદિભૂતપર્યન્તં ત્રયોવિંશતિકં લિઙ્ગમ્ । તથા હિ --- મહદ્ બુદ્ધિતત્ત્વં તત્પ્રધાનેન હેતુમત્ । તેનાહઙ્કારો ઽમુનૈકાદશેન્દ્રિયાણિ તન્માત્રાણિ ચ । તૈશ્ ચ ભૂતાનીતિ સર્વમ્ એવેદં પરસ્પરહેતુમત્ । અથ ચ દ્વિવિધો હેતુઃ કારકો જ્ઞાપકશ્ ચ । તત્ર પ્રધાનબુદ્ધ્યહઙ્કારતન્માત્રલક્ષણશ્ ચતુર્વિધઃ કારકઃ । વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધ્યનુગ્રહભેદાત્ પઞ્ચધા જ્ઞાપકઃ । તદ્ દ્વિવિધેનાપિ હેતુના યુક્તં હેતુમદ્ ઇદં સિદ્ધમ્ । કિં ચ --- અનિત્યં પ્રલયં ગચ્છતિ । યસ્માદ્ ઉત્પત્તિમત્ તસ્માદ્ અનિત્યમ્ । અકારણવન્ નિત્યમ્ ઇતિ નિત્યસ્ય લક્ષણમ્ । તદ્વિપરીતમ્ ઇદમ્ અતો ઽનિત્યમ્ । તદ્ યથા --- મૃત્પિણ્ડાદ્ ઉત્પન્નો ઘટઃ સ ચાનિત્યો દૃષ્ટઃ । એવં મહદાદિ પ્રધાનાદ્ ઉત્પન્નં(પ્.13) તસ્માદ્ અનિત્યં તસ્મિન્ન્ એવ ચ લીયતે । તથા હિ --- પ્રધાને બુદ્ધિસ્ તસ્યામ્ અહઙ્કારસ્ તસ્મિન્ન્ ઇન્દ્રિયાણિ તન્માત્રાણિ ચ તેષુ ભૂતાનિ પ્રલયકાલે લીયન્તે । તસ્માદ્ અનિત્યમ્ । કિઞ્ ચ --- અવ્યાપિ અસર્વગતમ્ । યથા પ્રધાનપુરુષૌ સર્વગતૌ ન તથેદમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇદં હિ યસ્મિન્ન્ એવ પ્રદેશે ઽવસ્થિતં તસ્મિન્ન્ એવ વર્તતે । કિં ચ --- સક્રિયમ્ । યસ્માત્ સંસરણકાલે મહદાદિ કાર્યં સૂક્ષ્મશરીરમ્ આશ્રિત્ય સંસરતિ તસ્માત્ સક્રિયમ્ । કિં ચ --- અનેકમ્ બહુવિધં ત્રયોવિંશતિપ્રકારકમ્ । ઇતરચ્ ચ --- આશ્રિતમ્ । યદ્ યસ્માદ્ ઉત્પદ્યતે તત્ તદાશ્રિતમ્ । બુદ્ધિઃ પ્રધાનમ્ આશ્રિતા, તાં ચાહઙ્કારઃ, તં ચેન્દ્રિયાણિ તન્માત્રાણિ ચ, તાનિ મહાભૂતાન્ય્ આશ્રિતાનિ । એવમ્ આશ્રિતમ્ । લયં ગચ્છતીતિ લિઙ્ગમ્ । સાવયવમ્ ઇતિ । અવયન્તીત્ય્ અવયવા યથા પિણ્ડસ્ય હસ્તપાદાદ્યાઃ । શબ્દસ્પર્શરસરૂપગન્ધાદ્યવયવસમ્પન્નં વ્યક્તમ્ । કિં ચ --- પરતન્ત્રમ્ પરાધીનમ્ । યથા પિતરિ જીવતિ પુત્રો ન સ્વતન્ત્ર એવં વ્યક્તમ્ । પ્રધાનતન્ત્રા બુદ્ધિઃ, બુદ્ધિતન્ત્રો ઽહઙ્કારઃ, અહઙ્કારતન્ત્રાણિ ઇન્દ્રિયાણિ તન્માત્રાણિ ચ, તન્માત્રતન્ત્રાણિ મહાભૂતાનીતિ । એવં પરતન્ત્રમ્ । વ્યક્તમ્ ઉક્તમ્ । એતદ્વિપરીતલક્ષણમ્ અવ્યક્તમ્ । અહેતુમત્ અનુત્પન્નત્વાત્ । નિત્યમ્ અકારણવત્ત્વાત્ । વ્યાપિ સર્વગતત્વાત્ । આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં પુરુષવદ્ વ્યાપ્ય પ્રધાનમ્ અવસ્થિતમ્ । નિષ્ક્રિયં સર્વવાપકત્વાત્ । એકં સર્વકારણત્વાત્ । અનાશ્રિતં પ્રભવિષ્ણુત્વાત્ । અલિઙ્ગમ્ અનુત્પત્તિકત્વાત્ । નિરવયવમ્ અમૂર્તત્વાત્ । સ્વતન્ત્રં સર્વોત્પત્તિકારણત્વાત્