સાંખ્યકારિકા (ટીકા સહિત) · શ્લોક 1-20

સાઙ્ખ્યકારિકા ગૌડપાદભાષ્ય
કપિલાય નમસ્તસ્મૈ યેનાવિદ્યોદધૌ જગતિ મગ્ને ।
કારુણ્યાત્સાઙ્ખ્યમયી નૌરિવ વિહિતા પ્રતરણાય ॥
અલ્પગ્રન્થં સ્પષ્ટં પ્રમાણસિદ્ધાન્તહેતુભિર્યુક્તમ્ ।
શાસ્ત્રં શિષ્યહિતાય સમાસતો ઽહં પ્રવક્ષ્યામિ ॥
દુઃખત્રયાભિઘાતાજ્જિજ્ઞાસા તદભિઘાતકે હેતૌ ।
દૃષ્ટે સાપાર્થા ચેન્નૈકાન્તાત્યન્તતો ઽભાવાત્

દુઃખત્રયેતિ । અસ્યા આર્ય્યાયા ઉપોદ્ઘાતઃ ક્રિયતે । ઇહ ભગવાન્બ્રહ્મસુતઃ કપિલો નામ । તદ્યથા -
સનકશ્ચ સનન્દશ્ચ તૃતીયશ્ચ સનાતનઃ ।
આસુરિઃ કપિલશ્ચૈવ વોઢુઃ પઞ્ચશિખસ્તથા ।
ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ પુત્રાઃ સપ્ત પ્રોક્તા મહર્ષયઃ ॥
કપિલસ્ય સહોત્પન્ના ધર્મ્મો જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્ય્યઞ્ચેતિ । એવં સ ઉત્પન્નઃ સન્નન્ધતમસિ મજ્જજ્જગદાલોક્ય સંસારપારમ્પર્ય્યેણ સત્કારુણ્યો જિજ્ઞાસમાનાય આસુરિસગોત્રાય બ્રહ્મણાયેદં પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનાં જ્ઞાનમુક્તવાન્ । યસ્ય જ્ઞાનાદ્દુઃખક્ષયો ભવતિ ।
પઞ્ચવિંશતિતત્વજ્ઞો યત્ર તત્રાશ્રમે વસેત્ ।
જટી મુણ્ડી શિખી વાપિ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥
તદિદમાહુઃ । દુઃખત્રયાભિઘાતાજ્જિજ્ઞાસેતિ । તત્ર દુઃખત્રયં- આધ્યાત્મિકં આધિભૌતિકં આધિદૈવિકં ચેતિ । તત્રાધ્યાત્મિકં દ્વિવિધં - શારીરં માનસં ચેતિ । શારીરં વાતપિત્તશ્લેષ્મવિપર્ય્યયકૃતં જ્વરાતીસારાદિ । માનસં પ્રિયવિયોગાપ્રિયસંયોગાદિ । આધિભૌતિકં ચતુર્વિધં - ભૂતગ્રામનિમિત્તં મનુષ્યપશુમૃગપક્ષિસરીસૃપદંશમશકયૂકામત્કુણમત્સ્યમકરગ્રાહસ્થાવરેભ્યો જરાયુજાણ્ડજસ્વેદજોદ્ભિજ્જેભ્યઃ સકાશાદુપજાયતે । આધિદૈવિકં - દેવાનામિદં દૈવિકમ્ । દિવઃ પ્રભવતીતિ વા દૈવં તદધિકૃત્ય યદુપજાયતે શીતોષ્ણવાતવર્ષાશનિપાતાદિકમ્ । એવં યથા દુઃખત્રયાભિજ્ઞાતાજ્જિજ્ઞાસા કાર્ય્યા ક્વ । તદભિઘાતકે હેતૌ । તસ્ય દુઃખત્રયસ્ય અભિઘાતકો યો ઽસૌ હેતુસ્તત્રેતિ । દૃષ્ટે સાપાર્થા ચેત્ । દૃષ્ટે હેતૌ દુઃખત્રયાભિઘાતકે સા જિજ્ઞાસાપાર્થા ચેદ્યદિ । તત્રાધ્યાત્મિકસ્ય દ્વિવિધસ્યાપિ આયુર્વેદશાસ્ત્રક્રિયયા પ્રિયસમાગમાપ્રિયપરિહારકટુતિક્તકષાયાદિક્વાથાદિભિર્દૃષ્ટ એવ આધ્યાત્મિકોપાયઃ । આધિભૌતિકસ્ય રક્ષાદિનાભિઘાતો દૃષ્ટઃ । દૃષ્ટે સાપાર્થા ચેદેવં મન્યસે । ન । એકાન્ત્યાત્યન્તતો ઽભાવાત્ । યત એકાન્તતો ઽવશ્યં અત્યન્તતો નિત્યં દૃષ્ટેન હેતુનાભિઘાતો ન ભવતિ તસ્માદન્યત્ર એકાન્તાત્યન્તાભિઘાતકે હેતૌ જિજ્ઞાસા વિવિદિષા કાર્યેતિ ॥ 1 ॥
યદિ દૃષ્ટાન્યત્ર જિજ્ઞાસા કાર્ય્યા તતો ઽપિ નૈવ યત આનુશ્રવિકો હેતુર્દુઃખત્રયાભિઘાતકઃ । અનુશ્રવતીત્યનુશ્રવસ્તત્રભવઃ આનુશ્રવિકઃ સ ચ આગમાત્સિદ્ધઃ । યથા
અપામ સોમમમૃતા અભૂમાગન્મ જ્યોતિરવિદામ દેવાન્ ।
કિન્નૂનમસ્માન્ કૃણવદરાતિઃ કિમુ ધૂર્ત્તિરમૃતમર્ત્યસ્ય ॥
કદાચિદિન્દ્રાદીનાં દેવાનાં કલ્પ આસીત્ । કથં વયમમૃતા અભૂમેતિ વિચાર્ય્યામું યસ્માદ્વયમપામ સોમં પીતવન્તઃ સોમં તસ્માદમૃતા અભૂમ અમરા ભૂતવન્ત ઇત્યર્થઃ કિંચ અગન્મ જ્યોતિઃ ગતવતો લબ્ધવતો જ્યોતિઃ સ્વર્ગમિતિ । અવિદામ દેવાન્ દિવ્યાન્ વિદિતવન્તઃ । એવં ચ કિન્નૂનમસ્માન્ કૃણવદરાતિઃ નૂનં નિશ્ચિતં કિં અરાતિઃ શત્રુરસ્માન્ કૃણવત્ કર્ત્તેતિ કિમુ ધૂર્ત્તિરમૃતમર્ત્યસ્ય ધૂર્ત્તિર્જરા હિંસા વા કિં કરિષ્યતિ અમૃતમર્ત્યસ્ય । અન્યચ્ચ શ્રૂયતે આત્યન્તિકં ફલં પશુવધેન । સર્વ્વંલ્લોકાઞ્જયતિ મૃત્યું તરતિ પાપ્માનં તરતિ બ્રહ્મહત્યાં તરતિ યો યો ઽશ્વમેધેન યજત ઇતિ । એકાન્તાત્યન્તિકે એવ વેદોક્તે અપાર્થે ઽવજિજ્ઞાસા ઇતિ ન । ઉચ્યતે ।
દૃષ્ટવદાનુશ્રવિકઃ સ હ્યવિશુદ્ધિક્ષયાતિશયયુક્તઃ ।
તદ્વિપરીતઃ શ્રેયાન્ વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞવિજ્ઞાનાત્

દૃષ્ટવદાનુશ્રવિક ઇતિ દૃષ્ટેન તુલ્યો દૃષ્ટવત્ । કો ઽસૌ આનુશ્રવિકઃ કસ્માત્સ યસ્માદવિશુદ્ધિક્ષયાતિશયયુક્તઃ । અવિશુદ્ધિયુક્તઃ પશુઘાતાત્ તથા ચોક્તમ્ ।
ષટ્ શતાનિ નિયુજ્યન્તે પશુનાં મધ્યમે ઽહનિ ।
અશ્વમેધસ્ય વચનાદૂનાનિ પશુહિસ્ત્રિભિઃ ॥
યદ્યપિ શ્રુતિસ્મૃતિવિહિતો ધર્મ્મસ્તથાપિ મિશ્રીભાવાદવિશુદ્ધિયુક્ત ઇતિ । યથા
બહૂનીન્દ્રસહસ્રાણિ દેવાનાં ચ યુગે યુગે ।
કાલેન સમતીતાનિ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ॥
એવમિન્દ્રાદિનાશાત્ક્ષયયુક્તઃ । તથાતિશયો વિશેષસ્તેન યુક્તઃ । વિશેષગુણાદર્શનાદિતરસ્ય દુઃખં સ્યાદિતિ । એવમાનુશ્રવિકો ઽપિ હેતુર્દૃષ્ટવત્ । કસ્તર્હિ શ્રેયાનિતિ ચેત્ । ઉચ્યતે ।
તદ્વિપરીતઃ શ્રેયાન્ તાભ્યાં દૃષ્ટાનુશ્રવિકાભ્યાં વિપરીતઃ શ્રેયાન્ પ્રશસ્યતર ઇતિ । અવિશુદ્ધિક્ષયાતિશયાયુક્તત્વાત્ । સ કથમિત્યાહ ।
વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞવિજ્ઞાનાત્ તત્ર વ્યક્તં મહદાદિબુદ્ધિરહંકારઃ પઞ્ચ તન્માત્રાણિ એકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચમહાભૂતાનિ । અવ્યક્તં પ્રધાનમ્ । જ્ઞઃ પુરુષઃ । એવમેતાનિ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞાનિ કથ્યન્તે એતદ્વિજ્ઞાનાચ્છ્રેય ઇત્યુક્તં ચ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞ ઇતિ ॥ 2 ॥
અથ વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞાનાં કો વિશેષ ઇત્યુચ્યતે ।
મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિર્મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત ।
ષોડશકસ્તુ વિકારો ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃ

મૂલપ્રકૃતિઃ પ્રધાનમ્ । પ્રકૃતિવિકૃતિસપ્તકસ્ય મૂલભૂતત્વાત્ । મૂલં ચ સા પ્રકૃતિશ્ચ મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિઃ । અન્યસ્માન્નોત્પદ્યતે તેન પ્રકૃતિઃ કસ્યચિદ્વિકારો ન ભવતિ । મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત । મહાભૂતાદિતિ બુદ્ધિઃ બુદ્ધ્યાદ્યાઃ સપ્ત બુદ્ધિ 1 અહંકારઃ 2 પઞ્ચતન્માત્રાણિ 5 એતાનિ સપ્તપ્રકૃતિવિકૃતયઃ । તદ્યથા । પ્રધાનાદ્બુદ્ધિરુત્પદ્યતે તેન વિકૃતિઃ પ્રધાનસ્ય વિકાર ઇતિ સૈવાહંકારમુત્પાદયતિ અતઃ પ્રકૃતિઃ । અહંકારો ઽપિ બુદ્ધેરુત્પદ્યત ઇતિ વિકૃતિઃ સ ચ પઞ્ચતન્માત્રાણ્યુત્પાદયતીતિ પ્રકૃતિઃ । તત્ર શબ્દતન્માત્રમહંકારાદુત્પદ્યત ઇતિ વિકૃતિસ્તસ્માદાકાશમુત્પદ્યત ઇતિ પ્રકૃતિઃ । તથા સ્પર્શતન્માત્રમહંકારાદુત્પદ્યત ઇતિ વિકૃતિસ્તદેવં વાયુમુત્પાદયતીતિ પ્રકૃતિઃ । ગન્ધતન્માત્રમહંકારાદુત્પદ્યત ઇતિ વિકૃતિસ્તદેવં પૃથિવીમુત્પાદયતીતિ પ્રકૃતિઃ । રૂપતન્માત્રમહંકારાદુત્પદ્યત ઇતિ વિકૃતિસ્તદેવં તેજ ઉત્પાદયતીતિ પ્રકૃતિઃ । રસતન્માત્રમહંકારાદુત્પદ્યત ઇતિ વિકૃતિસ્તદેવં આપ ઉત્પાદયતીતિ પ્રકૃતિઃ । એવં મહદાદ્યાઃ સપ્ત પ્રકૃતયો વિકૃતયશ્ચ । ષોડશકશ્ચ વિકારઃ પઞ્ચબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચકર્મ્મેન્દ્રિયાણિ એકાદશં મનઃ પઞ્ચમહાભૂતાનિ એષ ષોડશકો ગણો વિકૃતિરેવ । વિકારો વિકૃતિઃ । ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃ ॥ 3 ॥
એવમેષાં વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞાનાં ત્રયાણાં પદાર્થાનાં કૈઃ કિયદ્ભિઃ પ્રમાણૈઃ કેન કસ્ય વા પ્રમાણેન સિદ્ધિર્ભવતિ । ઇહ લોકે પ્રમેયવસ્તુ પ્રમાણેન સાધ્યતે યથા પ્રસ્થાદિભિર્વ્રીહયસ્તુલયા ચન્દનાદિ । તસ્માત્ પ્રમાણમભિધેયમ્ ।
દૃષ્ટમનુમાનમાપ્તવચનં ચ સર્વપ્રમાણસિદ્ધત્વાત્ ।
ત્રિવિધં પ્રમાણમિષ્ટં પ્રમેયસિદ્ધિઃ પ્રમાણાદ્ધિ

દૃષ્ટં યથા શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુર્જિહ્વા ઘ્રાણમિતિ પઞ્ચબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધા એષાં પઞ્ચાનાં પઞ્ચૈવ વિષયા યથાસંખ્યં શબ્દં શ્રોત્રં ત્વક્ સ્પર્શં ચક્ષૂ રૂપં જિહ્વા રસં ઘ્રાણં ગન્ધમિતિ । એતદ્દૃષ્ટમિત્યુચ્યતે પ્રમાણમ્ । પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન વ યો ઽર્થો ન ગૃહ્યતે સ આપ્તવચનાદ્ગ્રાહ્યઃ । યથેન્દ્રોઃ દેવરાજઃ ઉત્તરાઃ કુરવઃ સ્વર્ગે ઽપ્સરસ ઇત્યાદિ । પ્રત્યક્ષાનુમાનાગ્રાહ્યમથાપ્તવચનાદ્ગૃહ્યતે । અપિ ચોક્તમ્ ।
આગમો હ્યાપ્તવચનમાપ્તં દોષક્ષયાદ્વિદુઃ ।
ક્ષીણદોષો ઽનૃતં વાક્યં ન બ્રૂયાદ્ધેત્વસમ્ભવાત્ ॥
સ્વકર્મ્મણ્યભિયુક્તો યઃ સઙ્ગદ્વેષવિવર્જ્જિતઃ ।
પૂજિતસ્તદ્વિધૈર્નિત્યમાપ્તો જ્ઞેયઃ સ તાદૃશઃ ॥
એતેષુ પ્રમાણેષુ સર્વપ્રમાણાનિ સિદ્ધાનિ ભવન્તિ । ષટ્ પ્રમાણાનિ જૈમિનિઃ । અથ કાનિ તાન્યપ્રમાણાનિ । અર્થાપત્તિઃ સમ્ભવઃ અભાવઃ પ્રતિભા ઐતિહ્યં ઉપમાનં ચેતિ ષટ્ પ્રમાણાનિ । તત્રાર્થાપત્તિર્દ્વિવિધા દૃષ્ટા શ્રુતા ચ । તત્ર દૃષ્ટા । એકસ્મિન્ પક્ષે આત્મભાવો ગૃહીતશ્ચેદન્યસ્મિન્નપ્યાત્મભાવો ગૃહ્યત એવ । શ્રુતા યથા । દિવા દેવદત્તો ન ભુઙ્ક્તે અથ ચ પીનો દૃશ્યતે અતો ઽવગમ્યતે રાત્રૌ ભુઙ્ક્ત ઇતિ । સમ્ભવો યથા । પ્રસ્થ ઇત્યુક્તે ચત્વારઃ કુડવાઃ સમ્ભાવ્યન્તે । અભાવો નામ । પ્રાગિતરેતરાત્યન્તસર્વાભાવલક્ષણઃ । પ્રાગભાવો યથા દેવદત્તઃ કૌમારયૌવનાદિષુ । ઇતરેતરાભાવઃ પટે ઘટાભાવઃ । અત્યન્તાભાવઃ ખરવિષાણવન્ધ્યાસુતખપુષ્પવદિતિ । સર્વાભાવઃ પ્રધ્વંસાભાવો દગ્ધપટવદિતિ । યથા શુષ્કધાન્યદર્શનદ્વૃષ્ટેરભાવો ઽવગમ્યતે । એવમભાવો ઽનેકધા । પ્રતિભા યથા । દક્ષિણેન વિન્ધ્યસ્ય સહ્યસ્ય ચ યદુત્તરમ્ । પૃથિવ્યામાસમુદ્રાયાં સ પ્રદેશો મનોરમઃ । એવમુક્તે તસ્મિન્ પ્રદેશે શોભનાઃ ગુણાઃ સન્તીતિ પ્રતિભોત્પદ્યતે પ્રતિભાન્વાસસંજ્ઞાનમિતિ । ઐતિહ્યં યથા । બ્રવીતિ લોકો યથાત્ર વટે યક્ષિણી પ્રવસતીત્યેવ ઐતિહ્યમ્ । ઉપમાનં યથા । ગૌરિવ ગવયઃ સમુદ્ર ઇવ તડાગમ્ । એતાનિ ષટ્ પ્રમાણાનિ ત્રિષુ દૃષ્ટાદિષ્વન્તર્ભૂતાનિ । તત્રાનુમાને તાવદર્થાપત્તિરન્તર્ભૂતા । સમ્ભવાભાવપ્રતિભૈતિહ્યોપમાશ્ચાપ્તવચને । તસ્માત્ત્રિષ્વેવ સર્વપ્રમાણસિદ્ધત્વાત્ ત્રિવિધં પ્રમાણમિષ્ટં તદાહ તેન ત્રિવિધેન પ્રમાણેન પ્રમાણસિદ્ધિર્ભવતીતિત વાક્યશેષઃ । પ્રમેયસિદ્ધિઃ પ્રમાણાદ્ધિ । પ્રમેયં પ્રધાનં બુદ્ધિરહંકારઃ પઞ્ચતન્માત્રાણિ એકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચમહાભૂતાનિ પુરુષ ઇતિ એતાનિ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞાન્યુચ્યન્તે । તત્ર કિઞ્ચિત્ પ્રત્યક્ષેણ સાધ્યં કિઞ્ચિદનુમાનેન કિઞ્ચિદાગમેનેતિ ત્રિવિધં પ્રમાણમુક્તં ॥ 4 ॥
તસ્ય કિં લક્ષણમેતદાહ ।
પ્રતિવિષયાધ્યવસાયો દૃષ્ટં ત્રિવિધમનુમાનમાખ્યાતમ્ ।
તલ્લિઙ્ગલિઙ્ગિપૂર્વકમાપ્તશ્રુતિરાપ્તવચનં તુ

પ્રતિવિષયેષુ શ્રોત્રાદિનાં શબ્દાદિવિષયેષુ અધ્યવસાયો દૃષ્ટં પ્રત્યક્ષમિત્યર્થઃ । ત્રિવિધમનુમાનમાખ્યાતં શેષવત્ પૂર્વવત્ સામાન્યતો દૃષ્ટં ચેતિ । પૂર્વમસ્યાસ્તીતિ પૂર્વવદ્ યથા મેઘોન્નત્યા વૃષ્ટિં સાધયતિ પૂર્વવૃષ્ટિત્વાત્ । શેષવદ્યથા સમુદ્રાદેકં જલપલં લવણમાસાદ્ય શેષસ્યાપ્યસ્તિ લવણભાવ ઇતિ । સામાન્યતો દૃષ્ટમ્ । દેશાન્તરાદ્દેશાન્તરં પ્રાપ્તં દૃષ્ટમ્ । ગતિમચ્ચન્દ્રતારકં ચૈત્રવત્ । યથા ચૈત્રનામાનં દેશાન્તરાદ્દેશાન્તરં પ્રાપ્તમવલોક્ય ગતિમાનયામીતિ તદ્વચ્ચન્દ્રતારકમિતિ તથા પુષ્પિતામ્રદર્શનાદન્યત્રપુષ્પિતામ્રા ઇતિ સામાન્યતો દૃષ્ટેન સાધયતિ । એતત્સામાન્યદૃષ્ટમ્ ।
કિઞ્ચ તલ્લિઙ્ગલિઙ્ગિપૂર્વકમિતિ તદનુમાનં લિઙ્ગપૂર્વકં યત્ર લિઙ્ગેન લિઙ્ગી અનુમીયતે યથા દણ્ડેન યતિઃ । લિઙ્ગિપૂર્વકં ચ યત્ર લિઙ્ગિના લિઙ્ગમનુમીયતે યથા દૃષ્ટ્વા યતિમસ્યેદં ત્રિદણ્ડમિતિ । આપ્તશ્રુતિરાપ્તવચનં ચ । આપ્તા આચાર્ય્યા બ્રહ્માદયઃ । શ્રુતિર્વેદઃ । આપ્તશ્ચ શ્રુતિશ્ચ આપ્તશ્રુતી તદુક્તમાપ્તવચનમિતિ ॥ 5 ॥
એવં ત્રિવિધં પ્રમાણમુક્તં તત્ર કેન પ્રમાણેન કિં સાધ્યમુચ્યતે ।
સામાન્યતસ્તુ દૃષ્ટાદતીન્દ્રિયાણાં પ્રસિદ્ધિરનુમાનાત્ ।
તસ્માદપિ ચાસિદ્ધં પરોક્ષમાપ્તાગમાત્સિદ્ધમ્

સામાન્યતો દૃષ્ટાદનુમાનાદતીન્દ્રિયાણમિન્દ્રિયાણ્યતીત્યવર્ત્તમાનાનાં સિદ્ધિઃ પ્રધાનપુરુષાવતીન્દ્રિયૌ સામાન્યતો દૃષ્ટેનાનુમાનેન સાધ્યેતે યસ્માન્મહદાદિલિઙ્ગં ત્રિગુણમ્ । યસ્યેદં ત્રિગુણં કાર્યં તત્પ્રધાનમિતિ । યતશ્ચાતેનં ચેતનમિવાભાતિ અતો ઽન્યો ઽધિષ્ઠાતા પુરુષ ઇતિ । વ્યક્તં પ્રત્યક્ષસાધ્યમ્ । તસ્માદપિ ચાસિદ્ધં પરોક્ષમાપ્તાગમાત્ સિદ્ધં યથેન્દ્રો દેવરાજઃ ઉત્તરાઃ કુરવઃ સ્વર્ગે ઽપ્સરસ ઇતિ પરોક્ષમાપ્તવચનાત્ સિદ્ધમ્ ॥ 6 ॥
અત્ર કશ્ચિદાહ પ્રધાનઃ પુરુષો વા નોપલભ્યતે યશ્ચ નોપલભ્યતે લોકે તન્નાસ્તિ તસ્માત્તાવપિ ન સ્તઃ । યથા દ્વિતીયં શિરસ્તૃતીયો બાહુરિતિ । તદુચ્યતે । અત્ર સતામપ્યર્થાનામષ્ટધોપલબ્ધિર્ન ભવતિ તદ્યથા ।
અતિદૂરાત્સામીપ્યાદિન્દ્રિયઘાતાન્મનો ઽનવસ્થાનાત્ ।
સૌક્ષ્મ્યાદ્વ્યવધાનાદભિભવાત્સમાનાભિહારાચ્ચ

ઇહ સતામપ્યર્થાનામતિદૂરાદનુપલબ્ધિર્દૃષ્ટા । યથા દેશાન્તરસ્થાનાં ચૈત્રમૈત્રવિષ્ણુમિત્રાણામ્ । સામીપ્યાદ્યથા ચક્ષુષો ઽઞ્જનાનુપલબ્ધિઃ । ઇન્દ્રિયાભિઘાતાદ્યથા બધિરાન્ધયોઃ શબ્દરૂપાનુપલબ્ધિઃ । મનો ઽનવસ્થાનાદ્યથા વ્યગ્રચિત્તઃ સમ્યક્કથિતમપિ નાવધારયતિ । સૌક્ષ્મ્યાદ્યથા ધૂમોષ્મજલનીહારપરમાણવો ગગનગતા નોપલભ્યન્તે । વ્યવધાનાદ્યથા કુડ્યેન પિહિતં વસ્તુ નોપલભ્યતે । અભિભવાદ્યથા સૂર્યતેજસાભિભૂતા ગ્રહનક્ષત્રતારકાદયો નોપલભ્યન્તે । સમાનાભિહારાદ્યથા મુદ્ગરાશૌ મુદ્ગઃ ક્ષિપ્તઃ કુવલયામલકમધ્યે કુવલયામલકે ક્ષિપ્તે કપોતમધ્યે કપોતો નોપલભ્યતે સનાનદ્રવ્યમધ્યાહૃતત્વાત્ । એવમષ્ટધાનુપલબ્ધિઃ સતામર્થાનામિહ દૃષ્ટા ॥ 7 ॥
એવં ચાસ્તિ કિમભ્યુપગમ્યતે પ્રધાનપુરુષયોરપ્યેતયોર્વાનુપલબ્ધિઃ કેન હેતુના કેન ચોપલબ્ધિસ્તદુચ્યતે ।
સૌક્ષ્મ્યાત્તદનુપલબ્ધિર્નાભાવાત્કાર્યતસ્તદુપલબ્ધિઃ ।
મહદાદિ તચ્ચ કાર્યં પ્રકૃતિવિરૂપં સ્વરૂપં ચ

સૌક્ષ્મ્યાત્તદનુપલબ્ધિઃ પ્રધાનસ્યેત્યર્થઃ । પ્રધાનં સૌક્ષ્મ્યાન્નોપલભ્યતે યથાકાશે ધૂમોષ્મજલનીહારપરમાણવઃ સન્તો ઽપિ નોપલભ્યન્તે । કથં તર્હિ તદુપલબ્ધિઃ । કાર્યતસ્તદુપલબ્ધિઃ । કાર્યણ દૃષ્ટ્વા કારણમનુમીયતે । અસ્તિ પ્રધાનં કારણં યસ્યેદં કાર્યમ્ । બુદ્ધિરહંકારપઞ્ચતન્માત્રાણિ એકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચમહાભૂતાનિ એવ તત્કાર્યમ્ । તચ્ચ કાર્યં પ્રકૃતિવિરૂપમ્ । પ્રકૃતિઃ પ્રધાનં તસ્ય વિરૂપં પ્રકૃતેરસદૃશં સ્વરૂપં ચ સમાનરૂપં ચ તથા લોકે ઽપિ પિતુસ્તુલ્ય એવ પુત્રો ભવત્યતુલ્યશ્ચ । યેન હેતુના તુલ્યમતુલ્યં તદુપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યામઃ ॥ 8 ॥
યદિદં મહદાદિકાર્યં તત્કિં પ્રધાને સદુતાદહોસ્વિદસદાચાર્યવિપ્રતિપત્તેરયં સંશયઃ । યતો ઽત્ર સાંખ્યદર્શને સત્કાર્યં બૌદ્ધાદીનામસત્કાર્યમ્ । યદિ સદસન્ન ભવત્યસત્સન્ન ભવતીતિ વિપ્રતિષેધસ્તત્રાહ ।
અસદકરણાદુપાદાનગ્રહણાત્સર્વસમ્ભવાભાવાત્ ।
શક્તસ્ય શક્યકરણાત્કારણભાવાચ્ચ સત્કાર્યમ્

અસદકરણાન્ન સદસતો ઽકરણં તસ્માત્સત્કાર્યં ઇહલોકે ઽસત્કરણં નાસ્તિ યથા સિકતાભ્યસ્તૈલોત્પત્તિસ્તસ્માત્સતઃ કરણાદસ્તિ પ્રાગુ(ત્પ)પ્તેઃ । પ્રધાને વ્યક્તમતઃ સત્કાર્યમ્ । કિં ચાન્યદુપાદાનગ્રહણાદુપાદાનં કારણં તસ્ય ગ્રહણાદિહલોકે યો યેનાર્થી સ તદુપાદાનગ્રહણં કરોતિ દધ્યર્થી ક્ષીરસ્ય ન તુ જલસ્ય તસ્માત્ સત્કાર્યમ્ । ઇતશ્ચ સર્વસમ્ભવાભાવાત્ સર્વસ્ય સર્વત્રસમ્ભવો નાસ્તિ યથા સુવર્ણસ્ય રજતાદૌ તૃણપાંશુસિકતાસુ તસ્માત્ સર્વસમ્ભવાભાવાત્ સત્કાર્યમ્ । ઇતશચ શક્તસ્ય શક્યકરણાત્ । ઇહ કુલાલઃ શક્તો મૃદ્દણ્ડચક્રચીવરરજ્જુનીરાદિકરણોપકરણં વા શક્યમેવ ઘટાં મૃત્પિણ્ડાદુત્પાદયતિ તસ્માત્ સત્કાર્યમ્ । ઇતશ્ચ કારણભાવાચ્ચ સત્કાર્યમ્ । કારણં યલ્લક્ષણં તલ્લક્ષણમેવ કાર્યમેવ યથા યવેભ્યો ઽપિ યવાઃ વ્રીહીભ્યો વ્રીહયઃ યદાસત્કાર્યં સ્યાત્તતઃ કોદ્રવેભ્યઃ શાલયઃ સ્યુર્ન ચ સન્તીતિ તસ્માત્ સત્કાર્યમ્ । એવં પઞ્ચભિર્હેતુભિઃ પ્રધાને મહદાદિલિઙ્ગમસ્તિ તસ્માત્સત ઉત્પત્તિર્નાસત ઇતિ ॥ 9 ॥
પ્રકૃતિવિરૂપં સરૂપં ચ યદુક્તં કથમિત્યુચ્યતે ।
હેતુમદનિત્યમવ્યાપિ સક્રિયમનેકમાશ્રિતં લિઙ્ગમ્ ।
સાવયવં પરતન્ત્રં વ્યક્તં વિપરીતમવ્યક્તમ્

વ્યક્તં મહદાદિકાર્ય્યં હેતુમદિતિ હેતુરસ્યાસ્તિ હેતુમત્ । ઉપાદાનં હેતુઃ કારણં નિમિત્તમિતિ પર્યાયાઃ । વ્યક્તસ્ય પ્રધાનં હેતુરસ્તિ અતો હેતુમદ્વ્યક્તં ભૂતપર્ય્યન્તં હેતુમદ્બુદ્ધિમત્ત્વં પ્રધાનેન હેતુમાનહંકારો બુદ્ધ્યા પઞ્ચતન્માત્રાણિ એકાદશેન્દ્રિયાણિ હેતુમન્ત્યહંકારેણ । આકાશં શબ્દતન્માત્રેણ હેતુમત્ । વાયુઃ સ્પર્શતન્માત્રેણ હેતુમાન્ । તેજો રૂપતન્માત્રેણ હેતુમત્ । આપો રસતન્માત્રેણ હેતુમત્યઃ । પૃથિવી ગન્ધતન્માત્રેન હેતુમતી । એવં ભૂતપર્ય્યન્તં વ્યક્તં હેતુમત્ । કિં ચાન્યદનિત્યં યસ્માદન્યસ્માદુત્પદ્યતે યથા મૃત્પિણ્ડાદુત્પદ્યતે ઘટઃ સ ચાનિત્યઃ । કિં ચાવ્યાપ્યસર્વ્વગમિત્યર્થઃ યથા પ્રધાનપુરુષૌ સર્વ્વગતૌ નૈવ વ્યક્તમ્ । કિંચાન્યત્ સક્રિયં સંસારકાલે સંસરતિ ત્રયોદશવિધેન કરણેન સંયુક્તં સૂક્ષ્મં શરીરમાશ્રિત્ય સંસરતિ તસ્માત્ સક્રિયમ્ । કિંચાન્યદનેકં બુદ્ધિરહંકારઃ પઞ્ચતન્માત્રાન્યેકાદશેન્દ્રિયાણિ ચ પઞ્ચમહાભૂતાનિ પઞ્ચતન્માત્રાશ્રિતાનિ । કિંચ લિઙ્ગં લયયુક્તં લયકાલે પઞ્ચમહાભૂતાનિ તન્માત્રેષુ લીયન્તે તાન્યેકાદશેન્દ્રિયૈઃ સહાહંકારે સ ચ બુદ્ધૌ સા ચ પ્રધાને લયં યાતીતિ । તથા સાવયવં અવયવાઃ શબ્દસ્પર્શરસરૂપગન્ધાઃ તૈઃ સહ । કિંચ પરતન્ત્રં નાત્મનઃ પ્રભવતિ યથા પ્રધાનતન્ત્રા બુદ્ધિઃ બુદ્ધિતન્ત્રો ઽહંકારઃ અહંકારતન્ત્રાણિ તન્માત્રાણીન્દ્રિયાણિ ચ તન્માત્રતન્ત્રાણિ પઞ્ચમહાભૂતાનિ ચ । એવં પરતન્ત્રં પરાયત્તં વ્યાખ્યાતં વ્યક્તમ્ । અથો ઽવ્યક્તં વ્યાખ્યામઃ । વિપરીતમવ્યક્તમ્ । એતૈરેવ ગુણૈર્યથોક્તૈર્વિપરીતમવ્યક્તં હેતુમદ્વ્યક્તમુક્તમ્ । નહિ પ્રધાનાત્ પરં કિઞ્ચિદસ્તિ યતઃ પ્રધાનસ્યાનુત્પત્તિઃ તસ્માદહેતુમદવ્યક્તમ્ । તથાનિત્યં ચ વ્યક્તં નિત્યમવ્યક્તમનુત્પાદ્યત્વાત્ નહિ ભૂતાનિ કુતશ્ચિદુત્પદ્યન્તેતિ પ્રધાનમ્ । કિં ચાવ્યાપિ વ્યક્તં વ્યાપિ પ્રધાનં કાર્ય્યં સ્યાત્ । તથા વ્યક્તં લિઙ્ગમલિઙ્ગમવ્યક્તં નિત્યત્વાન્મહદાદિ લિઙ્ગં પ્રલયકાલે પરસ્પરં પ્રલીયતે નૈવં પ્રધાનં તસ્માદલિઙ્ગં પ્રધાનમ્ । તથા સાવયવં વ્યક્તં નિરવયવમવ્યક્તં નહિ શબ્દસ્પર્શરસરૂપગન્ધાઃ પ્રધાને સન્તિ । તથા પરતન્ત્રં વ્યક્તં સ્વતન્ત્રમવ્યક્તં પ્રભવત્યાત્મનઃ ॥ 10 ॥
એવં વ્યક્તાવ્યક્તયોર્વૈધર્મ્મ્યમુક્તં સાધર્મ્મ્યમુચ્યતે યદુક્તં સરૂપં ચ ।
ત્રિગુણમવિવેકિ વિષયઃ સામાન્યમચેતનં પ્રસવધર્મિ ।
વ્યક્તં તથા પ્રધાનં તદ્વિપરીતસ્તથા ચ પુમાન્

ત્રિગુણં વ્યક્તં સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ત્રયો ગુણા યસ્યેતિ । અવિવેકિ વ્યક્તં ન વિવેકો ઽસ્યાસ્તીતિ । ઇદં વ્યક્તમિમે ગુણા ઇતિ ન વિવેકકર્ત્તું યાતિ અયં ગૌરયમશ્વ ઇતિ યથા યે ગુણાસ્તદ્વ્યક્તં યદ્વ્યક્તં તે ચ ગુણા ઇતિ । તથા વિષયો વ્યક્તં ભોજ્યમિત્યર્થઃ સર્વપુરુષાણાં વિષયભૂતત્વાત્ । તથા સામાન્યં વ્યક્તં મૂલ્યદાસીવત્ સર્વસાધારણત્વાત્ । અચેતનં વ્યક્તં સુખદુઃખમોહાન્ન ચેતયતીત્યર્થઃ । તથા પ્રસવધર્મિ વ્યક્તં તદ્યથા બુદ્ધેરહંકારઃ પ્રસૂયતે તસ્માત્ પઞ્ચતન્માત્રાણિ એકાદશેન્દ્રિયાણિ ચ પ્રસૂયન્તે તન્માત્રેભ્યઃ પઞ્ચમહાભૂતાનિ । એવમેતે વ્યક્તધર્માઃ પ્રસવધર્માન્તા ઉક્તા એવમેભિરવ્યક્તં સરૂપં યથા વ્યક્તં તથા પ્રધાનમિતિ । તત્ર ત્રિગુણં વ્યક્તમવ્યક્તમપિ ત્રિગુણં યસ્યૈતન્મહદાદિ કાર્યં ત્રિગુણમ્ । ઇહ યદાત્મકં કારણં તદાત્મકં કાર્યમિતિ યથા કૃષ્ણતન્તુકૃતઃ કૃષ્ણ એવ પટો ભવતિ । તથાવિવેકિ વ્યક્તં પ્રધાનમપિ ગુણૈર્ન ભિદ્યતે અન્યે ગુણા અન્યત્ પ્રધાનમેવ વિવક્તું ન યાતિ તદવિવેકિ પ્રધાનમ્ । તથા વિષયો વ્યક્તં પ્રધાનમપિ સર્વપુરુષવિષયભૂતત્વાદ્વિષય ઇતિ । તથા સામાન્યં વ્યક્તં પ્રધાનમપિ સર્વસાધારણત્વાત્ । તથાચેતનં વ્યક્તં પ્રધાનમપિ સુખદુઃખમોહાન્ન ચેતયતીતિ કથમનુમીયત ઇહ હ્યચેતનાન્મૃત્પિણ્ડાદચેતનો ઘટા ઉત્પદ્યતે । એવં પ્રધાનમપિ વ્યાખ્યાતમ્ । ઇદાનીં તદ્વિપરીતસ્તથા પુમાનિત્યેતદ્વ્યાખ્યાયતે । સદ્વિપરીતસ્તાભ્યાં વ્યક્તાવ્યક્તાભ્યાં વિપરીતઃ પુમાન્ । તદ્યથા ત્રિગુણં વ્યક્તમવ્યક્તં ચાગુણઃ પુરુષઃ । અવિવેકિ વ્યક્તમવ્યક્તં ચ વિવેકી પુરુષઃ । તથા વિષયો વ્યક્તમવ્યક્તં ચાવિષયઃ પુરુષઃ । તથા સામાન્યં વ્યક્તમવ્યક્તં ચાસામાન્યઃ પુરુષઃ । અચેતનં વ્યક્તમવ્યક્તં ચ ચેતનઃ પુરુષઃ સુખદુઃખમોહાંશ્ચેતયતિ સંજાનીતે તસ્માચ્ચેતનઃ પુરુષ ઇતિ । પ્રસવધર્મિ વ્યક્તં પ્રધાનં ચાપ્રસવધર્મી પુરુષો નહિ કિઞ્ચિત્ પુરુષાત્ પ્રસૂયતે । તસ્માદુક્તં તદ્વિપરીતઃ પુમાનિતિ । તદુક્તં તથા ચ પુમાનિતિ । તત્ પૂર્વસ્યામાર્યાયાં પ્રધાનમહેતુમદ્યથા વ્યાખ્યાતં તથા ચ પુમાન્ તદ્યથા હેતુમદનનિત્યમિત્યાદિ વ્યક્તં તદ્વિપરીતમવ્યક્તં તત્ર હેતુમદ્વ્યક્તમહેતુમત્ પ્રધાનં તથા ચ પુમાનહેતુમાનનુત્પાદ્યત્વાત્ । અનિત્યં વ્યક્તં નિત્યં પ્રધાનં તથા ચ નિત્યઃ પુમાન્ । અક્રિયઃ સર્વગતત્વાદેવ । અનેકં વ્યક્તમેકમવ્યક્તં તથા પુમાન્યપ્યેકઃ । આશ્રિતં વ્યક્તમનાશ્રિતમવ્યક્તં તથા ચ પુમાનનાશ્રિતઃ । લિઙ્ગં વ્યક્તમલિઙ્ગં પ્રધાનં તથા ચ પુમાનપ્યલિઙ્ગઃ । ન ક્વચિલ્લીયત ઇતિ । સાવયવં વ્યક્તં નિરવયવમવ્યક્તં તથા ચ પુમાન્ નિરવયવઃ । નહિ પુરુષે શબ્દાદયો ઽવયવાઃ સન્તિ । કિંચ પરતન્ત્રં વ્યક્તં સ્વતન્ત્રમવ્યક્તં તથા ચ પુમાનપિ સ્વતન્ત્રઃ । આત્મનઃ પ્રભવતીત્યર્થઃ । એવમેતદવ્યક્તપુરુષયોઃ સાધર્મ્યં વ્યાખ્યાતં પૂર્વસ્યામાર્યાયામ્ । વ્યક્તપ્રધાનયોઃ સાધર્મ્યં પુરુષસ્ય વૈધર્મ્યં ચ ત્રિગુણમવિવેકીત્યાદિ પ્રકૃત્યાર્યાયાં વ્યાખ્યાતમ્ ॥ 11 ॥
તત્ર યદુક્તં ત્રિગુણમિતિ વ્યક્તમવ્યક્તં ચ તત્ કે તે ગુણા ઇતિ તત્ સ્વરૂપપ્રતિપાદનાયેદમાહ ।
પ્રીત્યપ્રીતિવિષાદાત્મકાઃ પ્રકાશપ્રવૃત્તિનિયમાર્થાઃ ।
અન્યો ઽન્યાભિભવાશ્રયજનનમિથુનવૃત્તયશ્ચ ગુણાઃ

પ્રીત્યાત્મકા અપ્રીત્યાત્મકાઃ વિષાદાત્મકાશ્ચ ગુણાઃ સત્ત્વરજસ્તમાંસીત્યર્થઃ । તત્ર પ્રીત્યાત્મકં સત્ત્વં પ્રીતિઃ સુખં તદાત્મકમિતિ । અપ્રીત્યાત્મકં રજઃ । વિષાદાત્મકં તમઃ । વિષાદો મોહઃ । તથા પ્રકાશપ્રવૃત્તિ નિયમાર્થાઃ । અર્થઃ શબ્દઃ સામર્થ્યવાચી પ્રકાશાર્થં સત્ત્વં પ્રકાશસમર્થમિત્યર્થઃ । પ્રવૃત્ત્યર્થં રજો નિયમાર્થં તમઃ સ્થિતૌ સમર્થમિત્યર્થઃ પ્રકાશક્રિયાસ્થિતિશીલા ગુણા ઇતિ । તથાન્યોન્યાભિભવાશ્રયજનનમિથુનવૃત્તયશ્ચ । અન્યોન્યાભિભવાઃ અન્યોન્યાશ્રયાઃ અન્યોન્યજનનાઃ અન્યોન્યમિથુનાઃ અન્યોન્યવૃત્તયશ્ચ તે તથોક્તાઃ । અન્યોન્યાભિભવા ઇતિ અન્યોન્યં પરસ્પરમભિભવન્તીતિ પ્રીત્યપ્રીત્યાદિભિર્ધર્મ્મૈરાવિર્ભવન્તિ યથા યદા સત્ત્વમુત્કટં ભવતિ તદા રજસ્તમસી અપ્રીતિપ્રવૃત્તિધર્મ્મેણ યદા તમસ્તદા સત્ત્વરજસી વિષાદસ્થિત્યાત્મકેન ઇતિ । તથાન્યોન્યાશ્રયાશ્ચ દ્વ્યણુકવદ્ગુણાઃ । અન્યોન્યજનનાઃ યથા મૃત્પિણ્ડો ઘટં જનયતિ । તથાન્યોન્યમિથુનાશ્ચ યથા સ્ત્રીપુંસૌ અન્યોન્યમિથુનૌ તથા ગુણાઃ । ઉક્તં ચ ।
રજસો મિથુનં સત્ત્વં સત્ત્વસ્ય મિથુનં રજઃ ।
ઉભયોઃ સત્ત્વરજરોર્મિથુનં તમ ઉચ્યતે ॥
પરસ્પરસહાયા ઇત્યર્થઃ । અન્યોન્યવૃત્તયશ્ચ પરસ્પરં વર્ત્તન્તે ગુણાઃ ગુણેષુ વર્ત્તન્ત ઇતિ વચનાત્ । યથા સુરૂપા સુશીલા સ્ત્રી સર્વ્વસુખહેતુઃ સપત્નીનાં સૈવ દુઃખહેતુઃ સૈવ રાગિણાં મોહં જનયતિ એવ સત્વં રજસ્તમસોર્વૃત્તિહેતુર્યથા રાજા સદોદ્યુક્તઃ પ્રજાપાલને દુષ્ટનિગ્રહે શિષ્ટાનાં સુખમુત્પાદયતિ દુષ્ટાનાં દુઃખં મોહં ચ એવં રજસ્સત્ત્વતમસોર્વૃત્તિં જનયતિ । તથા તમઃ સ્વરૂપેણાવરણાત્મકેન સત્ત્વરજસોર્વૃત્તિં જનયતિ યથા મેઘાઃ ખમાવૃત્ય જગતઃ સુખમુત્પાદયન્તિ તે વૃષ્ટ્યા કર્ષુકાણાં કર્ષણોદ્યોગં જનયન્તિ વિરહિણાં મોહમેવમન્યોન્યવૃત્તયો ગુણાઃ ॥ 12 ॥
કિંચાન્યત્ ।
સત્ત્વં લઘુ પ્રકાશકમિષ્ટમુપષ્ટમ્ભકં ચલં ચ રજઃ ।
ગુરુ વરણકમેવ તમઃ પ્રદીપવચ્ચાર્થતો વૃત્તિઃ

સત્ત્વં લઘુ પ્રકાશકં ચ યદા સત્ત્વમુત્કટં ભવતિ તદા લઘૂન્યઙ્ગાનિ બુદ્ધિપ્રકાશશ્ચ પ્રસન્નતેન્દ્રિયાણાં ભવતિ । ઉપષ્ટમ્ભકં ચલં ચ રજઃ ઉપષ્ટમ્ભાતીત્યુપષ્ટમ્ભકમુદ્યોતકં યથા વૃષો વૃષદર્શને ઉત્કટમુપષ્ટમ્ભં કરોતિ એવ રજોવૃત્તિઃ । તથા રજશ્ચ ચલં દૃષ્ટં રજોવૃત્તિશ્ચલચિત્તો ભવતિ । ગુરુ વરણમેકમેવ તમઃ યદા તમ ઉત્કટં ભવતિ તદા ગુરૂણ્યઙ્ગાન્યાવૃતાનીન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ સ્વાર્થાસમર્થાનિ । અત્રાહ યદિ ગુણાઃ પરસ્પરં વિરુદ્ધાઃ સ્વમતેનૈવ કમર્થં નિષ્પાદયન્તિ તર્હિ કથં પ્રદીપવચ્ચાર્થતો વૃત્તિઃ પ્રદીપેન તુલ્યં પ્રદીપવદર્થતઃ સાધના વૃત્તિરિષ્ટા યથા પ્રદીપઃ પરસ્પરવિરુદ્ધતૈલાગ્નિવર્ત્તિસંયોગાદર્થપ્રકાશાન્ જનયતિ એવં સત્ત્વરજસ્તમાંસિ પરસ્પરં વિરુદ્ધાન્યર્થં નિષ્પાદયન્તિ ॥ 13 ॥
અન્તરપ્રશ્નો ભવતિ ત્રિગુણમવિવેકિ વિષય ઇત્યાદિ પ્રધાનં વ્યક્તં ચ વ્યાખ્યાતં તત્ર પ્રધાનમુપલભ્યમાનં મહદાદિ ચ ત્રિગુણમવિવેક્યાદીતિ ચ કથમવગમ્યતે તત્રાહ ।
અવિવેક્યાદિઃ સિદ્ધસ્ત્રૈગુણ્યાત્તદ્વિપર્યયાભાવાત્ ।
કારણગુણાત્મકત્વાત્કાર્યસ્યાવ્યક્તમપિ સિદ્ધમ્

યો ઽયમવિવેક્યાદિર્ગુણઃ સ ત્રૈગુણ્યાન્મહદાદૌ ઽવ્યક્તેનાયં સિદ્ધ્યતિ । અત્રોચ્યતે તદ્વિપર્યયાભાવાત્તસ્ય વિપર્યયસ્તદ્વિપર્યયસ્તસ્યાભાવસ્તદ્વિપર્યયાભાવસ્તસ્માત્ સિદ્ધમવ્યક્તમ્ । યથા યત્રૈવ તન્તવસ્તત્રૈવ પટઃ । અન્યે તન્તવો ઽન્યઃ પટો ન કુતસ્તદ્વિપર્યયાભાવાત્ । એવં વ્યક્તાવ્યક્તસમ્પન્નો ભવતિ દૂરં પ્રધાનમાસન્નં વ્યક્તં યો વ્યક્તં પશ્યતિ સ પ્રધાનમપિ પશ્યતિ તદ્વિપર્યયાભાવાત્ । ઇતશ્ચાવ્યક્તં સિદ્ધં કારણગુણાત્મકત્વાત્ કાર્યસ્ય । લોકે યદાત્મકં કારણં તદાત્મકં કાર્યમપિ તથા કૃષ્ણેભ્યસ્તન્તુભ્યઃ કૃષ્ણ એવ પટો ભવતિ । એવં મહદાદિલિઙ્ગમવિવેકિવિષયઃ સામાન્યચેતનં પ્રસવધર્મિ યદાત્મકં લિઙ્ગં તદાત્મકમવ્યક્તમપિ સિદ્ધમ્ ॥ 14 ॥
ત્રૈગુણ્યાદવિવેક્યાદિર્વ્યક્તે સિદ્ધસ્તદ્વિપર્યયાભાવાત્ । એવં કારણગુણાત્મકત્વાત્ કાર્યસ્યાવ્યક્તમપિ સિદ્ધમિત્યેતન્મિથ્યા લોકે યન્નોપલભ્યતે તન્નાસ્તિ એવં પ્રધાનમપ્યસ્તિ કિં તુ નોપલભ્યતે ।
ભેદાનાં પરિમાણાત્સમન્વયાચ્છક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ચ ।
કારણકાર્યવિભાગાદવિભાગાદ્વૈશ્વરૂપ્યસ્ય

કારણમસ્ત્યવ્યક્તમિતિ ક્રિયાકારકસમ્બન્ધઃ । ભેદાનાં પરિમાણાલોકે યત્ર કર્ત્તાસ્તિ તસ્ય પરિમાણં દૃષ્ટં યથા કુલાલઃ પરિમિતૈર્મૃત્પિણ્ડૈઃ પરિમિતાનેવ ઘટાન્ કરોતિ એવં મહદપિ મહદાદિલિઙ્ગં પરિમિતં ભેદતઃ પ્રધાનકાર્યમેકા બુદ્ધિરેકો ઽહંકારઃ પઞ્ચ તન્માત્રાણિ એકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચતન્માત્રાણિ એકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચમહાભૂતાનીત્યેવં ભેદાનાં પરિમાણાદસ્તિ પ્રધાનં કારણં યદ્વ્યક્તં પરિમિતમુત્પાદયતિ ।યદિ પ્રધાનં ન સ્યાત્તદા નિઃપરિમાણમિદં વ્યક્તમપિ ન સ્યાત્ પરિમાણાચ્ચ ભેદાનામસ્તિ પ્રધાનં યસ્માદ્વ્યક્તમુત્પન્નમ્ । તથા સમન્વયાદિહ લોકે પ્રસિદ્ધિર્દૃષ્ટા યથા વ્રતધારિણં બટું દૃષ્ટ્વા સમન્વયતિ નૂનમસ્ય પિતરૌ બ્રાહ્મણાવિતિ એવમિદં ત્રિગુણં મહદાદિલિઙ્ગં દૃષ્ટ્વા સાધયામો ઽસ્ય યત્ કારણં ભવિષ્યતીતિ અતઃ સમન્વયાદસ્તિ પ્રધાનમ્ । તથા શક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ચ ઇહ યો યસ્મિન્ શક્તઃ સ તસ્મિન્નેવાર્થે પ્રવર્ત્તતે યથા કુલાલો ઘટાસ્ય કરણે સમર્થો ઘટમેવ કરોતિ ન પટં રથં વા । તથાસ્તિ પ્રધાનં કારણં કુતઃ કારણકાર્યવિભાગાત્ । કરોતીતિ કારણમ્ । ક્રિયત ઇતિ કાર્યમ્ । કારણસ્ય કાર્યસ્ય ચ વિભાગો યથા ઘટો દધિમધૂદકપયસાં ધારણે સમર્થો ન તથા તક્તારણં મૃત્પિણ્ડઃ । મૃત્પિણ્ડો વા ઘટં નિષ્પાદયતિ ન ચૈવં ઘટો મૃત્પિણ્ડમ્ । એવં મહદાદિલિઙ્ગં દૃષ્ટ્વાનુમીયતે । અસ્તિ વિભક્તં તત્ કારણં યસ્ય વિભાગ ઇદં વ્યક્તમિતિ । ઇતશ્ચ અવિભાગાદ્વૈશ્વરૂપસ્ય વિશ્વં જગત્ તસ્ય રૂપં વ્યક્તિઃ । વિશ્વરૂપસ્ય ભાવો વૈશ્વરૂપં તસ્યાવિભાગાદસ્તિ પ્રધાનં યસ્માત્રૈલોક્યસ્ય પઞ્ચાનાં પૃથિવ્યાદીનાં મહાભૂતાનાં પરસ્પરં વિભાગો નાસ્તિ મહાભૂતેષ્વન્તર્ભૂતાસ્ત્રયો લોકા ઇતિ પૃથિવ્યાપસ્તેજોવાયુરાકાશમિતિ એતાનિ પઞ્ચમહાભૂતાનિ પ્રલયકાલે સૃષ્ટિક્રમેણૈવાવિભાગં યાન્તિ તન્માત્રેષુ પરિણામિષુ તન્માત્રાણ્યેકાદશેન્દ્રિયાણિ ચાહંકારે અહંકારો બુદ્ધૌ બુદ્ધિઃ પ્રધાને એવં ત્રયો લોકાઃ પ્રલયકાલે પ્રકૃતાવવિભાગં ગચ્છન્તિ તસ્માદવિભાગાત્ ક્ષીરદધિવદ્વ્યક્તાવ્યક્તયોરવ્યક્તં કારણમ્ ॥ 15 ॥
અતશ્ચ ।
કારણમસ્ત્યવ્યક્તં પ્રવર્તતે ત્રિગુણતઃ સમુદયાચ્ચ ।
પરિણામતઃ સલિલવત્પ્રતિપ્રતિગુણાશ્રયવિશેષાત્

અવ્યક્તં પ્રખ્યાતં કારણમસ્તિ યસ્માન્મહદાદિલિઙ્ગં પ્રવર્ત્તતે । ત્રિગુણતઃ ત્રિગુણાત્ સત્ત્વરજસ્તમોગુણા યસ્મિંસ્તત્ત્રિગુણં તત્કિમુક્તં ભવતિ સત્ત્વરજસ્તમસાં સામ્યાવસ્થા પ્રધાનમ્ । તથા સમુદયાત્ યથા ગંગાશ્રોતાંસિ ત્રિણી રુદ્રમૂર્દ્ધનિ પતિતાનિ એકં સ્રોતો જનયતિ એવં ત્રિગુણમવ્યક્તમેકં વ્યક્તં જનયતિ તથા વા તન્તવઃ સમુદિતાઃ પટં જનયન્તિ એવમવ્યક્તં ગુનસમુદયાન્મહદાદિ જનયતીતિ ત્રિગુણતઃ સમુદયાચ્ચ વ્યક્તં જગત્ પ્રવર્ત્તતે । યસ્માદેકસ્માત્ પ્રધાનાદ્વ્યક્તં તસ્માદેકરૂપેણ ભવિતવ્યમ્ । નૈષ દોષઃ પરિણામતઃ સલિલવત્ પ્રતિપ્રતિગુણાશ્રયવિશેષાદેકસ્માત્ પ્રધાનાત્ ત્રયો લોકાઃ સમુત્પન્નાસ્તુલ્યભાવા ન ભવન્તિ દેવાઃ સુખેન યુક્તા મનુષ્યા દુઃખેન તિર્યઞ્ચો મોહેન એકસ્માત્ પ્રધાનાત્ પ્રવૃત્તં વ્યક્તં પ્રતિપ્રતિગુણાશ્રયવિશેષાત્ પરિણમાતઃ સલિલવદ્ભવતિ । પ્રતિપ્રતીતિ વીપ્સા । ગુણાનામાશ્રયો ગુણાશ્રયસ્તદ્વિશેષસ્તં ગુણાશ્રયવિશેષં પ્રતિનિધાય પ્રતિપ્રતિગુણાશ્રયવિશેષં પરિણામાત્ પ્રવર્ત્તતે વ્યક્તં યથા આકાશાદેકરસં સલિલં પતિતં નાનારૂપાત્સંશ્લેષાદ્ભિદ્યતે તદ્રસાન્તરૈરેવમેકસ્માત્ પ્રધાનાત્ પ્રવૃત્તાસ્ત્રયો લોકા નૈકસ્વભાવા ભવન્તિ દેવેષુ સત્ત્વમુત્કટં રજસ્તમસી ઉદાસીને તેન તે ઽત્યન્તસુખિનો મનુષ્યેષુ રજ ઉત્કટં ભવતિ સત્ત્વતમસી ઉદાસીને તેન તે ઽત્યન્તદુઃખિનો તિર્યક્ષુ તમ ઉત્કટં ભવતિ સત્ત્વજસી ઉદાસીને તેન તે ઽત્યન્તમૂઢાઃ ॥ 16 ॥
એવમાર્યાદ્વયેન પ્રધાનસ્યાસ્તિત્વમભ્યુપગમ્યતે । ઇતશ્ચોત્તરં પુરુષાસ્તિત્વપ્રતિપાદનાર્થમાહ ।
સઙ્ઘાતપરાર્થત્વાત્ત્રિગુણાદિવિપર્યયાદધિષ્ઠાનાત્ ।
પુરુષો ઽસ્તિ ભોક્તૃભાવાત્કૈવલ્યાર્થપ્રવૃત્તેશ્ચ

યદુક્તં વ્યક્તાવ્યક્તવિજ્ઞાનાન્મોક્ષઃ પ્રાપ્યત ઇતિ તત્ર વ્યક્તાદનન્તરમવ્યક્તં પઞ્ચભિઃ કારણૈરધિગતમવ્યક્તવત્ પુરુષો ઽપિ સૂક્ષ્મસ્તસ્યાધુનાનુમિતાસ્તિત્વં પ્રતિક્રિયતે । અસ્તિ પુરુષઃ કસ્માત્ સંઘાતપરાર્થત્વાત્ । યો ઽયં મહદાદિ સંઘાતઃ સ પુરુષાર્થ ઇત્યનુમીયતે અચેતનત્વાત્ પર્યઙ્ગવત્ । યથા પર્યઙ્ક પ્રત્યેકં ગાત્રોત્પલકપાદવટતૂલીપ્રછાદનપટોપધાનસંઘતઃ પરાર્થો નહિ સ્વાર્થઃ પર્યઙ્કસ્ય નહિ કિઞ્ચિદપિ ગાત્રોત્પલાદ્યવયવાનાં પરસ્પરં કૃત્યમસ્તિ । અતો ઽવગમ્યતે ઽસ્તિ પુરુષો યઃ પર્યઙ્કે શેતે યસ્યાર્થં પર્યઙ્કસ્તત્પરાર્થમિદં શરીરં પઞ્ચાનાં મહાભૂતાનાં સંઘાતો વર્ત્તતે ઽસ્તિ પુરુષો યસ્યેદં ભોગ્યશરીરં ભોગ્યં મહદાદિસંઘાતરૂપં સમુત્પન્નમિતિ । ઇતશ્ચાત્માસ્તિ ત્રિગુણાદિવિપર્યયાત્ યદુક્તં પૂર્વસ્યામાર્યાયાં ત્રિગુનમવિવેકિવિષય ઇત્યાદિ । તસ્માદ્વિપર્યયાદ્યેનોક્તં તદ્વિપરીતસ્તથા પુમાન્ । અધિષ્ઠાનાદ્યથેહ લંઘનલ્પવનધાવનસમર્થૈરશ્વૈર્યુક્તો રથઃ સારથિનાધિષ્ઠિતઃ પ્રવર્ત્તતે તથાત્માધિષ્ઠાનાચ્છરીરમિતિ । તથા ચોક્તં ષષ્ઠિતન્ત્રે પુરુષાધિષ્ઠિતં પ્રધાનં પ્રવર્ત્તતે । અતો ઽસ્ત્યાત્માભોક્તૃત્વાત્ । યથા મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયષડ્રસોપબૃંહિત્સ્ય સંય્ક્તસ્યાન્નસ્ય સાધ્યતે એવં મહદાદિલિઙ્ગસ્ય ભોક્તૃત્વાભાવાદસ્તિ સ આત્મા યસ્યેદં ભોગ્યં શરીરમ્તિ । ઇતશ્ચ કૈવલ્યાર્થમ પ્રવૃત્તેશ્ચ કેવલસ્ય ભાવઃ કૈવલ્યં તન્નિમિતં યા ચ પ્રવૃત્તિસ્તસ્યાઃ સ્વકૈવલ્યાર્થં પ્રવૃત્તેઃ સકાશાદનુમીયતે અસ્ત્યાત્મેતિ યતો સર્વો વિદ્વાનવિદ્વાંશ્ચ સંસારસન્તાનક્ષયમિચ્છતિ । એવમેભિર્હેતુભિરસ્ત્યાત્મા શરીરાદ્વ્યતિરિક્તઃ ॥ 17 ॥
અથ સ કિમેકહ સર્વશરીરે ઽધિષ્ઠાતા મણિરસનાત્મકસૂત્રવત્ આહોસ્વિદ્બહવ આત્માનઃ પ્રતિશરીરમધિષ્ઠાતાર ઇત્યત્રોચ્યતે ।
જન્મમરણકરણાનાં પ્રતિનિયમાદયુગપત્પ્રવૃત્તેશ્ચ ।
પુરુષબહુત્વં સિદ્ધં ત્રૈગુણ્યવિપર્યયાચ્ચૈવ

જન્મ ચ મરણં ચ કરણાનિ ચ જન્મમરણકરણાનિ તેષાં પ્રતિનિયમાત્ પ્રત્યેકનિયમાદિત્યર્થઃ । યદ્યેક એવ આત્મા સ્યાત્તત એકસ્ય જન્મનિ સર્વ એવ જાયેરન્ એકસ્ય મરણે સર્વે ઽપિ મ્રિયેરન્ એકસ્ય કરણવૈકલ્યે બાધિર્યાન્ધમૂકત્વકુણત્વખંજત્વલક્ષણે સર્વે ઽપિ બધિરાન્ધકુણિખંજાઃ સ્યુર્ન ચૈવં ભવતિ તસ્માજ્જન્મમરણકરણાનાં પ્રતિનિયમાત્ પુરુષબહુત્વં સિદ્ધમ્ । ઇતશ્ચાયુગપત્ પ્રવૃત્તેશ્ચ યુગપદેકકાલં ન યુગપદયુગપત્ પ્રવર્ત્તનં યસ્માદયુગપદ્ધર્માદિષુ પ્રવૃત્તિર્દૃશ્યતે એકે ધર્મે પ્રવૃત્તા અન્યે ઽધર્મે વૈરાગ્યે ઽન્યે જ્ઞાને ઽન્યે પ્રવૃત્તાઃ તસ્માદયુગપત્ પ્રવૃત્તેશ્ચ બહવ ઇતિ સિદ્ધમ્ । કિઞ્ચાન્યત્ત્રૈગુણ્યાવિપર્યયાચ્ચૈવ ત્રિગુણભાવવિપર્યયાચ્ચ પુરુષબહુત્વં સિદ્ધમ્ । યથા સામાન્યે જન્મનિ એકઃ સાત્ત્વિકઃ સુખી । અન્યો રાજસો દુઃખી । અન્યસ્તામસો મોહવાન્ । એવં ત્રૈગુણ્યવિપર્યયાદ્બહુત્વં સિદ્ધમિતિ ॥ 18 ॥
અકર્ત્તા પુરુષ ઇત્યેતદુચ્યતે ।
તસ્માચ્ચ વિપર્યાસાત્સિદ્ધં સાક્ષિત્વમસ્ય પુરુષસ્ય ।
કૈવલ્યં માધ્યસ્થ્યં દ્રષ્ટૃત્વમકર્તૃભાવશ્ચ

તસ્માચ્ચ વિપર્યાસાત્તસ્માચ્ચ યથોક્તત્રૈગુણ્યવિપર્યાસાદ્વિપર્યયાન્નિર્ગુણઃ પુરુષો વિવેકી ભોક્તેત્યાદિગુણાનાં પુરુષસ્ય યો વિપર્યાસ ઉક્તસ્તસ્માત્ સત્ત્વરજસ્તમઃસુ કર્ત્તૃભૂતેષુ સાક્ષિત્વં સિદ્ધં પુરુષસ્યેતિ યો ઽયમધિકૃતો બહુત્વં પ્રતિ । ગુણા એવ કર્ત્તારઃ પ્રવર્ત્તન્તે સાક્ષી ન પ્રવત્તતે નાપિ નિવર્ત્તત એવ । કિંચાન્યત્ કૈવલ્યં કેવલભાવઃ કૈવલ્યમન્યત્વમિત્યર્થઃ । ત્રિગુણેભ્યઃ કેવલઃ । અન્યન્માધ્યસ્થ્યં મધ્યસ્થભાવઃ પરિવ્રાજકવત્ મધ્યસ્થઃ પુરુષઃ । યથા કશ્ચિત્ પરિવ્રાજકો ગ્રામીણેષુ કર્ષણાર્થેષુ પ્રવૃત્તેષુ કેવલો મધ્યસ્થઃ પુરુષો ઽપ્યેવં ગુણેષુ વર્ત્તમાનેષુ ન પ્રવર્ત્તતે । તસ્માદ્દ્રષ્ટૃત્વમકર્ત્તૃભાવાશ્ચ યસ્માન્મધ્યસ્થસ્તસ્માદ્દ્રષ્ટા તસ્માદકર્ત્તા પુરુષસ્તેષાં કર્મણામિતિ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ત્રયો ગુણાઃ કર્મકર્ત્તૃભાવેન પ્રવર્ત્તન્તે ન પુરુષ એવં પુરુષસ્યાસ્તિત્વં ચ સિદ્ધમ્ । યસ્માત્કર્ત્તા પુરુષસ્તત્કથમધ્યવસાયં કરોતિ ધર્મં કરિષ્યામ્યધર્મં ન કરિષ્યામીત્યતઃ કર્ત્તા ભવતિ ન ચ કર્ત્તા પુરુષ એવમુભયાત્ર દોષઃ સ્યાદિતિ ॥ 19 ॥
અત ઉચ્યતે ।
તસ્માત્તત્સંયોગાદચેતનં ચેતનાવદિવ લિઙ્ગમ્ ।
ગુણકર્તૃત્વે ઽપિ તથા કર્તેવ ભવત્યુદાસીનઃ