સાંખ્યસૂત્ર · અધ્યાય 6

(ભૂતચૈતન્યવાદ નિરાસઃ)
તન્ત્રાધ્યાયઃ
અસ્ત્યાત્મા નાસ્તિત્વસાધનાભાવાત્

(આત્માસ્તિત્વ નિરૂપણં)
દેહાદિવ્યતિરિક્તો ઽસૌ વૈચિત્ર્યાત્

(આત્માસ્તિત્વ નિરૂપણં)
ષષ્ઠીવ્યપદેશાદપિ

(આત્માસ્તિત્વ નિરૂપણં)
ન શિલાપુત્રવત્, ધર્મિગ્રાહકમાનબાધાત્

(આત્માસ્તિત્વ નિરૂપણં)
અત્યન્તદુઃખનિવૃત્ત્યા કૃતકૃત્યતા

(આત્મનઃ કૃતકૃત્યતાનિમિત્તં)
યથા દુઃખાત્ ક્લેશઃ પુરુષસ્ય, ન તથા સુખાભિલાષઃ

(આત્મનઃ કૃતકૃત્યતાનિમિત્તં)
કુત્રાપિ કો ઽપિ સુખીતિ

(દુઃખનિવૃત્તેરેવ પુરુષાર્થત્વં)
તદપિ દુઃખશબલિતમિતિ દુઃખપક્ષે નિક્ષિપન્તે વિવેચકાઃ

(દુઃખનિવૃત્તેરેવ પુરુષાર્થત્વં)
સુખલાભાભાવાદપુરુષાર્થત્વામિતિ ચેન્ન દ્વૈવિધ્યાત્

(દુઃખનિવૃત્તેરેવ પુરુષાર્થત્વં)
નિર્ગુણત્વમાત્મનો ઽસઙ્ગત્વાદિશ્રુતેઃ

(ગુણબન્ધસ્યૈવ અવિવેકમૂલત્વં), પૂ
પરમધર્મત્વે ઽપિ તત્સિદ્ધિરવિવેકાત્

(ગુણબન્ધસ્યૈવ અવિવેકમૂલત્વં), સિ
અનાદિરવિવેકઃ અન્યથા દોષદ્વયપ્રસક્તેઃ

(અવિવેકસ્યાનાદિત્વં)
ન નિત્યઃ સ્યાદાત્મવદન્યથાનુચ્છિત્તિઃ

(અવિવેકસ્યાનાદિત્વં)
પ્રતિનિયતકારણ નાશ્યત્વમસ્ય ધ્વાન્તવત્

(મુક્તિકારણવિવરણં)
અત્રાપિ પ્રતિનિયમો ઽન્વયવ્યતિરેકાત્

(મુક્તિકારણવિવરણં)
પ્રકારાન્તરાસમ્ભવાદવિવેક એવ બન્ધઃ

(બન્ધસ્વરૂપં)
ન મુક્તસ્ય પુનર્બન્ધયોગો ઽપ્યનાવૃત્તિ શ્રુતેઃ

(મુક્તેર્નિત્યત્વં)
અપુરુષાર્થત્વમન્યથા

(મુક્તેર્નિત્યત્વં)
અવિશેષાપત્તિરુભયોઃ

(મુક્તેર્નિત્યત્વં)
મુક્તિરન્તરાય ધ્વસ્તેર્ન પરઃ

(અન્તરાયધ્વંસમાત્રસ્ય મુક્તિરૂપત્વં)
તત્રાપ્યવિરોધઃ

(અન્તરાયધ્વંસમાત્રસ્ય મુક્તિરૂપત્વં)
અધિકારિત્રૈવિધ્યાન્ન નિયમઃ

(અધિકારિભેદેન અન્તરાયધ્વસનિષ્પત્તિભેદઃ)
દાર્ઢ્યાર્થમુત્તરેષાં

(નિયમાનાં આવશ્યકતા)
સ્થિરસુખમાસનમિતિ ન નિયમઃ

(નિયમાનાં આવશ્યકતા)
ધ્યાનં નિર્વિષયં મનઃ

(ધ્યાનસ્વરૂપં)
ઉભયથાપ્યવિશેષશ્ચેન્નૈવમુપરાગનિરોધાદ્વિશેષઃ

(યોગસ્યાવશ્કતા)
નિસ્સઙ્ગે ઽપ્યુપરાગો ઽવિવેકાત્

(ઉપરાગહેતુઃ)
જપાસ્ફટિકયોરિવ નોપરાગઃ કિન્ત્વભિમાનઃ

(ઉપરાગહેતુઃ)
ધ્યાનધારણાભ્યાસ વૈરાગ્યાદિભિઃ તન્નિરોધઃ

(ઉપરાગ નિરોધહેતુઃ)
લયવિક્ષેપયોર્વ્યાવૃત્ત્યેત્યાચાર્યાઃ

(ઉપરાગ નિરોધહેતુઃ)
ન સ્થાનનિયમઃ ચિત્તપ્રસાદાત્

(ઉપરાગ નિરોધહેતુઃ)
પ્રતેરાદ્યોપાદાનતાન્યેષાં કાર્યત્વશ્રુતેઃ

(પ્રકૃતેરેવ જગન્મૂલતા)
નિત્યત્વે ઽપિ નાત્મનો યોગ્યત્વાભાવાત્

(પ્રકૃતેરેવ જગન્મૂલતા)
શ્રુતિવિરોધાન્ન કુતર્કાપસદસ્યાત્મલાભઃ

(પ્રકૃતેરેવ જગન્મૂલતા)
પારમ્પર્યે ઽપિ પ્રધાનાનુવૃત્તિરણુવત્

(પ્રકૃતેરેવ જગન્મૂલતા)
સર્વત્ર કાર્યદર્શનાત્ વિભુત્વં

(પ્રકૃતેરેવ જગન્મૂલતા)
ગતિયોગે ઽપ્યાદ્યકારણતાહાનિરણુવત્

(પ્રકૃતેરેવ જગન્મૂલતા)
પ્રસિદ્ધાધિક્યં પ્રધાનસ્ય ન નિયમઃ

(પ્રકૃતેરેવ જગન્મૂલતા)
સત્ત્વાદીનામતદ્ધર્મત્વં તદ્રૂપત્વાત્

(પ્રકૃતેઃ ગુણરૂપતાસાધનં)
અનુપભોગે ઽપિ પુમર્થં સૃષ્ટિઃ પ્રધાનસ્યોષ્ટ્રકુઙ્કુમવહનવત્

(પ્રધાનપ્રવૃત્તિહેતુઃ)
કર્મવૈચિત્ર્યાત્સૃષ્ટિવૈચિત્ર્યં

(પ્રધાનપ્રવૃત્તિહેતુઃ)
સામ્યવૈષમ્યાભ્યાં કાર્યદ્વયં

(સૃષ્ટિપ્રલનિમિત્તે)
વિમુક્તબોધાન્ન સૃષ્ટિઃ પ્રધાનસ્ય લોકવત્

(પ્રધાનસ્યસૃષ્ટ્યુપરમનિમિત્તાદિ નિરૂપણં)
નાન્યોપસર્પણે ઽપિ મુક્તોપભોગઃ નિમિત્તાભાવાત્

(પ્રધાનસ્યસૃષ્ટ્યુપરમનિમિત્તાદિ નિરૂપણં)
પુરુષબહુત્વં વ્યવસ્થાતઃ

(પ્રઘાનસ્યસૃષ્ટ્યુપરમનિમિત્તાદિ નિરૂપણં)
ઉપાધિશ્ચેત્ તત્સિદ્ધૌ પુનર્દ્વૈતં

(ઉપાધિભેદાત્ બન્ધમોક્ષવ્યવસ્થાભાવઃ)
દ્વાભ્યામપિ પ્રમાણવિરોધઃ

(અવિદ્યાપુરુષયોરસ્તિત્વાઙ્ગીકારે અદ્વૈદ્યવિરોધઃ)
દ્વાભ્યામપ્યવિરોધાન્નપૂર્વમુત્તરં ચ સાધાકાભાવાત્

(અવિધાપુરુષયોરાસ્તિત્વાઙ્ગીકારે અદ્વૈદ્યવિરોધઃ)
પ્રકાશતસ્તત્સિદ્ધૌ કર્મકર્તૃવિરોધઃ

(આત્મનઃ પ્રકાશસ્વરૂપત્વે દોષઃ)
જડવ્યાવૃત્તો જડં પ્રકાશયતિ ચિદ્રૂપઃ

(આત્મનઃ પ્રકાશસ્વરૂપત્વે દોષઃ)
ન શ્રુતિવિરોધો રાગિણાં વેરાગ્યાય તત્સિદ્ધેઃ

(અદ્વૈતશ્રુતેઃ સ્વપક્ષે સામરસ્યં)
જગત્સત્યત્વમદુષ્ટકરણજન્યત્વમ્ બાધકાભાવાત્

(જગત્સત્યત્વસાધનં)
પ્રકારાન્તરાસંભવાત્સદુત્પત્તિઃ

(સત્કાર્યવાદસ્યૈવ સાધુતા)
અહઙ્કારઃ કર્તા ન પુરુષઃ

(અહઙ્કારસ્યૈવ કર્તૃત્વં)
ચિદવસાના ભુક્તિઃ તત્કર્માર્જિતત્વાત્

(ભોગોપાધિઃ)
ચન્દ્રાદિલોકેપ્યાવૃત્તિઃ નિમિત્તસદ્ભાવાત્

(પુનરાવૃત્તિહેતુઃ)
લોકસ્ય નોપદેશાત્ સિદ્ધિઃ પૂર્વવત્

(પુનરાવૃત્તિહેતુઃ)
પારામ્પર્યેણ તત્સિદ્ધૌ વિમુક્તિશ્રુતિઃ

(પુનરાવૃત્તિહેતુઃ)
ગતિશ્રુતેશ્ચ વ્યાપકત્વે ઽપિ ઉપાધિયોગાત્ ભોગદેશકાલલાભઃ વ્યોમવત્

(આત્મનો ગતિશ્રુત્યુપપત્તિઃ)
અનધિષ્ઠિતસ્ય પૂતિભાવપ્રસઙ્ગાન્ન તત્સિદ્ધિઃ

(દેહરચનાં પ્રતિ ભોક્ત્રધિષ્ઠાનસ્યાવશ્યકતા)
અદૃષ્ટદ્વારાચેદસમ્બદ્ધસ્ય તદસમ્ભવાજ્જલાદિવદઙ્કુરે

(દેહરચનાં પ્રતિ ભોક્ત્રધિષ્ઠાનસ્યાવશ્યકતા)
નિર્ગુણત્વાત્તદસમ્ભવાદહઙ્કાર ધર્માતે

(દેહરચનાં પ્રતિ ભોક્ત્રધિષ્ઠાનસ્યાવશ્યકતા)
વિશિષ્ટસ્ય જીવત્વમન્વયવ્યતિરેકાત્

(જીવત્વોપાધિઃ)
અહઙ્કારકર્ત્રધીના કાર્યસિદ્ધિર્નેશ્વરાધીના પ્રમાણાભાવાત્

(સૃષ્ટ્યાદીનાં કાલમાત્રનિમિત્તાહઙ્કારાદિકાર્યતા)
અદૃષ્ટોદ્ભૂતિવત્સમાનત્વં

(સૃષ્ટ્યાદીનાં કાલમાત્રનિમિત્તાહઙ્કારાદિકાર્યતા)
મહતો ઽન્યત્

(સૃષ્ટ્યાદીનાં કાલમાત્રનિમિત્તાહઙ્કારાદિકાર્યતા)
કર્મનિમિત્તઃ પ્રકૃતેઃ સ્વસ્વામિભાવો ઽપ્યનાદિઃ બીજાઙ્કુરવત્

(પ્રકૃતિપુરુષયોઃ ભોગ્યભોક્તૃભાવસ્ય અનાદિકર્મનિમિત્તકત્વં)
અવિવેકનિમિત્તો વા પઞ્ચશિખઃ

(તત્રૈવ મતભેદઃ)
લિઙ્ગશરીરનિમિત્તક ઇતિ સનન્દનાચાર્યઃ