સાંખ્યસૂત્ર · અધ્યાય 5

(અષ્ટૈશ્વર્યાણામપિ મુક્તિસામ્યાભાવઃ)
પરમતનિર્જયઃ
મઙ્ગલાચરણં શિષ્ટાચારાત્ ફલદર્શનાત્ શ્રુતિતશ્ચેતિ

(મઙ્ગલાચરણપ્રયોજનં)
નેશ્વરાધિષ્ઠિતે ફલનિષ્પત્તિઃ કર્મણા તત્સિદ્ધેઃ

(ઈશ્વરસ્ય ફલદાતૃત્વાભવઃ)
સ્વોપકારાદધિષ્ઠાનં લોકવત્

(ઈશ્વરસ્ય ફલદાતૃત્વાભવઃ)
લૌકિકેશ્વરવદિતરથા

(ઈશ્વરસ્ય ફલદાતૃત્વાભવઃ)
પારિભાષિકો વા

(ઈશ્વરસ્ય ફલદાતૃત્વાભવઃ)
ન રાગાદૃતે તત્સિદ્ધિઃ પ્રતિનિયતકારણત્વાત્

(ઈશ્વરસ્ય ફલદાતૃત્વાભવઃ)
તદ્યોગે ઽપિ ન નિત્યમુક્તઃ

(ઈશ્વરસ્ય ફલદાતૃત્વાભવઃ)
પ્રધાનશક્તિયોગાચ્ચેત્ સઙ્ગાપત્તિઃ

(ઈશ્વરસ્ય ફલદાતૃવાભવઃ)
સત્તામાત્રાચ્ચેત્સર્વૈશ્વર્યં

(ઈશ્વરસ્ય ફલદાતૃત્વાભવઃ)
પ્રમાણાભાવાન્ન તત્સિદ્ધિઃ

(ઈશ્વરે પ્રમાણાભાવઃ)
સમ્બન્ધાભાવાન્નાનુમાનં

(ઈશ્વરે પ્રમાણાભાવઃ)
શ્રુતિરપિ પ્રધાનકાર્યત્વસ્ય

(ઈશ્વરે પ્રમાણાભાવઃ)
નાવિદ્યાશક્તિયોગો નિસ્સઙ્ગસ્ય

(બન્ધસ્ય અવિદ્યાનિમિત્તકત્વવાદનિરાસઃ)
તદ્યોગે તત્સિદ્ધાવન્યોન્યાશ્રયત્વં

(બન્ધસ્ય અવિદ્યાનિમિત્તકત્વવાદનિરાસઃ)
ન બીજાઙ્કુરવત્ સાદિસંસારશ્રુતેઃ

(બન્ધસ્ય અવિદ્યાનિમિત્તકત્વવાદનિરાસઃ)
વિદ્યાતો ઽન્યત્વે બ્રહ્મબાધપ્રસઙ્ગઃ

(બન્ધસ્ય અવિદ્યાનિમિત્તકત્વવાદનિરાસઃ)
અબાધે નૈષ્ફલ્યં

(બન્ધસ્ય અવિદ્યાનિમિત્તકત્વવાદનિરાસઃ)
વિદ્યાબાધ્યત્વે જગતો ઽપ્યેવં

(બન્ધસ્ય અવિદ્યાનિમિત્તકત્વવાદનિરાસઃ)
તદ્રૂપત્વે સાદિત્વં

(બન્ધસ્ય અવિદ્યાનિમિત્તકત્વવાદનિરાસઃ)
ન ધર્માપલાપઃ પ્રકૃતિકાર્યવૈચિત્ર્યાત્

(પ્રધાનપ્રવૃત્તેઃ કર્મનિમિત્તકત્વનિરાસઃ)
શ્રુતિલિઙ્ગાદિભિઃ તત્સિદ્ધિઃ

(પ્રધાનપ્રવૃત્તેઃ કર્મનિમિત્તકત્વનિરાસઃ)
ન નિયમઃ પ્રમાણાન્તરાવકાશાત્

(પ્રધાનપ્રવૃત્તેઃ કર્મનિમિત્તકત્વનિરાસઃ)
ઉભયત્રાપ્યેવં

(પ્રધાનપ્રવૃત્તેઃ કર્મનિમિત્તકત્વનિરાસઃ)
અર્થાત્ સિદ્ધિશ્ચેત્સમાનમુભયોઃ

(પ્રધાનપ્રવૃત્તેઃ કર્મનિમિત્તકત્વનિરાસઃ)
અન્તઃ કરણધર્મત્વં ધર્માદીનાં

(ધર્માધર્મયોઃ અન્તઃ કરણધર્મત્વં)
ગુણાદીનાં ચ નાત્યન્તબાધઃ

(સત્વાદિગુણતદ્ધર્માણાં અત્યન્ત નિષેધસ્યાયુક્તતા)
પઞ્ચાવયવયોગાત્ સુખસંવિત્તિઃ

(સત્વાદિગુણતદ્ધર્માણાં અત્યન્ત નિષેધસ્યાયુક્તતા)
ન સકૃદ્ગ્રહણાત્સમ્બન્ધ સિદ્ધિઃ

(વ્યાપ્તિસ્વરૂપં તત્સાધનં ચ), પૂ
નિયતધર્મસાહિત્યમુભયોરેકતરસ્ય વા વ્યાપ્તિઃ

(વ્યાપ્તિસ્વરૂપં તત્સાધનં ચ), સિ
ન તત્વાન્તરં વસ્તુકલ્પનાપ્રસક્તેઃ

(પરોક્તવ્યાપ્તિસ્વરૂપાદિખણ્ડનં)
નિજશક્ત્યુદ્ભવમિત્યાચાર્યાઃ

(પરોક્તવ્યાપ્તિસ્વરૂપાદિખણ્ડનં)
આધેયશક્તિયોગ ઇતિ પઞ્ચશિખઃ

(પરોક્તવ્યાપ્તિસ્વરૂપાદિખણ્ડનં)
ન સ્વરૂપશક્તિર્નિયમઃ પુનર્વાદપ્રસક્તેઃ

(પરોક્તવ્યાપ્તિસ્વરૂપાદિખણ્ડનં)
વિશેષેણાનર્થક્ય પ્રસક્તેઃ

(પરોક્તવ્યાપ્તિસ્વરૂપાદિખણ્ડનં)
પલ્લવાદિષ્વનુપપત્તેશ્ચ

(પરોક્તવ્યાપ્તિસ્વરૂપાદિખણ્ડનં)
આધેયશક્તિસિદ્ધૌ નિજશક્તિયોગઃ સમાનન્યાયાત્

(પરોક્તવ્યાપ્તિસ્વરૂપાદિખણ્ડનં)
વાચ્યવાચક ભાવઃ સમ્બન્ધઃ શબ્દાર્થયોઃ

(શબ્દપ્રામાણ્યસાધનં)
ત્રિભિસ્સામ્બન્ધસિદ્ધિઃ

(લોકવેદયોઃ શક્તિગ્રહણોપાયાઃ)
ન કાર્યે નિયમઃ ઉભયથા દર્શનાત્

(લોકવેદયોઃ શક્તિગ્રહણોપાયાઃ)
લોકે વ્યુત્પન્નસ્ય વેદાર્થપ્રતીતિઃ

(લોકવેદયોઃ શક્તિગ્રહણોપાયાઃ)
ન ત્રિભિરપૌરુષેયત્વાદ્વેદસ્ય તદર્થસ્યાપ્યતીન્દ્રિયત્વાત્

(વેદસ્ય અતીન્દ્રિયાર્થત્વનિરાકરણં), પૂ
ન યજ્ઞાદેઃ સ્વરૂપતો ધર્મત્વં વૈશિષ્ટ્યાત્

(વેદસ્ય અતીન્દ્રિયાર્થત્વનિરાકરણં), સિ
નિજશક્તિઃ વ્યુત્પત્ત્યા વ્યવચ્છિદ્યતે

(વૈદિકશબ્દશક્તિગ્રહવ્યવસ્થા)
યોગ્યાયોગ્યેષુ પ્રતીતિજનકત્વાત્તત્સિદ્ધિઃ

(વૈદિકશબ્દશક્તિગ્રહવ્યવસ્થા)
ન નિત્યત્વં વેદાનાં કાર્યત્વશ્રુતેઃ

(વેદસ્ય નિત્યત્વાપૌરૂષેયત્વયોર્નિરાસઃ)
ન પૌરુષેયત્વં તત્કર્તુઃ પુરુષસ્યાભાવાત્

(વેદસ્ય નિત્યત્વાપૌરૂષેયત્વયોર્નિરાસઃ)
મુક્તામુક્તયોરયોગ્યત્વાત્

(વેદસ્ય નિત્યત્વાપૌરૂષેયત્વયોર્નિરાસઃ)
નાપૌરુષેયત્વાન્નિત્યત્વમઙ્કુરાદિવત્

(વેદસ્ય નિત્યત્વાપૌરૂષેયત્વયોર્નિરાસઃ)
તેષામપિ તદ્યોગે દૃષ્ટબાધાદિપ્રસક્તિઃ

(વેદસ્ય નિત્યત્વાપૌરૂષેયત્વયોર્નિરાસઃ)
યસ્મિન્ અદૃષ્ટે ઽપિ કૃતબુદ્ધિરુપજાયતે તત્પૌરુષેયં

(વેદસ્ય નિત્યત્વાપૌરૂષેયત્વયોર્નિરાસઃ)
નિજશક્ત્યભિવ્યક્તેઃ સ્વતઃ પ્રામાણ્યં

(વેદાનાં સ્વતઃ પ્રામાણ્યં)
નાસતઃ ખ્યાનં નૃશૃઙ્ગવત્

(ગુણાનાં નાત્યન્તાસત્ત્વં અનિર્વચનીયત્વં વા)
ન સતો બાધદર્નાત્

(ગુણાનાં નાત્યન્તાસત્ત્વં અનિર્વચનીયત્વં વા)
નાનિર્વચનીયસ્ય તદભાવાત્

(ગુણાનાં નાત્યન્તાસત્ત્વં અનિર્વચનીયત્વં વા)
નાન્યથાખ્યાતિઃ સ્વવચોવ્યાઘાતાત્

(અન્યથાખ્યાતિનિરાસઃ)
સદસત્ખ્યાતિઃ બાધાબાધાત્

(સદસત્ખ્યાતિ નિરાસઃ)
પ્રતીત્યપ્રતીતિભ્યાં ન સ્ફોટાત્મકઃ શબ્દઃ

(સ્ફોટનિરાસઃ)
ન શબ્દનિત્યત્વં કાર્યતાપ્રતીતેઃ

(વર્ણનિત્યત્વનિરાસઃ)
પૂર્વસિદ્ધ સત્ત્વસ્યાભિવ્યક્તિઃ દીપેનેવ ઘટસ્ય

(વર્ણનિત્યત્વનિરાસઃ), પૂ
સત્કાર્યસિદ્ધાન્તશ્ચેત્ સિદ્ધસાધનં

(વર્ણનિત્યત્વનિરાસઃ), સિ
નાદ્વૈતમાત્મનો લિઙ્ગાત્ તદ્ભેદપ્રતીતેઃ

(આત્માદ્વૈત નિરાસઃ)
નાનાત્માપિ પ્રત્યક્ષબાધાત્

(આત્માદ્વૈત નિરાસઃ)
નોભાભ્યાં તેનૈવ

(આત્માદ્વૈત નિરાસઃ)
અન્યપરત્વમવિવેકાનાં તત્ર

(આત્માદ્વૈતનિરાસઃ)
નાત્માવિદ્યા નોભયં જગદુપાદાનકારણં નિસ્સઙ્ગત્વાત્

(આત્માદ્વૈતનિરાસઃ)
નૈકસ્યાનન્દચિદ્રૂપત્વે દ્વયોર્ભેદાત્

(આત્માદ્વૈતનિરાસઃ)
દુઃખનિવૃત્તેર્ગૌણઃ

(આત્માદ્વૈતનિરાસઃ)
વિમુક્તિપ્રશંસા મન્દાનાં

(આત્માદ્વૈતનિરાસઃ)
ન વ્યાપકત્વં મનસઃ કરણત્વાદિન્દ્રિયત્વાદ્વા વાસ્યાદિવચ્ચક્ષુરાદિવચ્ચ

(મનસોનિરવયવત્વ વિભુત્વનિત્યનાં નિરાસઃ)
સક્રિયત્વાત્ ગતિશ્રુતેઃ

(મનસોનિરવયવત્વ વિભુત્વનિત્યનાં નિરાસઃ)
ન નિર્ભાગત્વં તદ્યોગાત્ ઘટવત્

(મનસોનિરવયવત્વ વિભુત્વનિત્યનાં નિરાસઃ)
પ્રકૃતિપુરુષયોરન્યત્સર્વમનિત્યં

(પ્રકૃતિપુરુષાતિરિક્તસ્ય સર્વસ્યાનિત્યત્વં)
ન ભાગલાભો ભાગિનો નિર્ભાગત્વશ્રુતેઃ

(પ્રકૃતિપુરુષાતિરિક્તસ્ય સર્વસ્યાનિત્યત્વં)
નાનન્દાભિવ્યક્તિર્મુક્તિઃ નિર્ધર્મત્વાત્

(મુક્તેઃ આનન્દાભિવ્યક્તિરૂપત્વાભાવઃ)
ન વિશેષગુણોચ્છિત્તિસ્તદ્વત્

(મુક્તેઃ વિશેષગુણોચ્છેદસ્વરૂપત્વાભાવઃ)
ન વિશેષગતિઃ નિષ્ક્રિયસ્ય

(મુક્તેઃ લોકાન્તરગતિરૂપત્વાભાવઃ)
નાકારોપરાગોચ્છિત્તિઃ ક્ષણિકત્વાદિદોષાત્

(મુક્તેઃ ઉપરાગનાશ, સર્વોચ્છિત્તિરૂપત્વાભાવઃ)
ન સર્વોચ્છિત્તિરપુરુષાર્થત્વાદિદેષાત્

(મુક્તેઃ શૂન્યાદિરૂપત્વાનુપપત્તિઃ)
એવં શૂન્યમપિ

(મુક્તેઃ શૂન્યાદિરૂપત્વાનુપપત્તિઃ)
સંયોગાશ્ચ વિભાગાન્તા ઇતિ ન દેશાદિલાભો ઽપિ

(મુક્તેઃ સ્વામ્યવિશેષાદિરૂપત્વાભાવઃ)
ન ભાગિયોગો ભાગસ્ય

(મુક્તેઃ લયરૂપત્વાભાવઃ)
નાણિમાદિયોગો ઽપ્યવશ્યંભાવિત્વાત્ તદુચ્છિત્તેરિતરયોગવત્

(મુક્તેઃ ઐશ્વર્ય પદવીવિશેષાદિરૂપત્વાભાવઃ)
નેન્દ્રાદિપદયોગો ઽપિ તદ્વત્

(મુક્તેઃ ઐશેવર્ય પદવીવિશેષાદિરૂપત્વાભાવઃ)
ન ભૂતપ્રકૃતિકત્વમિન્દ્રિયાણામાહઙ્કારિકત્વશ્રુતેઃ

(ઇન્દ્રિયાણાં ભૂતપ્રકૃતિકત્વનિરાસઃ)
ન ષટ્ પદાર્થનિયમસ્તદ્બોધાન્મુક્તિઃ

(પરોક્ત પદાર્થસંખ્યાનિયમસ્ય, તદ્ધોધસ્ય મુક્તિહેતુતાયાશ્ચ નિરાસઃ)
ષોડશાદિષ્વપ્યેવં

(પરોક્ત પદાર્થસંખ્યાનિયમસ્ય, તદ્ધોધસ્ય મુક્તિહેતુતાયાશ્ચ નિરાસઃ)
નાણુનિત્યતા તત્કાર્યત્વશ્રુતેઃ

(અણૂનાં નિત્યત્વનિરાસઃ)
ન નિર્ભાગત્વં કાર્યત્વાત્

(અણૂનાં નિત્યત્વનિરાસઃ)
ન રૂપનિબન્ધનાત્ પ્રત્યક્ષનિયમઃ

(પરિમાણસ્વરૂપાદિ નિર્ણયઃ)
ન પરિમાણચાતુર્વિધ્યં દ્વાભ્યાં તદ્યોગાત્

(સામાન્યસાધનં, તત્સ્વરૂપં ચ)
અનિત્યત્વે ઽપિ સ્થિરતાયોગાત્ પ્રત્યભિજ્ઞાનં સામાન્યસ્ય

(સામાન્યસાધનં, તત્સ્વરૂપં ચ)
ન તદપલાપસ્તસ્માત્

(સામાન્યસાધનં, તત્સ્વરૂપં ચ)
નાન્યનિવૃત્તિરૂપત્વં ભાવપ્રતીતેઃ

(સાહશ્યસ્ય તત્ત્વાન્તરતા નિરાકરણં)
ન તત્ત્વાન્તરં સાદૃશ્ય પ્રત્યક્ષોપલબ્ધેઃ

(સાદૃશ્યસ્ય તત્ત્વાન્તરતા નિરાકરણં)
નિજશક્ત્યભિવ્યક્તિર્વા વૈશિષ્ટ્યાત્તદુપલબ્ધેઃ

(સાદૃશ્યસ્ય તત્ત્વાન્તરતા નિરાકરણં)
ન સંજ્ઞાસંજ્ઞિ સમ્બન્ધો ઽપિ

(સાદૃશ્યસ્ય તત્ત્વાન્તરતા નિરાકરણં)
ન સમ્બન્ધનિત્યતોભયાનિત્યત્વાત્

(સાદૃશ્યસ્ય તત્ત્વાન્તરતા નિરાકરણં)
નાજઃ સમ્બન્ધઃ ધર્મિગ્રાહકપ્રમાણબાધાત્

(સાદૃશ્યસ્ય તત્ત્વાન્તરતા નિરાકરણં)
ન સમવાયો ઽસ્તિ પ્રમાણાભાવાત્

(સમવાય નિરાસઃ)
ઉભયત્રાપ્યન્યથાસિદ્ધેર્ન પ્રત્યક્ષમનુમાનં વા

(સમવાયનિરાસઃ)
નાનુમેયત્વમેવ ક્રિયાયાઃ નેદિષ્ઠસ્ય તત્તદ્વતોરેવાપરોક્ષપ્રતીતેઃ

(ક્રિયાયાઃ અનુમેયતાનૈયત્યનિરાસઃ)
ન પાઞ્ચભૌતિકં શરીરં બહૂનામુપાદાનાયોગાત્

(શરીરસ્ય પાઞ્ચભૌતિકત્વનિરાસઃ)
ન સ્થૂલમિતિ નિયમઃ આતિવાહિકસ્યાપિ વિદ્યામાનત્વાત્

(શરીરસામાન્યસ્ય સ્થૂલત્વનિરાસઃ)
નાપ્રાપ્તપ્રકાશકત્વમિન્દ્રિયાણાં અપ્રાપ્તેઃ સર્વપ્રાપ્તેર્વા

(ઇન્દ્રિયાણાં પ્રાપ્યકારિત્વનિરૂપણં)
ન તેજો ઽપસર્પણાત્ તૈજસ ચક્ષુઃ વૃત્તિતસ્તત્સિદ્ધેઃ

(ઇન્દ્રિયાણાં પ્રાપ્યકારિત્વનિરૂપણં)
પ્રાપ્તર્થપ્રકાશલિઙ્ગાત્ વૃત્તિસિદ્ધિઃ

(ઇન્દ્રિયાણાં પ્રાપ્યકારિત્વનિરૂપણં)
ભાગગુણાભ્યાં તત્વાન્તરં વૃત્તિઃ સમ્બન્ધાર્થં સર્પતીતિ

(વૃત્તેઃ સ્વરૂપં)
ન દ્રવ્યનિયમસ્તદ્યોગાત્

(વૃત્તેઃ સ્વરૂપં)
ન દેશભેદે ઽપ્યન્યોપાદાનતાસ્મદાદિવન્નિયમઃ

(ઇન્દ્રિયાણાં અભૌતિકત્વં)
નિમિત્તવ્યપદેશાત્ તદવ્યપદેશઃ

(ઇન્દ્રિયાણાં અભૌતિકત્વં)
ઊષ્મજાણ્ડજજરાયુજોદ્ભિજ્જસાઙ્કાલ્પિક સાંસિદ્ધિકં ચેતિ ન નિયમઃ

(સ્થૂલશરીરવિશેષાઃ)
સર્વેષુ પૃથિવ્યુપાદાનં અસાધારણ્યાત્ તદ્વ્યપદેશઃ પૂર્વવત્

(સ્થૂલશરીરવિશેષાઃ)
ન દેહારમ્ભકસ્ય પ્રાણત્વમિન્દ્રિયશક્તિતસ્તત્સિદ્ધેઃ

(પ્રણસ્ય દેહારમ્ભકત્વાભાવઃ)
ભોક્તુરાધિષ્ઠાનાત્ ભોગાયતનનિર્માણં અન્યથા પૂતિભાવપ્રસઙ્ગાત્

(દેહાધિષ્ઠાતૃ નિર્ણયઃ)
ભૃત્યદ્વારા સ્વામ્યધિષ્ઠિતિર્નૈકાન્ત્યાત્

(દેહાધિષ્ઠાતૃ નિર્ણયઃ)
સમાધિસુષુપ્તિમોક્ષેષુ બ્રહ્મરૂપતા

(આત્મનો નિત્યમુક્તત્વોપપાદનં)
દ્વયોઃ સબીજમન્યત્ર તદ્ધતિઃ

(સુષુપ્તિસમાધિભ્યાં મોક્ષે વિશેષઃ)
દ્વયોરિવ ત્રયસ્યાપિ દૃષ્ટત્વાત્ ન તુ દ્વૌ

(મોક્ષે પ્રમાણં)
વાસનયા ન સ્વાર્થખ્યાપનં દોષયોગે ઽપિ ન નિમિત્તસ્ય પ્રધાનબાધકત્વં

(સુષુપ્તૌ આત્મનઃ બ્રહ્મરૂપત્વ સાધનં)
એકઃ સંસ્કારઃ ક્રિયાનિર્વર્તકઃ ન તુ પ્રતિક્રિયં સંસ્કારભેદા બહુકલ્પનાપ્રસક્તેઃ

(જીવન્મુક્તે ઽપિ સંસ્કારાનુવૃત્તિઃ)
ન બાહ્યબુદ્ધિનિયમઃ વૃક્ષગુલ્મલતૌષધિવનસ્પતિતૃણવીરૂધાદીનામપિ ભોક્તૃભોગાયતનત્વં પૂર્વવત્

(શરીરસામાન્યે બાહ્યજ્ઞાનસત્તાનિયમાભાવઃ)
સ્મૃતેશ્ચ

(શરીરસામાન્યે બાહ્યજ્ઞાનસત્તાનિયમાભાવઃ)
ન દેહમાત્રતઃ કર્માધિકારિત્વં વૈશિષ્ટયશ્રુતેઃ

(શરીરસામાન્યે બાહ્યજ્ઞાનસત્તાનિયમાભાવઃ)
ત્રિધાત્રયાણાં વ્યવસ્થા કર્મદેહોપભોગદેહોભયદેહાઃ

(દેહેષુ ચાતુર્વિધ્યં)
ન કિઞ્ચિદપ્યનુશયિનઃ

(દેહેષુ ચાતુર્વિધ્યં)
ન બુદ્ધ્યાદિનિત્યત્વં આશ્રયાવિશેષે ઽપિ વહ્નિવત્

(બુદ્ધીચ્છાદીનાં નિત્યતાનિરાસઃ)
આશ્રયાસિદ્ધેશ્ચ

(બુદ્ધીચ્છાદીનાં નિત્યતાનિરાસઃ)
યોગસિદ્ધયો ઽપ્યૌષધાદિસિદ્વિવન્નાપલાપનીયાઃ

(સિદ્ધીનાં સત્યતા)
ન ભૂતચૈતન્યં પ્રત્યેકાદૃષ્ટેઃ સાંહત્યે ઽપિ ચ સાંહત્યે ઽપિ ચ